Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Datum: | 2005 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainisch |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63009 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року / В. Мільчев // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 462-470. — Бібліогр.: 30 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859900270249508864 |
|---|---|
| author | Мільчев, В. |
| author_facet | Мільчев, В. |
| citation_txt | Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року / В. Мільчев // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 462-470. — Бібліогр.: 30 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T15:56:49Z |
| format | Article |
| fulltext |
Âîëîäèìèð Ìiëü÷åâ
ÇÀÏÎÐÎÇÜÊÈÉ ÃÀÐͲÇÎÍ
ÍÎÂÎÑÅÐò¯ÂÑÜÊί ÔÎÐÒÅÖ²:
ÑÒÎвÍÊÀ ÊÀÌÏÀͲ¯ 1711 ðîêó
Í
å ìîæ íà íå ïî ãî äè òè ñÿ ç òèì ôàê òîì, ùî iñíóº ïåâ íà
íå ðiâíîìiðíiñòü ó âèñâiòëåííi iñòîði¿ Ñòå ïî âî¿ Óêðà¿ -
íè XVII–XVIII ñò. Òàê, ìàºìî ïî òóæ íèé íà óêî âèé äî -
ðî áîê ç iñòîði¿ öüî ãî ðåã iî íó ïiñëÿ 1775 ð. Äî ñèòü íå ïî ãà íî ðîç ðîá -
ëå íî é îêðåìi àñ ïåê òè iñòîði¿ çà ïî ðîçü êî ãî êî çàö òâà ÷àñiâ Íî âî¿
Ñi÷i. Ðà çîì ç öèì, iñíóº ÷è ìà ëî ñþ æåòiâ, ÿêi ùå é äîñi ÷å êà þòü íà
ñâî ãî äîñëiäíè êà. Äî îä íî ãî ç íèõ âiäíî ñèòü ñÿ êî ëîí içà öiéíà àê -
òèâíiñòü ðîñiéñüêî ãî óðÿ äó íà Ïiâäíi, çà ÷àñiâ ðå ã åíòñòâà Ñîôi¿
Îë åêñi¿âíè òà ïð àâëiííÿ Ïåò ðà ², ÿêà âè ÿ âè ëà ñÿ íà ñàì ïå ðåä ó çà -
ñíó âàííi ðÿäó ôîð òåöü ïî Ñà ìàði òà íà Íèæ íüî ìó Äíiïði — Áî ãî -
ðî äèöü êî¿ (Íî âî áî ãî ðî äèöü êî¿), Êàì ’ÿ íî ãî Çà òî íó òà Ñåðãi¿âñüêî¿
(Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿). ßêùî âiäíîñ íî äâîõ ïåð øèõ ôîð òåöü ìîæ íà
ñïîä iâà òè ñÿ âiäíàé òè áî äàé ìiíiìàëü íó iíôîð ìàö iþ ó íà óêî âî-ïî -
ïó ëÿð íèõ âè äàí íÿõ, òî ó âè ïàä êó ç Ñåðãi¿âñüêîþ ôîð òå öåþ íå
ìàºìî é öüî ãî1.
Äîñ òå ìåí íî âiäî ìî, ùî Ñåðãi¿âñüêó ôîð òå öþ áóëî çà êëà äå -
íî ó ÷åðâíi-ëèïíi 1689 ð. çà íà êà çîì êíÿ çÿ Âà ñè ëÿ Ãîë iöè íà. Ìîæ -
íà ïðè ïóñ òè òè, ùî ñâîþ íà çâó ôîð òå öÿ îò ðè ìà ëà ïiä ÷àñ îñâÿ ÷åí -
íÿ, ó äåíü âøà íó âàí íÿ ïàì ’ÿòi ïðå ïî äîá íî ãî ÷ó äîò âîð öÿ Ñåð ãiÿ
Âà ëà à ìñüêî ãî (28 ÷åð âíÿ çà ñò. ñò.); ¿¿ çâå äåí íÿ áóëî ïðî äèê òî âà íî
ïî òðå áîþ ðîñiéñüêî ãî âiéñüêà ó iñíó âàííi îïîð íèõ ïóíêòiâ íà
øëÿ õó äî Êðè ìó, â ÿêèõ ìîæ íà áóëî á óòðè ìó âà òè àð òè ëåðiéñüêi
çà ïà ñè, ïðî âiàíò òà ôó ðàæ. Ç iíøî ãî áîêó, çâå äåí íÿ íî âî¿ ôîð òåöi ó
Ïî ñà ìàð’¿ — íà é áiëüø çà ñå ëåíié òà îñâîºíié ãîñ ïî äà ðñüêî ÷àñ òèíi
Çà ïî ðîæ æÿ, äîç âî ëÿ ëî êîí òðî ëþ âà òè ïiäâiç ïðî äî â îëüñòâà íà Ñi÷
òà ïå ðå ñó âàí íÿ êî çàöü êèõ çà ãîíiâ. Íà âèáið ìiñöÿ äëÿ ìàé áóò íüî¿
462 Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 5, 2005
ôîð òåöi âïëè íó ëî é òå, ùî ïî áëè çó çíà õî äèâ ñÿ òàê çâà íèé Âiëüíÿí -
ñüêèé áðîä ÷å ðåç ð. Ñà ìà ðó, ÿêèì ÷àñ òî êî ðèñ òó âà ëè ñÿ çà ïî ðîæöi.
Ñëiä íà ãî ëî ñè òè òà êîæ íà òîìó, ùî ó áåç ïî ñå ðåäíié áëèçü êîñòi äî
ôîð òåöi âæå iñíó âà ëî çà ïî ðîçü êå ìiñòå÷ êî Âiëüíå, ÿêå íà òîé ÷àñ
íà ðà õî âó âà ëî êiëüêà ñîò äâîðiâ (íèíi ñ. Âiëüíå Íî âî ìîñ êî âñüêî ãî
ðà éî íó Äíiïðî ïåò ðî âñüêî¿ îá ëàñòi)2. Òîæ íå ìîæ íà âåñ òè æîä íèõ
ðîç ìîâ ïðî êóëü òóð òðå ãå ðñüêó ìiñiþ êî ëîí içà öiéíèõ çà õîäiâ ðî -
ñié ñüêî ãî óðÿ äó ó öåé ïåð iîä. Ìî òè âàö iÿ çà ñíó âàí íÿ íî âèõ ôîð -
òåöü- ìiñòå ÷îê íà çà ïî ðîçü êèõ çåì ëÿõ áóëà âèê ëþ÷ íî âiéñüêî âî-
ïî ëiòè÷ íîþ.
Ñåðãi¿âñüêà ôîð òå öÿ ñòî ÿ ëà íà ïà ãîðái, âè ñî òà ÿêî ãî âiä
ïiäîø âè äî âåð øè íè ñÿ ãà ëà 17 ìåòðiâ. Ïà ãîðá áóëî îá âå äå íî íà â -
êðó ãè ðî âîì òà âà ëà ìè. Çà ãàëü íà äîâ æè íà öiº¿ ëiíi¿ ñêëà äà ëà
1 300 ìåò ðiâ. Çà ïåð øîþ ëiíiºþ îá îðî íè áóëî ðîç òà øî âà íî ôîð -
øòàäò, ó ÿêî ìó íà ëi÷ó âà ëî ñÿ äî 50 áó äèíêiâ. Ó íèõ ìåø êà ëè
ðîñiéñüêi âî ÿ êè (ñòðiëüöi, ðåé òà ðè) òà ¿õ ðî äè íè. Ìó ðî âàíi ñòiíè
(4,3 ìåò ðè) òà äå ðåâ ’ÿ íèé ùèò íàä íèìè (1 ìåòð çà ââèø êè), ÿêi
áóëî çâå äå íî âèùå ôîð øòàä òó, ïå ðå òâî ðþ âà ëè Ñåðãi¿âñüêó ôîð òå -
öþ íà ïî òóæ íèé îá îðîí íèé êîì ïëåêñ. Ó çà õè ùå íî ìó ñòiíà ìè ïðî -
ñ òîði çíà õî äè ëè ñÿ áó äè íîê êî ìåí äàí òà, öåé õãà óç òà õëiáíi ìà ãà çè -
íè. Çà ãàëü íà ïëî ùà ôîð òåöi çà ñòiíà ìè äî ðiâíþ âà ëà ïðè áëèç íî
4 ãåê òà ðàì, îñêiëüêè âiäî ìî, ùî ïå ðè ìåòð «âå ðõíüî ãî ìiñòà» ñêëà -
äàâ 800 ìåòðiâ (òîá òî, äîâ æè íà îä íî ãî áîêó — 200 ìåòðiâ)3.
Çà íå ïîâíi 22 ðîêè iñíó âàí íÿ Ñåðãi¿âñüêî¿ (Íî âî ñ åðãi ¿â -
ñüêî¿) ôîð òåöi ¿¿ ðîñiéñüêî ìó ãà ðíiçî íîâi êiëüêà ðàç iâ äî âå ëî ñÿ
ïðî é òè âèï ðî áî âó âàí íÿ íà âèò ðè âàëiñòü. Âiðî ãiäíî, ùî ñïðî áè
âçÿ òè ¿¿ ïðè ñòó ïîì ìàëè ìiñöå ùå íà ïðèêiíöi ëèï íÿ 1691 ð., ïiä ÷àñ
ðåé äó çà ïî ðîçü êî-òà òà ðñüêî ãî âiéñüêà Ïåò ðà ²âà íåí êà (Ïåò ðè êà)
íà Ñà ìà ðó òà Îðiëü4. Ìîæ íà ïðè ïóñ òè òè, ùî òàê ñàìî, ÿê i ïðè
øòóðìi ñóñiäíüî¿ Áî ãî ðî äèöü êî¿ ôîð òåöi, áóëî âè ïà ëå íî íèæíº
ìiñòî (ôîð øòàäò) òà çíà÷ íî óøêîä æå íî óêðiïëåí íÿ. Íà êî ðèñòü
ïîä iáíî¿ òî÷ êè çîðó ñâiä÷èòü òîé ôàêò, ùî ç ïî ÷àò êîì «Êè çè êåð -
ìå íñüêèõ ïî õîäiâ», ç 1695 ð., îá èäâi ôîð òåöi — é Ñåðãi¿âñüêà, é
Áî ãî ðî äèöü êà, âæå ñêðiçü çãà äó þòü ñÿ ç ïðè ñòàâ êîþ Íîâî-. Î÷å -
âèä íî, ñàìå ó öåé ÷àñ áóëî âiäíîâ ëå íî ¿õ óêðiïëåí íÿ òà ïî ñòàâ ëå íî
ðîñiéñüêi çà ëî ãè.
ÇÀÏÎÐÎÇÜÊÈÉ ÃÀÐͲÇÎÍ ÍÎÂÎÑÅÐò¯ÂÑÜÊί ÔÎÐÒÅÖ²
463
Íàñ òóï íå àòà êó âàí íÿ öiº¿ ôîð òåöi ñïiëüíè ìè ñè ëà ìè êðè -
ìñüêèõ òà òàð òà çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ âiäáó ëî ñÿ ïiä ÷àñ ðîñiéñüêî-
òó ðåöü êî¿ âiéíè (êàì ïàíi¿) 1711 ð. ßê âiäî ìî, âñòóï Êðè ìñüêî ãî
õà íñòâà ó âiéíó ç Ðîñiºþ áóëî ñà íêöiî íî âà íî òó ðåöü êèì óðÿ äîì,
àáè äî ïî ìîã òè øâå äñüêî ìó êî ðî ëåâi Êàð ëó XII òà éîãî óêð à -
¿íñüêèì ñî þç íè êàì âçÿ òè ðå âàíø çà ïî ðàç êó ïiä Ïîë òà âîþ òà îïà -
íó âà òè òå ðå íè Çà ïî ðîæ æÿ, Ãåòü ìàí ùè íè òà Ñëî áî æàí ùè íè.
9 ëèñ òî ïà äà 1710 ð. âiäïî âiäíèì ôiðìà íîì ñóë òà íà Àõìåäà III
áóëî îãî ëî øå íî âiéíó. Ó îñòàí íþ äå êà äó ãðóä íÿ 1710 ð. âiäáó ëà ñÿ
ìîáiëiçàö iÿ êðè ìñüêî¿ êà âà ëåði¿ òà êîí öåí òðàö iÿ ¿¿ ó ðà éîíi Ïå ðå -
êî ïó (Îð-Êàïè). Çà ãàëü íà êiëüêiñòü òà òà ðñüêî ãî âiéñüêà ñòà íî âè ëà
äî 100 000 âåð øíèêiâ. Âïðî äîâæ 6–12 ñi÷íÿ 1711 ð. êðèìñüêi çà ãî -
íè âèñ òó ïè ëè ç-ïiä Ïå ðå êî ïó íà ïiâíi÷. Ïðè öüî ìó áiëüøó ÷àñ òè íà
âiéñüêà áóëî ïå ðå ïðàâ ëå íî íà ïðà âèé áiê Äíiïðà — êiíöå âîþ ìå -
òîþ ìàð øðó òó öüî ãî óãðó ïî âàí íÿ ìàâ ñòà òè Êè¿â òà éîãî íà é -
áëèæ÷i îêî ëèöi5.
Ëiâèì áî êîì Äíiïðà ó íà ïðÿìi ïiâäåí íèõ ðà éîíiâ Ñëî áî -
æàí ùè íè òà Ãåòü ìàí ùè íè ïðî ñó âà ëî ñÿ ïðè áëèç íî 40 000 îðäè.
Äî ðî ãîþ äî íå¿ ïðèºäíà ëî ñÿ 2 000 çà ïî ðîçü êî¿ êiííî òè òà êiëüêà
ñîò ïiõî òè6. Òà êîæ ó ñêëàäi öüî ãî âiéñüêà áóëè ïðè ñóòíi 40 øâå -
äiâ — éì îâiðíiøå çà âñå ç îôiöåðiâ, ÿêi âè êî íó âà ëè ôóíê öi¿
âiéñüêî âèõ êîí ñóëü òàíòiâ òà ñïîñ òåð iãà÷iâ, îñêiëüêè ïiä ÷àñ ïî õî -
äó ïå ðå äáà ÷à ëî ñÿ âçÿ òè ïðè ñòó ïîì ðÿä ðîñiéñüêèõ ôîð òåöü. ×å ðåç
3 òèæíi òà òà ðñüêî-çà ïî ðîçü êå âiéñüêî ïiäiéøëî äî Ñà ìà ðè òà ïå ðå -
ïðà âè ëî ñÿ íà ¿¿ ïðà âèé áiê7. Íàï ðèêiíöi ïåð øî¿ — ïî ÷àò êó äðó ãî¿
äå êà äè ëþ òî ãî 1711 ð. îäèí ç ïiäðîçäiëiâ îò à áî ðèâ ñÿ ïî áëè çó Íî -
âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi òà ðîç ïî ÷àâ ¿¿ îá ëî ãó.
Íå âiäî ìî, íà ñêiëüêè òðè âà ëîþ òà âäà ëîþ âîíà ìîã ëà á ñòà -
òè, ÿêáè íå ïiäòðèì êà íà ñå ëåí íÿ ìiñòå÷ êà Âiëüíî ãî, ÿêå ñêëà äà ëî -
ñÿ ïå ðå âàæ íî ç îäðó æå íèõ çà ïî ðîæöiâ òà ïî ñïî ëè òèõ Âiéñüêà.
Î÷å âèä íî, âèð iøàëü íèì ôàê òî ðîì, ÿêèé ïiäøòîâ õíóâ éîãî ìåø -
êàíöiâ äî àí òè ìîñ êî âñüêî ãî âèñ òó ïó, ñòà ëè êðè âàâi ðåï ðåñi¿
1709–1710 ðð., ùî ¿õ ðîñiéñüêèé óðÿä çà ñòî ñó âàâ äî çà ïî ðîæöiâ-
ãîðäiºíêiâöiâ. Íå à áè ÿ êó ðîëü âiäiãðà ëî é ñïîä iâàí íÿ íà ïîä àëüøi
óñïiõè ñïiëüíèõ òà òà ðñüêî-óêð à¿íñüêî-øâå äñüêèõ ñèë ó ñïðàâi
âiäâî þ âàí íÿ íà âêî ëèøíiõ òå ðè òîðié òà âiäíîâ ëåí íÿ íà íèõ þðèñ -
ÂÎËÎÄÈÌÈÐ ÌIËÜ×ÅÂ
464
äèêöi¿ Âiéñüêà Çà ïî ðîçü êî ãî Íè çî âî ãî. Âiäòàê ìåø êàíöi Âiëüíî ãî
íå âè ÿ âè ëè àæ íiÿ êî ãî áà æàí íÿ çà õè ùà òè ñÿ âiä âiéñüêà, çíà÷ íà
÷àñ òè íà ÿêî ãî ñêëà äà ëà ñÿ ç ñi÷î âèêiâ. Ñêî ðèñ òàâ øèñü òèì, ùî ÷àñ -
òè íà âiëüíÿíöiâ îïè íè ëà ñÿ çà ìó ðà ìè Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi òà
âäà ðè ëà ó ñïè íó ðîñiéñüêèì âî ÿ êàì, çà ïî ðîçü êî-òà òà ðñüêå âiéñüêî
øâèä êî îïà íó âà ëî ¿¿8. Ñòà ëî ñÿ öå íå ïiçíiøå ñå ðå äè íè ëþ òî ãî,
îñêiëüêè âæå ñòà íîì íà 14 ëþ òî ãî öÿ ïîä iÿ ôiãó ðóº ó äî êó ìåí òàõ
ÿê òàêà, ùî «ìàëà ìiñöå áóòè». Âðà õî âó þ ÷è âèð iøàëü íó ðîëü êî -
çàêiâ-âiëüíÿíöiâ ó ñïðàâi îïà íó âàí íÿ Íî âîñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi,
ñïðî òèâ ¿¿ ìîñ êî âñüêî ãî ãà ðíiçî íó íå íî ñèâ âiä÷àé äóø íî ãî õà ðàê -
òå ðó — ¿¿ çà ëî ãà áóëà çìó øå íà ñêëàñ òè çáðîþ. Ïðî òå, ñïëà òîþ çà
çáå ðå æå íå æèò òÿ ñòà ëà âòðà ÷å íà ñâî áî äà, îñêiëüêè çà ïî ðîæöi
«âñåõ ìîñ êà ëåé íî âî ñåð ãè åâ ñêèõ ïïå íÿ õàíó æà ëî âà ëè»9. Âiäçíà ÷è -
ìî, ùî ôàê òè ïiäòðèì êè çà ïî ðîçü êî-òà òà ðñüêèõ çà ãîíiâ íà ñå ëåí -
íÿì Ïî ñà ìàð ’ÿ, ÿê ó âè ïàä êó ç Âiëüíèì, áóëè äà ëå êî íå ïî îäè íî -
êè ìè. Òîäi æ, ó ëþ òî ìó 1711 ð. íà ¿õ áiê ïðè ñòà ëî íà ñå ëåí íÿ
âiéñüêî âî¿ ñëî áî äè Êî ÷å ðå æîê10 (íèíi ñåëî Êî ÷å ðåæ êè Ïàâ ëîã ðà -
äñüêî ãî ðà éî íó Äíiïðî ïåò ðî âñüêî¿ îá ëàñòi)11.
Çà ëè øèâ øè ó Íî âî ñåðãi¿âñüêié ôîð òåöi çà ëî ãó ç ÷èñ ëà êî -
çàêiâ Âiëüíî ãî, çà ïî ðîçü êî-òà òàðñüêi çà ãî íè ïî ïðÿ ìó âà ëè íà Ñëî -
áî æàí ùè íó, îäíàê, çóñòðiâøè çà ïåê ëèé ñïðî òèâ íà ²çþìñüêié çà -
ñi÷íié ëiíi¿, çìó øåíi áóëè çà âåð íó òè íà çàä12. Íà ïî ÷àò êó áå ðåç íÿ
1711 ð. çà ïî ðîçü êèé çà ãií çðî áèâ ñïðî áó âçÿ òè ïðè ñòó ïîì Íî âî áî -
ãî ðî äèöü êó ôîð òå öþ, ïðî òå çíà÷ íèõ óñïiõiâ ó öüî ìó íå çäî áóâ, ç
ïðè âî äó ÷îãî êî ìåí äàíò ôîð òåöi Øåí øèí çà óâà æó âàâ: «Íî âî áî -
ãî ðî äèö êàÿ êðå ïîñòü çåì ëÿ íàÿ è äå ëà íà ëå ãó ëÿð íî è âîë íî âàòü îá
íåï íå èç âîëü òå — íå çà ïî ðîæ öàì òà êóþ êðå ïîñòü äî áè -
âàòü…»13. ×àñ òêî âî âè ïà ëèâ øè íî âî áî ãî ðî äèöü êèé ôîð øòàäò,
çà ïî ðîæöi áóëè çìó øåíi âiäiéòè, ïî òðà ïèâ øè ïiä àð òè ë åðiéñüêèé
îá ñòðië ãà ðíiçî íó ôîð òåöi14. 5 áå ðåç íÿ 1711 ð. ïå ðå âàæ íà áiëü -
øiñòü çà ïî ðîçü êèõ òà òà òà ðñüêèõ çà ãîíiâ çà ëè øè ëà Ïî ñà ìàð ’ÿ òà
ïiøëà ó êðèìñüêi âî ëîäi ííÿ íà ð. Ìî ëî÷ íó, äå çáè ðà ëè ñÿ ïðî âåñ òè
âñþ âåñ íó, ïiäãî äó âà òè êî íåé òà íà ïî ÷àò êó ëiòà ïî âåð íó òè ñÿ íà
Çà ïî ðîæ æÿ15. Ïå ðåä ïî âåð íåí íÿì äî Êðè ìó ãà ðíiçîí Íî âî ñ åð ãi -
¿âñüêî¿ ôîð òåöi áóëî çáiëüøå íî çà ðà õó íîê ñi÷î âèêiâ äî 500 êî çà -
êiâ. ¿õ ãî ëîâ íèì çà âäàí íÿì áóëî óòðè ìó âà òè ôîð òå öþ äî ïî âåð -
ÇÀÏÎÐÎÇÜÊÈÉ ÃÀÐͲÇÎÍ ÍÎÂÎÑÅÐò¯ÂÑÜÊί ÔÎÐÒÅÖ²
465
íåí íÿ ãî ëîâ íèõ ñèë. Àáè çà áåç ïå ÷è òè Íî âî ñ åðãi¿âñüêó ç áîêó
ðîñiéñüêî ãî ãà ðíiçî íó Íî âî áî ãî ðî äèöü êî¿ ôîð òåöi, ìiæ íèìè òà -
áî ðîì ñòà ëè 1 000 çà ïî ðîæöiâ òà òà òàð ïiä ãî ëî âó âàí íÿì îò à ìàíiâ
Íåñ òóë iÿ òà Ïëÿ êè (Ôëÿ êè)16.
Ðîñiéñüêå âiéñüêî âå êî ìàí äó âàí íÿ, çà íå ïî êîºíå âòðà òîþ
îä íî ãî ç îïîð íèõ ïóíêòiâ ó ñèñ òåìi îá îðî íè, äîê ëà äà ëî çó ñèëü äî
ïî âåð íåí íÿ Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi. Ïëà íó âà ëî ñÿ íà ïî ÷àò êó
êâiòíÿ 1711 ð. âè ñó íó òè ó ïî õiä íà Êðèì äî 20 000 âiéñüêà
(ðîñiéñüêî ãî òà ãåòü ìà íñüêî ãî) ïiä êî ìàí äó âàí íÿì ãå íå ðàë-ìà éî -
ðà Ä. ². Áó òó ðëiíà, ÿêå á ïiä ÷àñ ìàð øðó òó âiäáè ëî Íî âî ñ åðãi¿âñüêó
ôîð òå öþ, îäíàê íå áåç ïå êà òà òà ðñüêî ãî íà ïà äó íà Ïðà âî áå ðåææi
íàä îâãî ïðè êó âà ëà öå óãðó ïî âàí íÿ ó îêî ëè öÿõ Ïå ðå ÿñ ëà âà17. Íà -
òîìiñòü âèð iøå íî áóëî âïî ðà òè ñÿ ñè ëà ìè çâå äå íî ãî çà ãî íó ðîñié -
ñüêî¿ ðå ãó ëÿð íî¿ àðìi¿ òà ñë îáiäñüêèõ êî çàöü êèõ ïî ëêiâ ïiä ãî ëî âó -
âàí íÿì ãå íå ðàë-ìà éî ðà Ô. Â. Øèä ëî âñüêî ãî — âîºâîäè Õàð êî âà
òà ²çþìó, êî ìàí äó þ ÷î ãî íàä âñiìà âiéñüêà ìè Ñëî áî æàí ùè íè.
11 êâiòíÿ 1711 ð. ç’ºäíà íèé êîð ïóñ Øèä ëî âñüêî ãî ïå ðå ïðà âèâ ñÿ
÷å ðåç ð. Îðiëü òà ïiäiéøîâ äî Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi. Çà ãàëü íà
êiëüêiñòü öüî ãî âiéñüêà ñòà íî âè ëà 3756 ÷î ëîâiê, ç íèõ 1267 — êî çà -
êè òà ñòàð øè íè Îõòè ðñüêî ãî, Õàðêiâñüêî ãî, Ñó ìñüêî ãî òà ²çþ ì -
ñüêî ãî ñë îáiäñüêèõ ïî ëêiâ18.
Ó âiäïîâiäü íà ïðî ïî çèö iþ ñêëàñ òè çáðîþ, çà ïî ðîçü êèé ãà ð -
íiçîí âèâ iñèâ íà ñòiíè ôîð òåöi ïðà ïî ðè ÿê ñèã íàë ãî òîâ íîñòi ïðè é -
íÿ òè áié, òà îá ñòðiëÿâ îñàä íèêiâ ç ºäè íî¿ ãàð ìà òè, ÿêà áóëà ó éîãî
ðîç ïî ðÿä æåííi, òà ç ðóø íèöü. Íà ïðè ñòóï ôîð òå÷ íî ãî ìóðó áóëî
êè íó òî 2 ðîòè Âî ðî íåçü êî ãî åñ êàä ðî íó òà 2 ðîòè ïî ëêó áðè ãà äè ðà
Àííºíêî âà, ç îä íî ãî áîêó, òà ÷ó ã ó¿âñüêèõ é içþ ìñüêèõ êî çàêiâ, ç
iíøî ãî.  öåé æå ÷àñ íà äî ïî ìî ãó çà ïî ðîæ öÿì Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿
ôîð òåöi ç ëiâî ãî áîêó Ñà ìà ðè, ÷å ðåç Âiëüíÿ íñüêèé áðiä, ïå ðå ïðà -
âè ëè ñÿ òà òà ðè òà çà ïî ðîæöi ïiä ïðî âî äîì îò à ìàíiâ Ïëÿ êè òà Íåñ -
òóë iÿ òà âäà ðè ëè ïî ÷ó ãó¿ âöÿõ é içþì öÿõ. Óçäðiâøè ïðè áóò òÿ
ïiäêðiïëåí íÿ, çà ïî ðîçü êèé ãà ðíiçîí âiä÷è íèâ áðà ìè òà çà ïóñ òèâ äî
áîþ ïiõî òó. Âòiì, öåé ìà íåâð âè ÿ âèâ ñÿ íå âäà ëèì, îñêiëüêè
Ô. Â. Øèä ëî âñüêèé ââiâ ðå çåðâ — êî çàêiâ ïiä íà ÷à ëîì áðè ãà äè ðà
Îñè ïî âà òà ðîòó ïî ëêîâ íè êà Íî âè êî âà. Âîíè ñïðî ìîã ëè ñÿ ïîä à âè -
òè çà ïî ðîçüêi òà òà òàðñüêi ñèëè. Íå äàâ øè çà õèñ íè êàì Íî âî ñ åð -
ÂÎËÎÄÈÌÈÐ ÌIËÜ×ÅÂ
466
ãi¿âñüêî¿ çìî ãè ïî âåð íó òè ñÿ äî ôîð òåöi, çà ãií Øèä ëî âñüêî ãî âè -
òiñíèâ ¿õ íà ëiâèé áiê Ñà ìà ðè òà ãíàâ àæ äî ìiñöÿ ñòî ÿí êè çà ãîíiâ
Íåñ òóë iÿ òà Ïëÿ êè, ó íà ïðÿìi äî Íî âî áî ãî ðî äèöü êî¿ ôîð òåöi19.
Âðàíöi íà ñòóï íî ãî äíÿ, 12 êâiòíÿ 1711 ð., ðîñiéñüêi òà
ñëîáiäñüêi ïî ëêè çíî âó ïiøëè íà ïðè ñòóï, öüî ãî ðàçó ç òðüîõ áîêiâ.
Çà äî ïî ìî ãîþ ãðà íàò òà ãàð ìàò ¿ì âäà ëî ñÿ ïðî áè òè îò âið ó òié ÷àñ -
òèíi ôîð òå÷ íî ãî ìóðó, ÿêó áóëî çðîá ëå íî ç äå ðåâ ’ÿ íèõ ïàëü. Ïiñëÿ
öüî ãî, ñêî ðèñ òàâ øèñü çìåí øåí íÿì ÷èñ ëà çà õèñ íèêiâ, âî ÿ êè Øèä -
ëî âñüêî ãî çà õî ïè ëè ïåð øó ëiíiþ îá îðî íè, òàê çâà íå «íèæíº
ìiñòî». Áié áóâ íàä çâè ÷àé íî çà ïåê ëèì — çà ïî ðîæöiâ ó ïî ëîí íå
áðà ëè. Ïðè öüî ìó äî ðóê àòà êó þ ÷èõ ïî òðà ïè ëà ºäèíà ãàð ìà òà òà
çà ïî ðîçüêi ïðà ïî ðè. Îñòàííiì ðó áå æåì îá îðî íè ôîð òåöi âiäòå ïåð
çà ëè øèâ ñÿ çà ìîê — «âåðõíº ìiñòî», â ÿêî ìó çà êðè ëè ñÿ çà ëèø êè
ãà ðíiçî íó, à òà êîæ æiíêè òà äiòè âiëüíÿ íñüêèõ êî çàêiâ. Çà ðà äè
óíèê íåí íÿ çà é âèõ âòðàò ïiä ÷àñ øòóð ìó öüî ãî îñòàí íüî ãî îïëî òó
çà õèñ íèêiâ çà íà êà çîì ãå íå ðàë-ìà éî ðà Ô. Â. Øèä ëî âñüêî ãî çà ìîê
áóëî ïiäïà ëå íî. Àáè âðÿ òó âà òè æèò òÿ ñâî¿õ ðî äèí, ùî çà äè õà ëè ñÿ
ó äèìó òà ãè íó ëè ó ïî ëóì’¿, êî çà êè ïðè ïè íè ëè îïið. Î 1700 òîãî æ
äíÿ çà ïî ðîçü êèé ãà ðíiçîí Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi êàï iòó ëþ âàâ20.
Ó ïî ëîí áóëî âçÿ òî 700 êî çàêiâ (ç íèõ 46 — ñi÷î âè êè) òà
3220 æiíîê ³ äiòåé. Äî ðóê ïå ðå ìîæöiâ ïî òðà ïè ëà ² ãàð ìà òà (ðåø òó
àð òè ëåði¿, î÷å âèä íî, áóëî âè âå çå íî çà ïî ðîæ öÿ ìè ó áå ðåçíi), 1305
ïè ùà ëåé, 3 ïðà ïî ðè òà 1 ëè òàâ ðè. Íå îá iéøëî ñÿ áåç âòðàò ç áîêó
íà ïà äà þ ÷èõ — ïiä ÷àñ øòóð ìó ôîð òåöi áóëî âáè òî 14 ñî ëäàò i äðà -
ãóíiâ òà 8 êî çàêiâ; ïî ðà íå íî 4 îôiöå ðè, 35 ñî ëäàò i äðà ãóíiâ, 29 êî -
çàêiâ é 1 êî çà ÷èé ñî òíèê21.
Ïî äàëü øó ó÷àñòü çà õîï ëå íèõ ó ïî ëîí ìåø êàíöiâ Âiëüíî ãî
òà ñi÷î âèêiâ áóëî âèð iøå íî ùå çà äîâ ãî äî âçÿò òÿ ðîñiéñüêèì
âiéñüêîì öiº¿ ôîð òåöi. Ó âiäïîâiäü íà çà ïè òàí íÿ Ô. Â. Øèä ëî â -
ñüêî ãî ç ïðè âî äó òîãî, ùî éîìó ðî áè òè ç íà ñå ëåí íÿì Çà ïî ðîæ æÿ,
ÿêå ó ëþ òî ìó-áå ðåçíi ïðè ñòà ëî íà áiê çà ïî ðîçü êî-òà òà ðñüêî ãî
âiéñüêà òà óäðó ãå çðà äè ëî öàðÿ, ãå íå ðàë-àäìiðàë Ô. Ì. Àïðàêñií
ïî âåëiâ «îíûì âîç äàòü äîñ òîé íóþ ìåñòü». Ãiäíà ïî ìñòà ïå ðå äáà -
÷à ëà ñòðà òó âñiõ äî ðîñ ëèõ ÷î ëîâiêiâ ÷å ðåç ïî âiøåí íÿ òà ñàä æåí íÿ
íà ïàëi. Æiíîê òà äiòåé íà êà çó âà ëî ñÿ âèñ ëà òè âãëèá Ãåòü ìàí ùè íè
÷è Ñëî áî æàí ùè íè äî «îñòà òî÷ íî ãî âèð iøåí íÿ» ¿õ äîëi22. Çà õî -
ÇÀÏÎÐÎÇÜÊÈÉ ÃÀÐͲÇÎÍ ÍÎÂÎÑÅÐò¯ÂÑÜÊί ÔÎÐÒÅÖ²
467
ïèâ øè ôîð òå öþ, ãå íå ðàë-ìà éîð Øèä ëî âñüêèé îá ìå æèâ ñÿ ñòðà -
òîþ êîæ íî ãî äå ñÿ òî ãî îá îðîí öÿ Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿, çà æå ðåá êó âàí -
íÿì. Ðåø òó âöiëiëèõ âiëüíÿíöiâ áóëî âiäiñëà íî äî Ìîñ êâè, çâiäêè
¿õ ìàëè âiäïðà âè òè íà ïî ñå ëåí íÿ äî Ñèá iðó23. Ïî äiáíà æ äîëÿ ñïiò -
êà ëà i ìåø êàíöiâ çãà äó âà íî¿ âiéñüêî âî¿ ñëî áî äè Êî ÷å ðå æîê, ÿêà
ðîç òà øî âó âà ëà ñÿ äåùî âèùå çà òå ÷åþ ð. Ñà ìà ðè. 13 êâiòíÿ 1711 ð.
Ô. Â. Øèä ëî âñüêèé âiäðÿ äèâ êà ðàëü íèé çà ãií — 650 ñë î áiä ñüêèõ
êî çàêiâ, ÿêèé ñïà ëèâ öå ñå ëè ùå. Éîãî ìåø êàíöiâ — 200 ðî äèí êî -
çàêiâ òà ïî ñïî ëè òèõ — áóëî âiäêîí âî éî âà íî äî Õàð êî âà24.
Ìåø êàíöi ìiñòå÷ êà Âiëüíî ãî ïå ðå äáà ÷à ëè ìîæ ëèâiñòü ïîä iá -
íî¿ ïî ìñòè ùå çà äîâ ãî äî øòóð ìó ôîð òåöi ðîñiéñüêèì âiéñüêîì, à
òîìó ó áå ðåçíi 1711 ð. âiäïðà âè ëè äå ïó òàö iþ äî êðè ìñüêî ãî õàíà ç
ïðî õàí íÿì äîç âî ëè òè ¿ì ïå ðå ñå ëè òè ñÿ íà òà òà ðñüêèé ñòåï25. Ïî -
äiáíî ãî äîç âî ëó âîíè òàê i íå îò ðè ìà ëè, îñêiëüêè îêðè ëåíi âiäíîñ -
íèì óñïiõîì çè ìî âî ãî ïî õî äó êðèìöi ñïîä iâà ëè ñÿ çà êðiïè òè éîãî
âëiòêó òà îïà íó âà òè òå ðå íè âñiº¿ Ëiâî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè. Íà ïî ÷àò -
êó áå ðåç íÿ 1711 ð., ïiä ÷àñ âiäõî äó çà ïî ðîçü êî-òà òà ðñüêî ãî âiéñüêà
íà ð. Ìî ëî÷ íó, äî íüî ãî ïðèºäíà ëà ñÿ ëèøå ÷àñ òè íà íå îäðó æå íèõ
÷î ëîâiêiâ, ÿêi âîë iëè ñòà òè ñi÷î âè êà ìè26. Çà ó âà æè ìî, ùî ÷àñ òèíi
âiëüíÿíöiâ, î÷å âèä íî, òié, ÿêà çà ëè øà ëà ñÿ âëàñ íå ó Âiëüíî ìó, à íå
ó ôîð òåöi, âäà ëî ñÿ óíèê íó òè ðåï ðåñié ïiñëÿ âçÿò òÿ Íî âî ñ åðãi¿â -
ñüêî¿ òà äiñòà òè ñÿ Ñi÷i27.
Âçÿò òÿ Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi òà ðîç ïðà âà íàä ¿¿ çà õèñ íè êà -
ìè íå ïðè íåñ ëè êî ìàí äó þ ÷î ìó ðîñiéñüêî ãî óãðó ïî âàí íÿ Ô. Â. Øèä -
ëîâñüêîìó íî âèõ íà ãî ðîä, áà ãà òñòâà òà òè òóëiâ, ÿê öå áóëî ïiñëÿ
Ïîë òà âè, êîëè éîãî, ïî ëêîâ íè êà õàðêiâñüêî ãî òà içþ ìñüêî ãî, áóëî
íà ãî ðîä æå íî ÷è íîì ãå íå ðàë-ìà éî ðà òà ïðè çíà ÷å íî êî ìàí äè ðîì
íàä âñiìà ñë îáiäñüêè ìè êî çàöü êè ìè ïî ëêà ìè. Íàâ ïà êè, çðóé íó -
âàí íÿ âñüî ãî êîì ïëåê ñó ôîð òåöi ïiä ÷àñ øòóð ìó áóëî ðî çöiíå íî ÿê
ïiäðèâ îá îðî íîñ ïðî ìîæ íîñòi ðåã iî íó. Âæå íà ïðèêiíöi êâiòíÿ
1711 ð. ïî âiäíî øåí íþ äî íüî ãî áóëî ðîç ïî ÷à òî ñëiäñòâî, éîãî ñà -
ìî ãî çà à ðåø òî âà íî, à ÷èñ ëåííi ìàºòêè íà Ñëî áî æàí ùèíi êîíôiñ -
êî âà íî äî êàç íè28.
Íåâ äà ëèé Ïðó òñüêèé ïî õiä âëiòêó 1711 ð. òà ïîä àëü øå ïå ðå -
áó âàí íÿ òå ðè òîði¿ Ïî ñà ìàð ’ÿ ó ñêëàäi Òó ðåöü êî¿ iìïåði¿ ñòà ëè íà
ïå ðå øêîäi âiäáó äî âè Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi. Öiëêî âè òå çíè -
ÂÎËÎÄÈÌÈÐ ÌIËÜ×ÅÂ
468
ùåí íÿ îñòàí íüî¿ ïiä ÷àñ øòóð ìó 11–12 êâiòíÿ 1711 ð. ïiäòâåð äæóº
é òîé ôàêò, ùî âîíà æîä íî ãî ðàçó íå çãà äóºòüñÿ ñå ðåä iíøèõ
ðîñiéñüêèõ ôîð òåöü íà Ïiâäíi, ÿêi, çãiäíî óìîâ Ïðó òñüêî ãî äî ãî âî -
ðó 1711 ð. òà Êîí ñòàí òè íî ï îëüñüêî ãî òðàê òà òó 1712 ð., ìàëè áóòè
çðèòi àáî ïå ðå äàíi òóð êàì29. Âiäòàê, æåð òâà êðîâi, ùî ¿¿ ïðè íåñ ëè
çà ïî ðîæöi — çà õèñ íè êè Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi, íå áóëà äà ðåì -
íîþ. Îäèí ç ïëàö äàðìiâ iìïå ðñüêî¿ êî ëîí içàöi¿ Çà ïî ðîæ æÿ áóëî
çíè ùå íî. Ñàìó ïàì ’ÿòü ïðî iñíó âàí íÿ Íî âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîðòåöi íà
äîâãi ðîêè ïåðåäàíî çàáóòòþ.
Ââà æàºìî, ùî ïîä àëüøi äîñëiäæåí íÿ iñòîði¿ iñíó âàí íÿ Íî -
âî ñ åðãi¿âñüêî¿ ôîð òåöi ìà þòü âåñ òè ñÿ ó äâîõ íà ïðÿ ìàõ: ïî-ïåð øå,
êîì ïëåê ñíî ãî àð õå î ëî ãi÷íî ãî îá ñòå æåí íÿ ¿¿ çà ëèøêiâ, ïî-äðó ãå,
ââå äåí íÿ äî íà óêî âî ãî îá iãó íî âèõ êîì ïëåêñiâ äæå ðåë, ùî âè íèê -
ëè âíà ñëiäîê ¿¿ ôóíê öiî íó âàí íÿ âïðî äîâæ 1689–1711 ðð. Ñå ðåä òà -
êèõ ìî æå ìî íà çâà òè âè ÿâ ëåíi íàìè ó çiáðàí íÿõ Ðîñiéñüêî ãî äåð -
æàâ íî ãî àðõiâó äàâíiõ àêòiâ, çà îïè ñà ìè ôîíäiâ ¹ 9 — «Êàá iíåò
Ïåò ðà Âå ëè êî ãî» òà ¹ 124 — «Ìà ëî ðîñiéñüêi ñïðà âè», äî êó ìåí òè,
ùî ñòî ñó þòü ñÿ ïî ÷àò êî âî ãî òà êiíöå âî ãî ïåð iîäiâ iñíó âàí íÿ öiº¿
ôîð òåöi30. Âîíè ùå ÷åêàþòü íà ñâîãî äîñëiäíèêà.
ÇÀÏÎÐÎÇÜÊÈÉ ÃÀÐͲÇÎÍ ÍÎÂÎÑÅÐò¯ÂÑÜÊί ÔÎÐÒÅÖ²
469
1Ìè öèê Þ. À. Áî ãî ðî äèöü êà ôîð òå öÿ // Óêð à¿íñüêå êî çàö òâî: Ìàëà åí öèê ëî ïå -
äiÿ. — Êè¿â — Çà ïîði ææÿ, 2002. — Ñ. 42–43; Êðèâ êî ². Ì. Êàì ’ÿ íèé Çà òîí // Òàì
ñàìî. — Ñ. 193.
2Èñòî ðèÿ ãî ðî äîâ è ñåë Óêðà èí ñêîé ÑÑÐ. Äíåï ðî ïåò ðîâ ñêàÿ îá ëàñòü. — Ê.,
1977. — Ñ. 512–513 [N. Â. Ó çãà äó âà íî ìó âè äàííi äà òîþ çà ñíó âàí íÿ ñå ëè ùà
íà çâà íî 1776 ð., ùî íå âiäïîâ iäຠäiéñíîñòi, îá ðà æຠïàì ’ÿòü ïåð øèõ íà ñåëü -
íèêiâ — çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ òà çà íè æóº ¿õ âíå ñîê ó ñïðà âó çà ëþä íåí íÿ òà ãîñ -
ïî äà ðñüêî ãî îñâîºííÿ ðåã iî íó — Â. Ì.].
3ßâîð íèöü êèé Ä. ². ²ñòîð iÿ çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ. — Ò. 3. — Ê., 1993. — Ñ. 62–63.
4Òàì ñàìî. — Ñ. 119.
5Ñà íèí Î. Ã. Êðûì ñêîå õà íñòâî â ðóñ ñêî-òó ðåö êîé âîé íå 1710–11 ãîäà // Èñòî -
ðè êî-ïóá ëè öèñ òè ÷åñ êèé àëü ìà íàõ «Ìîñ êâà-Êðûì». — ¹ 2. — Ìîñ êâà, 2000 //
http://www.moscow-crimea.ru/history/hanstvo/war1710–11.html, 01.06.2004.
6Ðîñ ñèé ñêèé ãî ñó äà ðñòâåí íûé àð õèâ Âî åí íî-ìîð ñêî ãî ôëî òà (ã. Ñàíêò-Ïå òåð -
áóðã) (äàëi — ÐÃÀÂÌÔ). — Ô. 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 3 — Çîá.
7Ìûø ëà åâ ñêèé À. Ç. Âîé íà ñ Òóð öè åé 1711 ã. (Ïðóò ñêàÿ îïå ðà öèÿ). — ÑÏá.,
1898. — Ñ. 49–50; Îðåø êî âà Ñ. Ô. Ðóñ ñêî-òó ðåö êèå îò íî øå íèÿ â íà ÷à ëå
XVIII â. — Ì., 1971. — Ñ. 99.
8ßâîð íèöü êèé Ä. ². ²ñòîð iÿ çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ. — Ò. 3. — Ñ. 368.
9ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ë. 4.
10ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ë. 23.
11Èñòî ðèÿ ãî ðî äîâ è ñåë Óêðà èí ñêîé ÑÑÐ. Äíåï ðî ïåò ðîâ ñêàÿ îá ëàñòü. — Ñ. 572
[N. B. ßê i ó âè ïàä êó ç Âiëüíèì, ÷à ñîì çà ñíó âàí íÿ ñåëà âêà çà íî äðó ãó ïî ëî âè íó
XVIII ñò. — Â. Ì.].
12Ñà íèí Î. Ã. Êðûì ñêîå õà íñòâî â ðóñ ñêî-òó ðåö êîé âîé íå 1710–11 ãîäà //
http://www.moscow-crimea.ru/history/hanstvo/war1710–11.html, 01.06.2004.
13ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 16–16 îá., 17.
14ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 14–14 îá., 15.
15ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ë. 11.
16ßâîð íèöü êèé Ä. ². ²ñòîð iÿ çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ. — Ò. 3. — Ñ. 368.
17Ñà íèí Î. Ã. Êðûì ñêîå õà íñòâî â ðóñ ñêî-òó ðåö êîé âîé íå 1710–11 ãîäà //
http://www.moscow-crimea.ru/history/hanstvo/war1710–11.html, 01.06.2004.
18ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 20, 25–26 îá., 44 îá.
19ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. — 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 21–21 îá., 22.
20ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. — 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 22 îá., — 23.
21ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. — 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 61 îá., — 62.
22ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. — 233. — Îï. 1. — Ä. 249. — Ë. 53.
23ßâîð íèöü êèé Ä. ². ²ñòîð iÿ çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ. — Ò. 3. — Ñ. 369.
24ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. — 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 23, 31.
25ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. — 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ë. 169.
26ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. — 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ë. 179.
27ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. — 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 249–249 îá.
28ÐÃÀÂÌÔ. — Ô. 233. — Îï. 1. — Ä. 14. — Ëë. 120–130.
29Ïîë íîå ñî áðà íèå çà êî íîâ Ðîñ ñèé ñêîé èì ïå ðèè. — Ò. IV (ñ 1700 ïî 1712 ãã.). —
ÑÏá., 1830. — Ñ. 714–717, 826–828.
30Ðîñ ñèé ñêèé ãî ñó äà ðñòâåí íûé àð õèâ äðåâ íèõ àê òîâ (ã. Ìîñ êâà). — Ô. 124, —
Îï. 1, 1688 ã. — Ä. 86 (÷. 1–2) «Äåëî î ïî ñòðî å íèè íà ð. Ñà ìà ðå äâóõ êðå ïîñ -
òåé — Áî ãî ðî äèö êîé è Ñåð ãè åâ ñêîé. Àâãóñò 1688 — àâ ãóñò 1689 ãã.»; Ô. 9. —
Îòä. 2. — Îï. 3 (÷. 1). — Êí. 10. — Ëë. 487–493. — «Âå äî ìîñòü î ãàð íè çî íàõ,
àð òèë ëå ðèè è áîå ïðè ïà ñàõ â Íî âî áî ãî ðî äèö êå, Êà ìåí íîì Çà òî íå è Íî âî ñåð -
ãè åâ ñêå. 1709 ã.»; Ô. 9. — Îòä. 2. — Îï. 3 (÷. ²). — Êí. 13. — Ëë. 335–343. — «Äî -
íå ñå íèå Ä. Ì. Ãî ëè öû íà èç Êè å âà î ïðè ÷è íàõ âçÿ òèÿ êðûì ñêè ìè òà òà ðà ìè Íî -
âî ñåð ãè åâ ñêîé êðå ïîñ òè. Ôåâ ðàëü 1711 ã.».
ÂÎËÎÄÈÌÈÐ ÌIËÜ×ÅÂ
470
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-63009 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T15:56:49Z |
| publishDate | 2005 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Мільчев, В. 2014-05-29T11:50:35Z 2014-05-29T11:50:35Z 2005 Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року / В. Мільчев // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 462-470. — Бібліогр.: 30 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63009 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Повідомлення Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року Article published earlier |
| spellingShingle | Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року Мільчев, В. Повідомлення |
| title | Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року |
| title_full | Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року |
| title_fullStr | Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року |
| title_full_unstemmed | Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року |
| title_short | Запорозький гарнізон Новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року |
| title_sort | запорозький гарнізон новосергіївської фортеці: сторінка кампанії 1711 року |
| topic | Повідомлення |
| topic_facet | Повідомлення |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63009 |
| work_keys_str_mv | AT mílʹčevv zaporozʹkiigarnízonnovosergíívsʹkoífortecístorínkakampaníí1711roku |