Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Дата: | 2005 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63010 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях / В. Василенко // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 473-492. — Бібліогр.: 91 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860175655561330688 |
|---|---|
| author | Василенко, В. |
| author_facet | Василенко, В. |
| citation_txt | Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях / В. Василенко // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 473-492. — Бібліогр.: 91 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T18:00:06Z |
| format | Article |
| fulltext |
Ðîçä³ë I²
²ñòîð³îãðàô³ÿ
Âiòàëié Âàñèëåíêî
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß
ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ Õ²²² —
ÏÎ×ÀÒÊÓ ÕV ÑÒÎ˲ÒÒß Ó
ÑÕ²ÄÍÎÑËÎÂ’ßÍÑÜÊÈÕ ²ÑÒÎвÎÃÐÀÔ²ßÕ
²
ñòîð iÿ ñòî ñóíêiâ ìiæ Âå ëè êèì êí ÿçiâñòâîì Ëè òî âñüêèì
(äàëi — ÂÊË) òà Ñìî ëå íñüêîì íå ðiäêî ñòà âà ëà îá’ºêòîì
óâà ãè áiëî ðóñü êèõ, ðîñiéñüêèõ òà óêð à¿íñüêèõ iñòî ðèêiâ.
 òîé æå ÷àñ ñëiä çà çíà ÷è òè, ùî çâåð íåí íÿ äî öèõ ñþ æåòiâ ïðàê -
òè÷ íî çà âæäè âiäáó âà ëî ñÿ â ìåæ àõ òå ìà òè÷ íî øèð øèõ äî ñëiä -
æåíü, ÿâ ëÿ þ ÷è ïåâ íîþ ìiðîþ «äî äà òîê» äî íèõ (öå òàê ñàìî ñòî -
ñóºòüñÿ é ïî ëüñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿). Ëèøå â ïðè ñâÿ ÷åíié iñòîði¿
Ñìî ëå íñüêî¿ çåìëi ìî íîã ðàôi¿ Ï. Ãî ëó áî âñüêî ãî, ùî ïî áà ÷è ëà
ñâiò íà ïðèêiíöi Õ²Õ ñò., ëè òî âñüêî-ñìî ëåíñüêi âçàºìèíè ðîç ãëÿ íó -
òî âiäíîñ íî ïî âíî. Íà æàëü, ñëiä âèç íà òè, ùî ñè òó àö iÿ íå ïî êðà ùè -
ëà ñÿ é îñòà ííiìè ÷à ñà ìè; âàðòi çãàä êè õiáà ùî îêðåìi çà óâà ãè, ÿêi
ìiñòÿòü ñÿ â ïðà öÿõ ðîñiéñüêèõ òà âiò÷èç íÿ íèõ iñòî ðèêiâ (À. ¥îð -
ñüêî ãî, Í. Áî ðè ñî âà òà Î. Ðó ñè íî¿), à òà êîæ íiìåöü êî ãî äîñëiäíè êà
iñòîði¿ Òâåði Å. Êëþ´à. Îñîá ëè âî äèâ íèì âèã ëÿ äຠáðàê óâà ãè äî
íà çâà íèõ ñþ æåòiâ ç áîêó áiëî ðóñü êèõ iñòî ðèêiâ.
Ùîäî ïî ÷àò êó ëè òî âñüêî-ñìî ëå íñüêèõ ñòî ñóíêiâ âiäî ìî íå
òàê áà ãà òî ïåâ íî ãî. «Õðîí iêà Áè õîâ öÿ» (ºäèíà ç âiäî ìèõ äæå ðåë)
íà çè âຠáàòü êîì âå ëè êî ãî êíÿ çÿ Ìiíäàó´àñà Ðèí´îëüòà1. Äàíà îá -
ñòà âè íà äàëà äå êî ìó ïðè âiä âèç íà âà òè ñàìå çà Ðèí´îëüòîì, à íå
Ìiíäàó´àñîì, ïåðøiñòü ó ïðèºäíàííi äî Ëèò âè Ïî ëîöü êà i Âiòå á -
ñüêà, ïîä å êî ëè äî äà þ ÷è ùå é Ñìî ëåíñüê2. Çà òâåð äæåí íÿì
Ì. Ñòðèé êî âñüêî ãî, ðî äè÷i Ìiíäàó´àñà, âèñ ëàíi íèì íà Ðóñü, çäî -
áó ëè Ïî ëîöüê (Òà ó òâiëàñ), Âiòåáñüê (Âè êiíòàñ), à òà êîæ êiëüêà âî -
ëîñ òåé â Ñìî ëå íñüêî ìó i Äðóöü êî ìó êí ÿçiâñòâàõ (Åäiâiäàñ)3. Ïðî -
òå áóê âàëü íà äîâ iðà äî öèõ çâiñòîê, ïî øè ðå íà íà ïî ÷àò êó Õ²Õ ñò.4,
âæå â éîãî îñòàííié ÷âåðòi ñòຠóäiëîì ïå ðå âàæ íî àâ òîðiâ ïî ïó -
ëÿð íèõ ïðàöü. Áëèçüêi äî çãà äà íèõ âiäî ìîñòi çíà õî äè ìî â ãà ëèöü -
êî- âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïè ñàííi: «Â òî æå ëèòî èç ãíà Ìèí äîã ñû íîâ -
öà ñâî å ãî Òåâ òå âè ëà è Åäè âè äà, ïî ñëàâ øî ìîó íà âî è íîó ñî âîåì
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 5, 2005 473
ñâî è ìè íà âî è íîó ñî Âû êîí òîì íà Ðî óñü âî å âàòü êî Ñìî ëåíü êîó, è
ðå÷å øòî õòî ïðè åì ëåò ñîáè äåðü æèò…»5.
²íôîð ìàö iÿ ïðî ëè òî âñüêî-ñìî ëåíñüêi âçàºìèíè çà ïð àâ -
ëiííÿ Ìiíäàó´àñà íà ÿâ íà é ó âå ëè êî ðóñü êèõ ëiòî ïè ñàõ. Òàê, ïî -
âiäîì ëÿºòüñÿ, ùî â 1232 ð. «âçÿ Ñâÿ òîñ ëàâ Ñìîëíüñê íà ùèò ñ ïî -
ëî ÷à íû íà Áî ðèøü äåíü, èñå öå ñìîë íÿ íû, à ñàì ñåäå íà ñòî ëå»6.
À. Êóíiê ïðè ïóñ òèâ, ùî Ñâÿ òîñ ëàâ ìiã áóòè ëè òî âñüêèì êíÿ çåì7.
Âòiì, ðóñü êå ïî õîä æåí íÿ îñòàí íüî ãî (Ñâÿ òîñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à çi
ñìî ëå íñüêèõ Ðþ ðè êî âè÷iâ) ÷iòêî çà ñâiä÷ó þòü äæå ðå ëà8, òîìó íà
ïî ìèë êîâiñòü äà íî ãî çäî ãà äó âêà çàâ óæå Ì. Äàø êå âè÷9.
Çíà÷ íî æâàâ iøó äèñ êóñ iþ âèê ëè êà ëè ïîä i¿ íà âêî ëî Ñìî ëåí -
ñüêà, ùî ðîç ãîð íó ëè ñÿ â 1239 ð.: «Òîãî æ ëåòà ßðîñ ëàâ èäå Ñìî -
ëèíü ñêó íà Ëèò âó, è Ëèò âó ïî áå äè, è êíÿ çÿ èõ ÿë, à Ñìîëü íÿ íû îóðÿ -
äèâ, êíÿ çÿ Âñå âî ëî äà ïî ñà äè íà ñòî ëå, à ñàì ñî ìíîæ òâîì ïî ëî íà ñ
âå ëè êîþ ÷åñ òüþ îò è äå â ñâîÿ ñè»10. Öÿ çâiñòêà, íà ÷åá òî äî ñèòü îä -
íî çíà÷ íà, ïî êëè êà ëà äî æèò òÿ ðiçíi ¿¿ òëó ìà ÷åí íÿ. Òàê, Ì. Ùåð áà -
òîâ, à òà êîæ ªêà òå ðè íà ²² (ó «Çà ïèñ êàõ ñòî ñîâ íî ðîñiéñüêî¿
iñòîði¿») ââà æà ëè, ùî éäåòü ñÿ íå ïðî çäî áóò òÿ, à ëèøå ïðî ëè òî â -
ñüêèé íà ïàä íà Ñìî ëåíñüê11. Òå, ùî ëè òîâöi «ëåäü íå âçÿ ëè» éîãî,
ñòâåð äæó âàâ ïiçíiøå é Í. Óñòðÿ ëîâ; òà êî¿ æ äóì êè áóâ Ñ. Ñî ëîâ -
éîâ12. Ñìî ëå íñüêèé iñòî ðèê Ä. Ìóð çà êå âè÷, íà âïà êè, ââà æàâ, ùî
éäåòü ñÿ ñàìå ïðî çà õîï ëåí íÿ ìiñòà; íà ïiäñòàâi «Õðîí iêè» Ñòðèé -
êî âñüêî ãî âií áà ÷èâ ó íå íàç âà íî ìó ëè òî âñüêî ìó êíÿçi «Åðäiâiëà»,
ùî ìàâ äiÿ òè âiä iìåíi Ìiíäàó´àñà; öåé çäî ãàä ñòîëi òòÿì ïiçíiøå
ïî âòî ðèâ Ñ. Ïiñàðºâ, ïðî ïî íó þ ÷è âèï ðà âè òè äàòó íà 1240 ð.13
Íà äóì êó Í. Êà ðà ìçiíà, çãà äàíi ïîä i¿ òèì ÷à ñî âî ïiääà ëè ëè -
òîâñüêié âëàäi áiëüøó ÷àñ òè íó Ñìî ëåí ùè íè14. Ç òèì, ùî òóò òðå áà
áà ÷è òè ñàìå îâî ëîäi ííÿ ìiñòîì, õî÷à é òèì ÷à ñî âå, ïî ãîä æó âà ëè ñÿ
Ï. Íiêiòií, Ì. Êîñ òî ìà ðîâ, Ê. Áåñ òó æåâ-Ðþìií, ². Ôiëå âè÷, Ì. Ãðó -
øå âñüêèé, Â. ²êî ííiêîâ, Ì. Ëþ áà âñüêèé, Â. Ïi÷å òà òà ií.15 (òà êî¿
ñà ìî¿ äóì êè äîò ðè ìó âà ëè ñÿ i ïî ëüñüêi iñòî ðè êè (Ã. Ïàø êå âè÷,
Ã. Ëîâ ì ÿíüñüêèé); ç íîâiòíiõ äîñëiäíèêiâ ââà æàâ öå éìî âiðíèì
Ë. Àëåêñººâ16). Ì. Äàø êå âè÷, ñïî ÷àò êó ïðè é íÿâ øè ôàêò çäî áóò òÿ
Ñìî ëå íñüêà17, çãî äîì çìiíèâ ñâié ïî ãëÿä, âèç íàâ øè ëèøå iñíó âàí -
íÿ ñïðîá Ìiíäàó´àñà ïiäïî ðÿä êó âà òè ñîái öþ çåì ëþ18.
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
474
Âiðíèé òåí äåíöi¿ äî iäå àë içàöi¿ ëè òî âñüêî-ïî ëîöü êèõ âçà º ìèí,
². Áºëÿºâ ïðè ïóñ òèâ, ùî éäåòü ñÿ íå ïðî âëàñ íå ëè òî âñüêî ãî êíÿ çÿ, à
ïðî Ñâÿ òîñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à, ÿêèé ìàâ ìiæ 1232 i 1239 ðð. âòðà òè òè
Ñìî ëåíñüê, à òå ïåð âiäíî âèâ òóò ñâîþ âëà äó ç äî ïî ìî ãîþ ëè òîâöiâ òà
ïî ëî ÷àí19. Ô. Ëå îí òî âè÷, íà âïà êè, ââà æàâ, ùî òà òà ð ñüêà çà ãðî çà çìó -
ñè ëà ìåø êàíöiâ ìiñòà çà ïðî ñè òè äî ñåáå îä íî ãî ç ëè òî âñüêèõ
êíÿçiâ20. Òiº¿ æ äóì êè áóâ Ï. Ãî ëó áî âñüêèé, õî÷à âií óòðè ìàâ ñÿ âiä
óòî÷ íåí íÿ, ÷èì áóëà îá óìîâ ëå íà ïiäòðèì êà ÷ó æèí öÿ ÷àñ òè íîþ
ñìîëü íÿí; À. Ñî áî ëå âñüêèé ââà æàâ, ùî öå ñòà ëî ñÿ áëèçü êî 1235 ð.21
Ùî äî âè ùåç ãà äà íèõ çâiñòîê ïðî îïà íó âàí íÿ ïëåìi ííè êà ìè
Ìiíäàó´àñà ÷àñ òè íè ñìî ëå íñüêèõ çå ìåëü, òî ¿õ ïðè é íÿâ ó ÿêîñòi
âiðî ãiäíèõ À. Êî öå áó22. Íà äóì êó Ì. Ñìèð íî âà, òîäi äiéñíî áóëî
çäî áó òî Ñìî ëåíñüê; Ì. Êîñ òî ìà ðîâ äà òó âàâ öþ ïîä iþ 1245 ÷è
1248 ð.23 (ïî ÷è íà þ ÷è ç Þ. Ëÿò êî âñüêî ãî òà Ì. Ãðó øå âñüêî ãî, äðó -
ãà äàòà çà çâè ÷àé ïðè é ìàºòüñÿ â ëè òó à íiñòèöi ÿê ÷àñ âèã íàí íÿ
Ìiíäàó´àñîì éîãî ðî äè÷iâ; Ì. Óëà ùèê âêà çó âàâ íà 1252 ð.24; öÿ
ïîä iÿ îá´ðóí òî âà íî òðàê òóºòüñÿ ÿê ïî ÷à òîê ðiøó ÷èõ äié âå ëè êî ãî
êíÿ çÿ íà øëÿ õó äî ºäè íî äåð æà âñòâà25). Âèç íàâ íà ÿâíiñòü çäî -
áóòêiâ ÂÊË òóò i Â. Àíòîíîâè÷, ñó äÿ ÷è ç óñüî ãî, íå ìà þ ÷è íà óâàçi
ñàìå ìiñòî; äî íüî ãî ïðèºäíà ëè ñÿ Ì. Êî ÿ ëî âè÷, Â. Äà íè ëå âè÷,
Ì. Âà ñè ëåí êî26. Þ. Ëÿò êî âñüêèé ãà äàâ, ùî ïå ðåä 1239 ð. ïëåìi í -
íè êè Ìiíäàó´àñà íà êî ðîò êèé ÷àñ çà âî ëîä iëè Ñìî ëå íñüêîì27. Íà -
ìà ãàí íÿ çäî áó òè âëà äó íàä öèì ìiñòîì âáà ÷àâ ó äiÿõ âå ëè êî ãî êíÿ -
çÿ Ô. Ëå îí òî âè÷; ç òèì, ùî âîíè íå áóëè óñïiøíè ìè, ïî ãî äèâ ñÿ i
Â. Ïi÷å òà28. Ùîï ðàâ äà, ïðî òè ëåæíi òâåð äæåí íÿ òðè âà ëèé ÷àñ ïðî -
äîâ æó âà ëè òðàï ëÿ òè ñÿ â íå ôà õî âèõ ðî áî òàõ29.
Çáå ðåã ëà ñÿ çâiñòêà ïðî òå, ùî â 1258 ð. ëè òîâöi òà ïî ëî ÷à íè
çäiéñíè ëè ñïiëüíèé ïî õiä íà Ñìî ëåíñüê30. Ùî æ äî íà ñòóï íèõ
60–70 ðîêiâ, òî çà öåé ÷àñ äæå ðå ëà íi÷î ãî íå ïî âiäîì ëÿ þòü ïðî
åâî ëþö iþ ëè òî âñüêî-ñìî ëå íñüêèõ âçàºìèí. Âiäî ìî õiáà ùî (ç Ãà -
ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó) ïðî òà òà ðñüêèé ïî õiä 1275 ð. íà
Ëèò âó, çäiéñíå íèé çà iíiöià òè âîþ Ëåâà ²; ó öié âèï ðàâi âçÿâ ó÷àñòü,
ÿê i iíøi «Çàä íèï ðåñ êûè êíÿ çè», Ãëiá Ðîñ òèñ ëà âè÷ ñìî ëå íñüêèé31.
Àëå, çâiñíî, ðî áè òè íà öié ïiäñòàâi ÿêiñü âèñ íîâ êè áóëî á íàä òî ðè -
çè êî âà íî: äî ñèòü çãà äà òè îá ñòà âè íè, çà ÿêèõ ó 1258 ð. äî ïîä iáíî ãî
êðî êó áóëè çìó øåíi áàòü êî i äÿäü êî Ëåâà Äà íè ëî âè ÷à.
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
475
Ùî äî âiðî ãiäíèõ âiäî ìîñ òåé ñòî ñîâ íî äîñëiäæó âà íî¿ ïðî áëå -
ìè, òî âîíè ïî ÷è íà þòü ñÿ ç íå äà òî âà íî¿ óãî äè ñìî ëå íñüêî ãî âå ëè êî ãî
êíÿ çÿ ²âàíà Îëåê ñàí äðî âè ÷à (1313–1359 ðð.) ç ëiâî íñüêèì ìà´iñòðîì i
Ðè´îþ32. Çâåð òຠíà ñåáå óâà ãó õà ðàê òåð íà çãàä êà êíÿ çÿ ²âàíà ïðî
òîäiøíüî ãî ïðà âè òå ëÿ ÂÊË: «áðàò ìîè ñòà ðå è øèè Êå äè ìåí», ùî,
áå çó ìîâ íî, çà ñâiä÷óº ïåâ íó çâåðõíiñòü îñòàí íüî ãî. Äà òó âà òè óãî äó,
íà æàëü, ìîæ íà ëèøå äóæå ïðè áëèç íî. Ïåðøi âè äàâöi öüî ãî àêòó (ó
«Çiáðàííi äåð æàâ íèõ ãðà ìîò i äî ãî âîðiâ») âè ç íà ÷à ëè ÷àñ éîãî âè äàí -
íÿ ó ìåæ àõ 1330–1359 ðð. Ïî äiáíèì ÷è íîì («äî 1359 ð.») äà òó âàâ
éîãî é ². Ñðåç íå âñüêèé33. Ô.-¥. ôîí Áóí´å çà ïðî ïî íó âàâ êîí êðå òíiøó
äàòó — áëèçü êî 1340 ð., ïðè é íÿ òó â íîâiòíié ÷àñ Â. Ïà øó òîì,
Äæ. Ôåí íåë ëîì, À. ¥îðñüêèì34; ïîä iáíî ãî ïî ãëÿ äó äîò ðè ìó âàâ ñÿ i
Ã. Âåð íà äñüêèé, âiäíiñøè öþ óãî äó íà êiíåöü 1330-õ, àëå ïå ðåä
1339 ð.35 Âiäíîñ íî íå ùî äàâ íî áóëî çà ïðî ïî íî âà íî îá å ðåæ íèé çäî -
ãàä ñòî ñîâ íî òîãî, ùî äà íèé äî êó ìåíò ìiã ç’ÿ âè òè ñÿ áëèæ ÷å äî ïî -
÷àò êó ïð àâëiííÿ ²âàíà Îëåê ñàí äðî âè ÷à36. Îðè´iíàëü íó äóì êó âèñ ëî -
âèâ Ì. Áå ðåæ êîâ: çãiäíî ç íåþ, äî ãîâið ìàâ ïî ñòà òè ùå äî ñi÷íÿ
1323 ð., òîá òî äî ïî ÷àò êó êîí òàêòiâ ìiæ ¥åäiìiíà ñîì i êóðiºþ â ñïðàâi
õðå ùåí íÿ37. Îäíàê öå º ÿâ íîþ ïî ìèë êîþ, îñêiëüêè â òåêñòi óãî äè
çãà äà íèé ñèí ëè òî âñüêî ãî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ Ãëiá: éäåòü ñÿ, ïîçà ñó ì -
íiâîì, ïðî îõðå ùå íî ãî ïiä öèì iìå íåì ó Íîâ ãî ðîäi Íàð iìàí òà ñà.
Îòæå, óêëà äåí íÿ äî ãî âî ðó ìîã ëî âiäáó òè ñÿ ëèøå ìiæ õðå ùåí íÿì (âå -
ðå ñåíü 1333) i çà ãè áåë ëþ Íàð i ìàí òà ñà 2 ëþ òî ãî 1348 ð.38
ßê áà ÷è ìî, ìàé æå âñi äîñëiäíè êè ïî ãîä æó þòü ñÿ, ùî âñòà íîâ -
ëåí íÿ çà ëåæ íîñòi Ñìî ëå íñüêà âiä ÂÊË ìàëî âiäáó òè ñÿ äî 1339 ð. Öå
ïî â’ÿ çà íî iç òèì, ùî âçèì êó 1339–1340 ðð. ìàâ ìiñöå ìàñ øòàá íèé ïî -
õiä íà Ñìî ëåíñüê îðäè íñüêèõ âiéñüê, î÷î ëþ âà íèõ Òîâ ëóáiºì, ðàç îì
iç âiéñüêî âè ìè êîí òèí´åí òà ìè Ìîñ êâè, Ðÿ çàíi i íèç êè äðiáíiøèõ
êíÿçiâñòâ Âå ëè êî ðîñi¿; ùîï ðàâ äà, ÿêî ãîñü iñòîò íî ãî óñïiõó âîíè íå
äî ñÿã ëè39. Äiéñíî, çâ’ÿ çîê ìiæ ëè òî âñüêî-ñìî ëå íñüêèì çáëè æåí íÿì i
öèì ïî õî äîì íà âðÿä ÷è ïiäëÿ ãຠñó ìíiâó; ïðî òå âèäàºòüñÿ, ùî ïåð øå
çà ðiâíî ìîã ëî áóòè ÿê ïðè ÷è íîþ, òàê i íà ñëiäêîì äðó ãî ãî. Çó ïè íÿ þ -
÷èñü íà ìî òè âàõ âèï ðà âè Òîâ ëóá iÿ, Í. Êà ðàìçií, à çà íèì Ñ. Ñî ëîâé îâ
òà Ì. Êîñ òî ìà ðîâ ïðè ïóñ òè ëè, ùî Ñìî ëåíñüê, ïðàã íó ÷è íå çà ëåæ -
íîñòi, âiäìî âèâ ñÿ òîäi âiä ñïëà òè òà òà ðàì «âè õî äó»40. Ïiçíiøå (i çà -
ðàç), âè õî äÿ ÷è ç äà òó âàí íÿ çãà äà íî¿ óãî äè ÷à ñîì ïå ðåä 1339 ð.,
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
476
áiëüøiñòü äîñëiäíèêiâ — À. Íà ñî íîâ, Â. Ïà øó òî, Ñ. Äóìií, Í. Áî ðè -
ñîâ, À. ¥îðñüêèé — ïî ÿñ íþ âà ëà öþ âiäìî âó «âà ñàëü íèì» ñòà òó ñîì,
îò ðè ìà íèì ñìî ëå íñüêèì êíÿ çåì ùîäî ¥åäiìiíà ñà41.
Ïî âåð íå ìîñü, îäíàê, äî ïè òàí íÿ ïðî õà ðàê òåð òîäiøíiõ
âçàºìèí Ëè òî âñüêî-Ðóñü êî¿ äåð æà âè çi Ñìî ëå íñüêîì, òàê ëà êî -
íi÷íî îêðåñ ëå íèé ²âà íîì Îëåê ñàí äðî âè ÷åì, òà ìîæ ëèâi ïðè ÷è íè
öüî ãî. Í. Êà ðàìçií, Ï. Íiêiòií òà Ñ. Ïiñàðºâ ââà æà ëè ìå òîþ ñìî ëåí -
ñüêî ãî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ çâiëüíåí íÿ âiä çâåð õíîñòi Îðäè42. Ä. ²ëî âàé -
ñüêèé òà À. Ïðºñíÿ êîâ ââà æà ëè äàíó óãî äó âè ìó øå íîþ, ç îãëÿ äó
íà òå, ùî âñi æèòòºâî âàæ ëèâi äëÿ Ñìî ëå íñüêà òî ðãiâåëüíi øëÿ õè
ìàëè âæå ïå ðå áó âà òè â ðó êàõ ¥åäiìiíà ñà43 (Â. Àíòîíîâè÷ âçà ãàëi
ïiäêðåñ ëþ âàâ âïëèâ «íå âè ãiäíî ãî» ãå îã ðà ôi÷íî ãî ñòà íî âè ùà
Ñìî ëå íñüêà íà éîãî iñòî ðè÷ íó äîëþ. Çi ñâî ãî áîêó, Ì. Ëþ áà â -
ñüêèé çâåð íóâ óâà ãó íà ðîç ïàä «Ñìî ëå íñüêî¿ ïî ëiòè÷ íî¿ ñèñ òå ìè»,
ïî ÷à òîê ÿêî ìó ïî êëà ëà òà òà ðñüêà íà âà ëà44). Öþ òåçó ðîç âè íóâ
Ï. Ãî ëó áî âñüêèé, âáà ÷à þ ÷è òóò ëèøå «ñëàá êó» çà ëåæíiñòü Ñìî ëåí -
ñüêà âiä Ëèò âè: â iíøî ìó âè ïàä êó, ìîâ ëÿâ, ¿õíi ïðà âè òåëi ìàëè
áóòè îçíà ÷åíi ÿê «áàòü êî» é «ñèí», à íå «ñòàð øèé» òà «ìî ëîä øèé»
áðà òè; iíiöià òè âà çáëè æåí íÿ, ãà äàâ âií, âè õî äè ëà âiä ñìî ëå íñüêî¿
ñòî ðî íè i áóëà îá óìîâ ëå íà çà ãðî çîþ ç áîêó Ìîñ êâè. Ïðè öüî ìó,
îäíàê, Ãî ëó áî âñüêèé âèç íà âàâ iñíó âàí íÿ òóò âæå â òîé ÷àñ ïî ðó÷ iç
ïðî ëè òî âñüêîþ i ïðî ìîñ êî âñüêî¿ ïàðòi¿, î÷î ëþ âà íî¿ îäíèì iç
ñèíiâ ñìî ëå íñüêî ãî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ, Âà ñè ëåì ²âà íî âè ÷åì (òèì ñà -
ìèì, ÿêî ìó ñó äè ëî ñÿ áóòè îñòàííiì áðÿ íñüêèì êíÿ çåì)45.
Íàñ òóï íà çâiñòêà, ùî ìîæå áóòè âè êî ðèñ òà íà äëÿ õà ðàê òå -
ðèñ òè êè òî ãî ÷àñ íèõ ëè òî âñüêî-ñìî ëå íñüêèõ âçàºìèí, ñòî ñóºòüñÿ
âæå ïîä ié ïî ñìåðòi ¥åäiìiíà ñà. Àëü´iðäàñ, ùî áóâ òîäi ùå âiòå á -
ñüêèì êíÿ çåì, çäiéñíèâ ó æîâòíi 1341 ð. íà ïàä íà Ìî æàéñüê, çäî -
áó òè ÿêèé, îäíàê, íå âäà ëî ñÿ46. Âàð òî ïðè ãà äà òè, ùî öå ìiñòî íà ëå -
æà ëî òîäi Ìîñêâi, áóâ øè â 1303 ð. âiäiáðà íèì ó Ñìî ëå íñüêà. Òîìó
öåé ïî õiä ïðàê òè÷ íî îä íî ñòàé íî îöiíþºòüñÿ â ëiòå ðà òóði ÿê ñïðî -
áà ïî âåð íó òè ëè òî âñüêî ìó ñî þç íè êîâi éîãî êî ëèøíº âî ëîäi ííÿ47;
À. Ïðºñíÿ êîâ âáà ÷àâ ó öüî ìó âiäïîâiäü íà ïî õiä Òîâ ëóá iÿ i êîí ñòà -
òó âàâ âè ìàëü î âó âàí íÿ ðîëi Ñìî ëå íñüêà ÿê öåí òðó ëè òî âñüêî-ìîñ -
êî âñüêèõ ïðî òèði÷; Ì. ßñè íñüêèé ââà æàâ íà âiòü, ùî ñàìå ç 1341 ð.
ñëiä ðîç ïî ÷è íà òè âiäëiê çà ëåæ íîñòi öüî ãî êí ÿçiâñòâà âiä ÂÊË48.
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
477
Çáå ðå æåí íÿ ñî þç íèõ, õî÷à é íå ðiâíîï ðàâ íèõ, âiäíî ñèí ìiæ
Ëè òî âñüêî-Ðóñü êîþ äåð æà âîþ i Ñìî ëå íñüêèì êí ÿçiâñòâîì çà -
ñâiä÷óº i äî ïî ìî ãà ç áîêó îñòàí íüî ãî â íå âäàëié áèòâi 1348 ð. íà
Ñòðåâi. Îäíàê íå çà áà ðîì ó öèõ âçàºìè íàõ, î÷å âèä íî, íà ñòà ëè
çìiíè. Öüî ìó ñïðè ÿ ëà íå âäà ÷à ïî ñ îëüñòâà íà ÷îëi ç Êàð iéî òà ñîì
¥åäèì iíî âè ÷åì, âè ðÿä æå íî ãî Àëü´iðäà ñîì ó 1349 ð. äî õàíà Äæàíi -
áåêà. Îïè íèâ øèñü ó âåëü ìè âàæêié ñè òó àöi¿, ëè òî âñüêèé âåë.
êíÿçü áóâ çìó øå íèé ó 1350 ð. óêëàñ òè ç Ñå ìå íîì ²âà íî âè ÷åì ìîñ -
êî âñüêèì ìèð íó óãî äó, óìî âè ÿêî¿ çà ëè øè ëè ñÿ íå âiäî ìè ìè. Ïðî òå
º ïiäñòà âè ââà æà òè, ùî âîíè áóëè ÿâíî íå âèãiäíi äëÿ ÂÊË. Òàê, ïiä
÷àñ ëè òî âñüêî-ìîñ êî âñüêèõ ïå ðå ãî âîðiâ 1494 ð., êîëè òî ÷è ëà ñÿ ñó -
ïåðå÷êà ùîäî óìîâ ìèðó, ìîñ êîâñüêi áî ÿ ðè çà ÿ âè ëè íà ñòóï íó âè -
ìî ãó: «ìû õî òèì òàê, êàê áûëî ïðè íà øèõ ïðà äå äåõ, ïðè âå ëè êîì
êíÿ çå Ñå ìå íå Èâà íî âè ÷å, è ïðè âå ëè êîì êíÿ çå Èâà íå Èâà íî âè ÷å, è
ïðè åãî (âå ëè êî ãî êíÿ çÿ ëè òî âñüêî ãî Àëåêñàíäðàñà (Îëåê ñàí -
äðà). — Àâò.) ïðà äå äå, ïðè âå ëè êîì êíÿ çå Îëãåð äå»49. Ïiçíiøå, ó
1561 ð., ìîñ êî âñüêà ñòî ðî íà òâåð äè ëà, ùî çà óãî äîþ Àëü´iðäà ñà ç
Ñå ìå íîì ²âà íî âè ÷åì Ñìî ëåíñüê ìàâ ïå ðå áó âà òè «â ñòî ðî íå» Ìîñ -
ê âè. Âè õî äÿ ÷è ç öüî ãî, À. Ïðºñíÿ êîâ çäî ãà äó âàâ ñÿ ïðî ÿêiñü ïî -
ñòóï êè ç ëè òî âñüêî ãî áîêó, ìîæ ëè âî, àæ äî âèç íàí íÿ íå çà ëåæ íîñòi
Ñìî ëå íñüêà50 (òà êî¿ ñà ìî¿ äóì êè äîò ðè ìóºòüñÿ Ñ. Äóìií. Çà
Ô. Øà áóëü äîì, ìàëî éòè ñÿ ïðî âèç íàí íÿ ìîñ êî âñüêî ãî ñþ çå ðåí i -
òå òó íàä Ñìî ëå íñüêîì51).
Ó 1352 ð. âå ëè êà ïî ëiòè÷ íà ãðà Ëèò âè òà Ìîñ êâè íà âêî ëî
Ñìî ëå íñüêà îò ðè ìà ëà ïðî äîâ æåí íÿ: «Â ëåòî 6860 êíÿçü âå ëè êèè
Ñå ìåí Èâà íî âè÷ ñî áðà âîÿ ìíî ãû è ïî è äå ðà òèþ ê Ñìî ëå íüñêó â
ñèëå òÿæ öå è âå ëè öå, à ñ íèì áðà òèà åãî êíÿçü Èâàí äà êíÿçü
Àíäðåè è âñè êíÿ çè ñ íèìè. È äî øåä øå Âû øå ãî ðî äà íà Ïî ðîò âå,
òîó îóñðå òî øà åãî ïî ñëî âå îò êíÿ çÿ Ëè òî âüñêà ãî Îëãîð äà ñ ìíî -
ãû ìè äàðû î ìèðó, êíÿçü æå âå ëè êèè Ñå ìåí Èâà íî âè÷, íå îñòà âÿ
Îëãîð äî âà ñëî âà, ìèð âçÿë, à ïî ñëû îò ïóñ òèë ñ ìè ðîì, à ñàì ïîä -
âè æå ñÿ åùå ê Îóã ðå, õîòÿ èòè ê Ñìî ëå íüñêó. È òó ïðè å õà øà ê
íåìó ïî ñëî âå Ñìî ëå íüñêûè è êíÿçü âå ëè êèè Ñå ìåí ñòî ÿë íà Îóã ðå
íåä[åëþ] è îò òî ëå ñâîè ïî ñëû ïî ñû ëàë â Ñìî ëå íåñê è ìèð âçÿ -
øà»52.  iñòî ðè÷íié ëiòå ðà òóði çäàâ íà íå áðà êó âà ëî ñïðîá òëó ìà -
÷åí íÿ öèõ ïîä ié. Òàê, Â. Òàò iùåâ ðî çóìiâ ¿õ òà êèì ÷è íîì, ùî ïî õiä
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
478
Ñå ìå íà ²âà íî âè ÷à ñïî ÷àò êó ñïðÿ ìî âó âàâ ñÿ íà Ëèò âó, à ïî òiì íà
Ñìî ëåíñüê. Çà ïðè ïó ùåí íÿì Ì. Ùåð áà òî âà, áðàê çãàä êè ïðî
ìiñöå âî ãî êíÿ çÿ ìiã çà ñâiä÷ó âà òè òî äiøíþ ïðè íà ëåæíiñòü Ñìî ëå í -
ñüêà Ëèòâi. ßê ñïðÿ ìî âà íó ïðî òè Àëü´iðäà ñà â ïî ìñòó çà éîãî íà -
ïàä íà Ìî æàéñüê (÷å ðåç 11 ðîêiâ! — Àâò.) ðîç ãëÿ äàâ öþ âèï ðà âó
Ä. Ìóð çà êå âè÷53.
Øè ðî êå âèç íàí íÿ çäî áóâ çäî ãàä Í. Êà ðà ìçiíà, çãiäíî ç ÿêèì
ïî ñëè Àëü´iðäà ñà ìàëè «êëî ïî òà òè ñÿ» çà ñìîëü íÿí ïå ðåä Ñå ìå íîì
ìîñ êî âñüêèì; îòæå, ïî õiä ñïðÿ ìî âó âàâ ñÿ ïðî òè Ñìî ëå íñüêà, à íå
ÂÊË54. Â. Àíòîíîâè÷ ãà äàâ, ùî Àëü´iðäàñ çó ïè íèâ äèï ëî ìà òè÷ íè -
ìè çà ñî áà ìè ìîñ êîâñüêi âiéñüêà íà øëÿ õó äî Ñìî ëå íñüêà, çà ñâiä -
÷èâ øè öèì òî äiøíþ çà ëåæíiñòü îñòàí íüî ãî âiä Ëèò âè. Äåùî ìî -
äèô iêó âàâ ïî ãëÿä ñâî ãî â÷è òå ëÿ Ï. Ãî ëó áî âñüêèé: íà éîãî äóì êó, â
1352 ð. ìàâ ìiñöå «íå ïîâ íèé äèï ëî ìà òè÷ íèé óñïiõ» Àëü´iðäà ñà,
ùî ñïðè ÷è íè ëî ïå ðå õiä Ñìî ëå íñüêà íà ìîñ êî âñüêèé áiê. Öÿ
îðiºíòàö iÿ çáåð iãà ëà ñÿ äî ñìåðòi ²âàíà Îëåê ñàí äðî âè ÷à i íà ïî ÷àò êó
ïð àâëiííÿ éîãî ñèíà Ñâÿ òîñ ëà âà ²âà íî âè ÷à (1359–1386), ïðî ùî ñâiä -
÷èòü àí òèñ ìî ëå íñüêà àê òèâíiñòü ç áîêó ÂÊË ïðî òÿ ãîì 1350-õ ðð.55
Íà äóì êó æ Ñ. Ñî ëîâé î âà, ìiæ ëè òî âñüêî-ìîñ êî âñüêè ìè i ìîñ êî â -
ñüêî-ñìî ëå íñüêè ìè êîí òàê òà ìè 1352 ð. íå iñíó âà ëî æîä íî¿ çà ëåæ -
íîñòi56. Â. Áîð çà êî âñüêèé òà À. Åêçåì ïëÿ ðñüêèé òà êîæ íå áà ÷è ëè
ïiäñòàâ ïî â’ÿ çó âà òè ïî õiä íà Ñìî ëåíñüê iç ïå ðå ãî âî ðà ìè ç ëè òî â -
ñüêè ìè ïî ñëà ìè, îñêiëüêè âií íå áóâ çó ïè íå íèé ïiñëÿ óêëà äåí íÿ
ìèðó ÂÊË iç Ìîñ êâîþ. Îòæå, óãî äà Ñå ìå íà ²âà íî âè ÷à çi Ñìî ëå í -
ñüêîì ìàëà ÿâíî îêðå ìèé õà ðàê òåð57.
Íåìຠºäíîñòi ó âèç íà ÷åííi ïî ëiòè÷ íî¿ îðiºíòàöi¿ Ñâÿ òîñ ëà âà
²âà íî âè ÷à ñìî ëå íñüêî ãî ïðî òÿ ãîì 1360-õ ðð.  íàø ÷àñ Á. Ôëî ðÿ
òà À. ¥îðñüêèé ââà æà þòü, ùî ç êiíöÿ 1350-õ ðð. Ñìî ëåíñüê ïî âåð -
íóâ ñÿ äî ïî ëiòè÷ íî¿ «îðáiòè» ÂÊË, ïî â’ÿ çó þ ÷è öå iç òî ãî ÷àñ íîþ
âòðà òîþ ìîñ êî âñüêèì êíÿ çåì «Âå ëè êî ãî êíÿæi ííÿ Âëà äè ìè ðñüêî -
ãî»58. Íà äóì êó æ Ì. Ëþ áà âñüêî ãî, ïðî òÿ ãîì 1350–1360-õ ðð.
Ñìî ëåíñüê çà ëè øàâ ñÿ ñî þç íè êîì Ìîñ êâè ó ïðî òèñ òî ÿííi ç Ëèò -
âîþ; äî êîði ííà çìiíà â ïî ëiòèöi öüî ãî êí ÿçiâñòâà âiäáó ëà ñÿ ëèøå
íà ïðèêiíöi 1360-õ ðð.59
Îñòàííº, äiéñíî, íå ïiäëÿ ãຠñó ìíiâó, îñêiëüêè ñìî ëåíñüêi
âiéñüêà âçÿ ëè ó÷àñòü âæå ó ïî õîäi ëè òî âñüêî ãî i òâå ðñüêî ãî âå ëè êèõ
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
479
êíÿçiâ ïðî òè Ìîñ êâè 1368 ð. Âiäî ìî òà êîæ, ùî ïå ðåä öèì Ñâÿ òîñ ëà -
âîì ²âà íî âè ÷åì áóëî óêëà äå íî ÿêóñü óãî äó ç Äìèò ðîì ìîñ êî â -
ñüêèì, áî â ÷åðâíi 1370 ð. çà ¿¿ ïî ðó øåí íÿ, à ñàìå çà äî ïî ìî ãó «âîã -
íå ïîê ëîí íè êó» Àëü´iðäà ñó ïàò ðiàðõ Ôiëî ôåé Êî êêiíîñ íà êëàâ
iíòåð äèêò íà Ñâÿ òîñ ëà âà i ùå ÿêè õîñü íå íàç âà íèõ ðóñü êèõ êíÿçiâ60.
Äî äàò êî âå ñâiòëî íà òî ãî ÷àñ íó ñìî ëå íñüêó ïî ëiòè êó äîç âî -
ëÿº ïðî ëè òè iíôîð ìàö iÿ Ðî ãîçü êî ãî ëiòî ïèñ öÿ. Ïiä 1368 ð. ó íüî ìó
ïî âiäîì ëÿºòüñÿ ïðî òå, ùî Àíäðié Îëü´åð äî âè÷ «âî å âàë Õîð âà÷ü
äà Ðîä íþ»61. Ïðè íà ëåæ íîñòi öèõ íà ñå ëå íèõ ïóíêòiâ íå çà çíà ÷å íî;
âòiì, òðè âà ëèé ÷àñ äîñëiäíè êè îä íî ñòàé íî ââà æà ëè Õîð âà÷ òà Ðîä -
íþ ñìî ëå íñüêè ìè âî ëîñ òÿ ìè62. Ïðî òå ó 1980-õ ðð. ïðî òè öüî ãî
òðà äè öiéíî ãî ïî ãëÿ äó âèñ òó ïèâ Â. Êó÷êií. Âií âêà çàâ íà òå, ùî, çà
iíôîð ìàöiºþ òîãî æ Ðî ãîçü êî ãî ëiòî ïèñ öÿ, ó 1370 ð. Äìèò ðî ìîñ -
êî âñüêèé «ñ âñåþ ñè ëîþ ïðè õî äèë âî å âàòü Òôå ðüñêûõ âî ëîñ òèè,
ñàì ñòî ÿë íà Ðîä íå, à âî å âî äû ñâîÿ ïî ñëàë Çóá öå âà èìàòü ñ âå ëè -
êîþ ñè ëîþ»63. Îòæå, ðî áèòü âèñ íî âîê Â. Êó÷êií, i ó 1368 ð. Ðîä íÿ
(òà Õîð âà÷) íà ëå æà ëè Òâåði; çà éîãî çäî ãà äîì, âîíè íà âiòü áóëè
äiäè÷ íè ìè âî ëîäi ííÿ ìè ñî þç íè êà Ëèò âè i âî ðî ãà Ìîñ êâè Ìè õàé -
ëà Îëåê ñàí äðî âè ÷à (öå, äî ðå÷i, äàëî ïiäñòà âó ðîñiéñüêî ìó iñòî ðè -
êó òâåð äè òè, íiáè òî äi¿ Àíäðiÿ Îëü´åð äî âè ÷à â öüî ìó âè ïàä êó áóëè
ñêå ðî âàíi ïðî òè ïî ëiòè÷ íî¿ ëiíi¿ Àëü´iðäà ñà). Òî÷ êà çîðó Â. Êó ÷ -
êiíà çäî áó ëà ïî øè ðåí íÿ: ¿¿ ïiäòðè ìà ëè, íà ïðèê ëàä, Ô. Øà áóëü äî,
Â. Íà ñå âè÷, Ä. Àëåêñàíäðîâ, Å. Êëþ´64.
Âòiì, ââà æàºìî, êðàï êó â äà íî ìó ïè òàííi íå ïî ñòàâ ëå íî.
Ïðè íà ëåæíiñòü Õîð âà ÷à i Ðîäíi ó 1370 ð. àæ íiÿê íå º äîñ òàò íüîþ
ïiäñòà âîþ äëÿ âèç íà ÷åí íÿ ¿¿ íà ÷àñ ïî õî äó Àíäðiÿ, òîá òî äâî ìà ðî -
êà ìè ðàí iøå. ßêùî öi âî ëîñòi òîäi áóëè ñìî ëå íñüêè ìè, òî öå äîá ðå
âêëà äàºòüñÿ ó âiäî ìó êàð òè íó ëè òî âñüêî-ñìî ëå íñüêèõ âçàºìèí.
ÂÊË iç ñå ðå äè íè 1350-õ ðð. âåäå ïëà íî ìiðíèé íà ñòóï íà Ñìî ëåí -
ñüêó çåì ëþ, çà õî ïèâ øè, ÿê âæå çà çíà ÷à ëî ñÿ, Ðæå âó, Áiëó, Ìñòè -
ñëàâëü, Òî ðî ïåöü; áó ëî çðî çóì iëî, ùî êiíåöü íå çà ëåæ íîñòi Ñìî ëåí -
ñüêà º ëèøå ñïðà âîþ ÷àñó. Ïðè ðîä íèì êðî êîì ç áîêó Ñâÿ òîñ ëà âà
²âà íî âè ÷à áóâ ñîþç iç Ìîñ êâîþ. Ïîõiä æå Àíäðiÿ Îëü´åð äî âè ÷à
áóâ âiäïîâi ääþ íà öå, êà ðàëü íîþ àêöiºþ, ùî öiëêîì çíà õî äèòü ñÿ â
ði÷èùi ïî ëiòè êè éîãî áàòü êà. Ðîä íÿ (i, î÷å âèä íî, Õîð âà÷) áóëà çà -
õîï ëå íà i ïå ðå äà íà ñî þç íè êó Ëèò âè Ìè õàé ëîâi Îëåê ñàí äðî âè ÷ó.
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
480
Öå çà ñâiä÷óº i ïiäêðåñ ëåí íÿ òâå ðñüêèì ëiòî ïèñ öåì ïiä 1370 ð. òîãî
ôàê òó, ùî Ðîä íÿ i Çóá öîâ º òâå ðñüêè ìè âî ëîñ òÿ ìè: öå áóëî àá ñî -
ëþò íî çà é âèì ùîäî Çóá öî âà, àëå íå íî âîïðèºäíà íî¿ Ðîäíi. ²íøèì
íà ñëiäêîì ïî õî äó 1368 ð. ìàëà ñòà òè ÿâíî âè ìó øå íà âiäìî âà Ñâÿ -
òîñ ëà âà ²âà íî âè ÷à âiä ñî þ çó ç Ìîñ êâîþ i ó÷àñòü ó ëè òî âñüêî-òâå ð -
ñüêèõ âèï ðà âàõ ïðî òè îñòàí íüî¿ ó 1368–1372 ðð. Ç îãëÿ äó íà öå âè -
ùåç ãà äà íå ïðè ïó ùåí íÿ Á. Ôëîði òà À. ¥îðñüêî ãî âèã ëÿ äàº, ùî íàé -
ìåí øå, ñóìíiâíèì.
Ùî äî ïîä àëü øî ãî ðîç âèò êó ïîä ié, òî âiäî ìî ïðî ó÷àñòü
ñèíà ñìî ëå íñüêî ãî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ â ïî õîäi Êÿñ òóò iñà íà Ëiâîí iþ â
áå ðåçíi 1375 ð.65 Ïðî òå âæå â ñåðïíi ó ´ðàí äiîçíié âiéíi ïðî òè
Òâåði íèç êè âå ëè êî ðóñü êèõ êíÿçiâ íà ÷îëi ç Äìèò ðîì ²âà íî âè ÷åì
ìîñ êî âñüêèì ÿê ñî þç íèê îñòàí íüî ãî çãà äà íèé ²âàí Âà ñèëü î âè÷
ñìî ëå íñüêèé, ñèí âiäî ìî ãî ñâîºþ îðiºíòàöiºþ íà Ìîñ êâó Âà ñè ëÿ
²âà íî âè ÷à66. Î÷å âèä íî, öå ñòà ëî ñÿ çà çãî äîþ éîãî äÿäü êà Ñâÿ òî -
ñëà âà ²âà íî âè ÷à, îñêiëüêè â ìîñ êî âñüêî-òâåðñüêié óãîäi âiä 1 âå -
ðåñ íÿ 1375 ð. Ñìî ëåíñüê âèñ òó ïຠâ ÿêîñòi ñî þç íè êà Ìîñ êâè i ïî -
òåí öiéíî¿ æåð òâè íà ïà äó ç áîêó ÂÊË67. Òà êî¿ äóì êè, çîê ðå ìà, áóâ
Ï. Ãî ëó áî âñüêèé, íå ïî ãî äèâ øèñü ç Â. Àíòîíîâè÷åì, ÿêèé âáà ÷àâ
ïî âíó çà ëåæíiñòü Ñìî ëå íñüêà âiä Ëèò âè äî ñìåðòi Àëü´iðäà ñà.
Õà ðàê òå ðè çó þ ÷è ïî ëiòè êó Ñâÿ òîñ ëà âà â öiëî ìó, Ãî ëó áî âñüêèé
ââà æàâ, ùî éîãî «õè òàí íÿ» âiä Ìîñ êâè äî ÂÊË i íà âïà êè ñëiä òëó -
ìà ÷è òè ÿê ïðàã íåí íÿ çáå ðåã òè íå çà ëåæíiñòü âiä îáîõ ñõiäíîºâðî -
ïå é ñü êèõ «íàä äåð æàâ»68. Ó ïî çèö iÿõ æå îñòàííiõ ñòî ñîâ íî Ñìî ëåí -
ñüêà âií âáà ÷àâ ïðè íöè ïî âó ðiçíè öþ: ÿêùî Ëèòâi áóëî íå îáõiäíå
âñòà íîâ ëåí íÿ çâåð õíîñòi íàä Ñìî ëå íñüêîì, ç ìå òîþ íà áëè çè òè
ñâî¿ êîð äî íè äî òå ðåíiâ, íà ÿêèõ ðîç ãîð òà ëà ñÿ ìîñ êî âñüêî-òâå ð -
ñüêà áî ðîòü áà, òî Ìîñ êâà, íà âïà êè, íå ñòà âè ëà ïîä iáíî¿ ìåòè, ïî
ìîæ ëè âîñòi óíè êà þ ÷è âiäêðè òèõ çiòêíåíü ç ÂÊË69.
ª âñi ïiäñòà âè ââà æà òè, ùî äî êiíöÿ ïð àâëiííÿ Ñâÿ òîñ ëà -
âà ²âà íî âè ÷à Ñìî ëå íñüêå êí ÿçiâñòâî çáåð iãà ëî ïðî ìîñ êî â -
ñüêèé i, âiäïî âiäíî, àí òè ëè òî âñüêèé çîâíiøíüî ïîë iòè÷ íèé
êóðñ70. Êi íåöü æå éîìó áóëî ïî êëà äå íî ñïðî áîþ ñìî ëå íñüêî ãî
ïðà âè òå ëÿ ó ñî þçi ç Àíäðiºì Îëü´åð äî âè ÷åì i Ëiâî íñüêèì îðäå -
íîì âñòó ïè òè ó áî ðîòü áó ç Éî´àé ëîþ (ÿêèé ùîé íî ñòàâ òîäi ïîëü -
ñüêèì êî ðî ëåì i ïå ðå áó âàâ ó Êðà êîâi). Ìå òîþ ¿¿, íà é iì îâiðíiøå,
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
481
áóëî ïî âåð íåí íÿ âòðà ÷å íèõ 25–30 ðîêiâ òîìó ïðè êîð äîí íèõ òå -
ðè òîðié. Ïîäi¿ 1386 ð. äî âîëi äîê ëàä íî âèñâiòëåíi ó äæå ðå ëàõ71.
¯õíüîþ êóëüìi íà öiºþ ñòà ëà ôà òàëü íà äëÿ ñìî ëå íñüêèõ âiéñüê áèò -
âà íà ð. Âåõði ïiä Ìñòèñ ëàâ ëåì 29 êâiòíÿ, â ÿêié çà ãè íóâ i ñàì Ñâÿ -
òîñ ëàâ ²âà íî âè÷.
Íàñ òóï íà îá ëî ãà Ñìî ëå íñüêà ïðè çâå ëà äî êàï iòó ëÿöi¿ ìiñòà i
«ïî ñàä æåí íÿ» òóò â ÿêîñòi ïðà âè òå ëÿ Þðiÿ Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à. Âií áóâ
çìó øå íèé óêëàñ òè 17 âå ðåñ íÿ 1386 ð. ó Âiëüíþñi óãî äó iç Éî´àé -
ëîþ i Ñêið´àé ëîþ (Ñêèð´àé ëîì) Îëü´åð äî âè ÷à ìè, ÿêîþ âñòà íîâ -
ëþ âà ëà ñÿ çà ëåæíiñòü ñìî ëå íñüêî ãî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ âiä ëè òî â ñüêî-
ïî ëüñüêî ãî ïðà âè òå ëÿ72 i äå íîí ñó âàâ ñÿ ñîþç Ñìî ëå íñüêà ç áðà òîì
îñòàí íüî ãî Àíäðiºì: «ïðè å õàë åñìü îó Ëèò âó è çàï[è]ñàë åñìü ñ
êî ðî ëåì, øòî ìè ñ íèì çà îäèí áûòè, íå îñòà òè ìè êî ðî ëÿ íè êî -
òî ðûì âå ðå ìÿ íåì, à íè êî òî ðûì äå ëîì, íè îó ëèñå à íè îó äîá ðå…
è ñî Îíäðå åì Ïî ëîö êèì è ñ Ïî ëî ÷à íû ìèðó íå äåð æà òè ìè, à íè
ñû ëà òè ñÿ»73. Öåé äî ãîâið âèê ëè êàâ âåëü ìè íå îäíîç íà÷íi îöiíêè
õà ðàê òå ðó âçàºìèí, ùî âñòà íîâ ëþ âà ëè ñÿ ìiæ Ñìî ëå íñüêîì i äåð -
æà âîþ Éî´àéëè. Òóò òðå áà çãà äà òè, ùî Ê. Øàé íî õà, à çà íèì ². Øà -
ðà íå âè÷ ðî çöiíþ âà ëè âæå äi¿ Ñâÿ òîñ ëà âà ²âà íî âè ÷à ó 1386 ð. ÿê
«âiäïàäi ííÿ» âiä Ëèò âè îä íî ãî ç óäiëüíèõ êíÿçiâ; À. Ëå âèöü êèì
âîíè (ïîä iáíî äî àí òè ï îëüñüêî ãî ðóõó 1430-õ ðð., î÷î ëþ âà íî ãî
Øâiòði´àé ëîþ) áóëè êâ àëiôiêî âàíi ÿê «ïî âñòàí íÿ». Ïiçíiøå ïîä iá -
íèé ïî ãëÿä âèñ ëî âèâ Ì. Âëà äè ìè ðñüêèé-Áó äà íîâ74.
Í. Êà ðàìçií òà Ï. Íiêiòií ñõè ëÿ ëè ñÿ äî òîãî, ùî óãî äà
1386 ð. çðî áè ëà Þðiÿ Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à «äàí íè êîì» Ëèò âè75. Äàëi
éøëè Ì. Êîñ òî ìà ðîâ, Ì. Ïåò ðîâ, À. Ëå âèöü êèé, Ô. Ëå îí òî âè÷,
Ì. Äîâ íàð-Çà ï îëüñüêèé, É. Ìà ëè íî âñüêèé, Â. ²êî ííiêîâ, ïiç -
íiøå — Ä. Ìà êî âñüêèé, âáà ÷à þ ÷è ó íié âòðà òó ñà ì îñòiéíîñòi Ñìî -
ëå í ñüêà i ðîç ãëÿ äà þ ÷è Þðiÿ â ÿêîñòi îä íî ãî ç óäiëüíèõ êíÿçiâ Ëè -
òî âñüêî-Ðóñü êî¿ äåð æà âè76. Í. Äå á îëüñüêèé ââà æàâ, ùî âiä 1386 ð.
çíà ÷åí íÿ ñìî ëå íñüêèõ âå ëè êèõ êíÿçiâ çiéøëî íà íiâåöü; çà îöiíêîþ
Ï. Ãî ëó áî âñüêî ãî, Ñìî ëå íñüêå êí ÿçiâñòâî ðîç ãëÿ äà ëî ñÿ â ÿêîñòi
çà âî éî âà íî¿ êðà¿ íè ç íà ìiñíè êà ìè77. Íå áðà êó âà ëî é iíøèõ ôîð ìó -
ëþ âàíü äëÿ îçíà ÷åí íÿ ñòà òó ñó Þðiÿ Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à: «âà ñàë»
(Ì. Ëþ áà âñüêèé), «ëåí íèê» (ß. Íà òàí ñîí-Ëåñü êèé)78. Íàâ ïà êè,
Ñ. Ñî ëîâé îâ, î÷å âèä íî, íå ââà æàâ Þðiÿ óäiëüíèì ëè òî âñüêî-ðóñü -
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
482
êèì êíÿ çåì. Ä. ²ëî âà éñüêèé ãà äàâ, ùî â äà íî ìó âè ïàä êó ìîæå éòè -
ñÿ õiáà ùî ïðî «âïëèâ» ÂÊË àáî «äå ÿ êó çà ëåæíiñòü» âiä íüî ãî. Äî
öiº¿ æ òî÷ êè çîðó ñõè ëèâ ñÿ À. Áàð áà øåâ. Çà ïå ðå ÷ó þ ÷è Ô. Ëå îí òî -
âè ÷ó, ââà æàâ óãî äó 1386 ð. «ìiæíà ðîä íèì àê òîì» À. Ïðî õàñ êà, çà
ÿêèì ïiøëà áiëüøiñòü ïî ëüñüêèõ iñòî ðèêiâ. Íà ðåøòi, Ì. ×ó áà òèé
âîëiâ óòðè ìà òè ñÿ âiä îñòà òî÷ íî ãî ñóä æåí íÿ ç äà íî ãî ïè òàí íÿ, ââà -
æà þ ÷è éîãî íàä òî âàæ êèì79.
Êiíåöü òà êèì âçàºìè íàì ìiæ ÂÊË i Ñìî ëå íñüêîì ïî êëàâ ó
1395 ð. Âè òà ó òàñ, ñêî ðèñ òàâ øèñü òèì, ùî íà òîé ÷àñ Ñâÿ òîñ ëà âè÷i
«áÿõó â ðàç íîñ òè» (çîê ðå ìà, Þðié ïå ðå áó âàâ ó ñâî ãî òåñ òÿ, Îëå ãà
²âà íî âè ÷à ðÿ çà íñüêî ãî)80. Ïiä ÷àñ ïî õî äó, íiáè òî ñïðÿ ìî âà íî ãî
ïðî òè Òè ìó ðà, Âè òà ó òàñ çà ïðî ïî íó âàâ ñìî ëå íñüêèì êíÿ çÿì ïî ñå -
ðåä íèö òâî çà äëÿ ïðè ìè ðåí íÿ, à íà òîìiñòü ïiäñòóï íî ïî ëî íèâ ¿õ,
çîê ðå ìà Ãëiáà Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à, çà õî ïèâ Ñìî ëåíñüê (28 âå ðåñ íÿ) i
ïðè çíà ÷èâ òóäè íà ìiñíè êà81.
Âòiì, Ñìî ëå íñüêó âäà ëî ñÿ ùå ðàç, õî÷à é íå íà äîâ ãî, ïî âåð -
íó òè ñîái íå çà ëåæíiñòü. Ó ñåðïíi 1401 ð. Þðié Ñâÿ òîñ ëà âè÷ ç äî ïî -
ìî ãîþ ÷àñ òè íè íà ñå ëåí íÿ82 çäî áóâ ñâîþ «îò ÷è íó»; öå ñóï ðî âîä -
æó âà ëî ñÿ ðîç ïðà âîþ íàä íà ìiñíè êîì Âè òà ó òà ñà Ðî ìà íîì Ìè õàé -
ëî âè ÷åì ìî ëîä øèì òà áî ÿ ðà ìè, ùî íà ëå æà ëè äî «ëè òî âñüêî¿»
ïàðòi¿83. Çãàä êà ïðî ðåï ðåñi¿ ïðî òè ñìî ëå íñüêî ãî áî ÿ ðñòâà ïî ðî äè -
ëà ñïðî áè âèç íà ÷è òè çâ’ÿ çîê ìiæ ñî öiàëü íîþ ïðè íà ë åæíiñòþ i ïî -
ëiòè÷ íè ìè âïî äî áàí íÿ ìè ìiñöå âî ãî íà ñå ëåí íÿ. Òàê, Í. Êà ðàìçií
ââà æàâ, ùî Þðiÿ Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à ïiäòðè ìó âà ëè íà ðîäíi ìàñè, òîäi
ÿê áî ÿ ðñòâî çà õè ùà ëî ëè òî âñüêó âëà äó84. Éîãî òâåð äæåí íÿ ùîäî
«ðà äîñòi» íà ñå ëåí íÿ ç ïðè âî äó ïî âåð íåí íÿ Þðiÿ ïiääàâ ñó ìíiâó
Í. Ïîëºâîé85; òèì íå ìåí øå òî÷ êà çîðó Êà ðà ìçiíà êî ðèñ òó âà ëà ñÿ
øè ðî êîþ ïî ïó ë ÿðíiñòþ ÿê ó ëiòå ðà òóði Õ²Õ — ïî ÷àò êó ÕÕ ñò., òàê
i ñå ðåä ðà äÿ íñüêèõ iñòî ðèêiâ86. Ñïðî áó âàâ ïî ÿñ íè òè íå íà âèñòü
áîÿð äî ñâî ãî êíÿ çÿ éîãî æîð ñòî êiñòþ Ñ. Ñî ëîâé îâ87.
Íà ìà ãàí íÿ Âè òà ó òà ñà ïî âåð íó òè êîí òðîëü íàä Ñìî ëå í ñü -
êîì íà øòîâ õíó ëî ñÿ íà ñïðî òèâ ç áîêó ÿê ìiñöå âèõ ïðè ái÷íèêiâ
Þðiÿ, òàê i Îëå ãà ²âà íî âè ÷à ðÿ çà íñüêî ãî. Âòiì, ïiñëÿ êiëüêîõ íå -
âäà ëèõ âèï ðàâ ëè òî âñüêî-ðóñü êèì âiéñüêàì íà ðåøòi âäà ëî ñÿ ç äî -
ïî ìî ãîþ âöiëiëèõ äiÿ÷iâ «ëè òî âñüêî¿» ïàðòi¿ îâî ëîä iòè ìiñòîì
(26 ÷åð âíÿ 1404 ð.)88. Þðié Ñâÿ òîñ ëà âè÷ â öåé ÷àñ ïå ðå áó âàâ ó
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
483
Ìîñêâi, íà ìà ãà þ ÷èñü îò ðè ìà òè äî ïî ìî ãó âiä Âà ñè ëÿ ²; âòiì,
îñòàííié âiäìî âèâ, íå áà æà þ ÷è ïñó âà òè âiäíî ñè íè ç Âè òà ó òà ñîì, ç
äî÷ êîþ ÿêî ãî Ñîôiºþ áóâ îäðó æå íèé89. Ùî æ äî ñòðàò i äå ïîð -
òàöié, äî ÿêèõ âäàâ ñÿ ó Ñìî ëå íñüêó Âè òà ó òàñ ùîäî âî ðî æî¿ ñîái
ïàðòi¿, òî É. Ìà ëè íî âñüêèé çà ïðî ïî íó âàâ ïà ðà ëåëü ìiæ íèìè i äiÿ -
ìè, ùî ïiçíiøå òðà äè öiéíî çà ñòî ñî âó âà ëè ìîñ êîâñüêi ïðà âè òåëi íà
íî âîïðèºäíà íèõ òå ðè òîð iÿõ90; òðå áà çà çíà ÷è òè, ùî öå ñó ïåðå÷èëî
ïàíiâíié ó òî ãî ÷àñíié iñòîð iîã ðàôi¿ òåçi ùîäî ÿêiñíî¿ âiäìiííîñòi
ìiæ ëè òî âñüêîþ i ìîñ êî âñüêîþ ïðàê òè êà ìè äåð æà âîò âî ðåí íÿ.
Â. Ñåðãiºâè÷ çà óâà æèâ, ùî â äå ÿ êèõ ëiòî ïè ñàõ (çîê ðå ìà, Âîñ êðå ñåí -
ñüêî ìó), íà âiäìiíó âiä Íîâ ãî ðî äñüêî ãî ², íå çãà äóºòüñÿ ïðî «ëè òîâ -
ñüêó ïàð òiþ» â Ñìî ëå íñüêó ó 1404 ð. Ñ. Ïiñàðºâ çâåð íóâ óâà ãó íà
òå, ùî, çà äæå ðåëü íè ìè ñâiä÷åí íÿ ìè, ðåï ðåñi¿ ç áîêó Âè òà ó òà ñà
ïiñëÿ îâî ëîäi ííÿ ìiñòîì ñïiòêà ëè ïå ðå âàæ íî áîÿð91.
ßê áà ÷è ìî, áiäíiñòü äæå ðåëü íèõ çâiñòîê, ÿêi äî ïî ìà ãà þòü
âiäòâî ðè òè iñòîð iþ ðîç âèò êó ñòî ñóíêiâ ìiæ ÂÊË i Ñìî ëå íñüêîì äî
êiíöÿ Õ²V ñò., îá óìî âè ëà ãiïî òå òè÷ íèé õà ðàê òåð âèð iøåí íÿ áà -
ãàòü îõ êîí êðåò íî-iñòî ðè÷ íèõ ïè òàíü (îñòàííº íå ñòî ñóºòüñÿ õiáà
ùî ÷àñiâ áåç ïî ñå ðåä íüî ãî âõîä æåí íÿ Ñìî ëåí ùè íè äî ñêëà äó Ëè -
òî âñüêî-Ðóñü êî¿ äåð æà âè). ßêiñü âè ðàçíi òåí äåíöi¿ òóò âàæ êî âè -
ðiçíè òè. Íå îä íî ðà çî âî çäiéñíþ âà ëè ñÿ ñïðî áè âèç íà ÷è òè ñî öiàëü -
íèé ñêëàä ïðî ëè òî âñüêè i ïðî ìîñ êî âñüêè îðiºíòî âà íèõ óãðó ïî -
âàíü ó Ñìî ëå íñüêó. Ïðè öüî ìó ïðî ñòå æóºòüñÿ (õî÷à é íå òàê ÷iòêî)
òà ñàìà òåí äåí öiÿ, ùî é â iñòîð iîã ðàôi¿ ëè òî âñüêî-íîâ ãî ðî äñüêèõ
âçàºìèí. Éäåòü ñÿ ïðî ïðàã íåí íÿ ðîñiéñüêèõ iñòî ðèêiâ äî âåñ òè ïî -
òÿã øè ðî êèõ ìàñ íà ñå ëåí íÿ äî Ìîñ êâè i âiäïî âiäíî îá ìå æåí íÿ
«ñî öiàëü íî¿ áàçè» ÂÊË áî ÿ ðñüêîþ âåðõiâêîþ.
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
484
1Ïîë íîå ñî áðà íèå ðóñ ñêèõ ëå òî ïè ñåé (äàëi — ÏÑÐË). — Ò. ÕÕÕ²². Õðî íè êè: Ëè -
òîâ ñêàÿ è Æìî éòñêàÿ, è Áû õîâ öà. Ëå òî ïè ñè: Áàð êó ëà áîâ ñêàÿ, Àâåðêè è Ïàí -
öûð íî ãî. — Ì., 1975. — Ñ. 132.
2Jaroszewicz J. Obraz Litwy pod wzglêdem jéj cywilizacyi, od czasów naj daw niej -
szych do koñca wieku XVIII. — Cz. I. — Wilno, 1844. — S. 38; ×àð íåö êèé [Ô.]
Èñòî ðèÿ Ëè òîâ ñêî ãî Ñòà òó òà, ñ îá ú ÿñ íå íè åì îñî áåí íîñ òåé òðåõ åãî ðå äàê öèé
è ïðåä âà ðè òåëü íûì îá îçðå íè åì çà êî íî äà òåëü íûõ ïà ìÿò íè êîâ, äå éñòâî âàâ -
øèõ â Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè äî èç äà íèÿ Ñòà òó òà. — [Ê., á. ð.] — Ñ. 38.
3Stryjkowski Maciej. Kronika polska, litewska, ¿módzka i wszystkiéj Rusi. — T. I. —
W., 1846. — S. 286; ÏÑÐË. — Ò. ÕÕÕ²². — Ñ. 206.
4Áàí òûø-Êà ìåí ñêèé Í. Èñòî ðè ÷åñ êîå èç âåñ òèå î âîç íèê øåé â Ïîëü øå óíèè. —
Âèëü íà, 1864. — Ñ. 58.
5ÏÑÐË. — Ò. ²². Èïàòü åâ ñêàÿ ëå òî ïèñü. — 2-å èçä. — ÑÏá., 1908. — Ñòá. 815.
6Íîâ ãî ðîä ñêàÿ ïåð âàÿ ëå òî ïèñü ñòàð øå ãî è ìëàä øå ãî èç âî äîâ (äàëi —
ÍÏË). — Ì.; Ë., 1950. — Ñ. 72, 281; ÏÑÐË. — Ò. ÕV. Ëå òî ïèñ íûé ñáîð íèê, èìå -
íó å ìûé Òâåð ñêîþ ëå òî ïèñüþ. — ÑÏá., 1863. — Ñòá. 360.
7Ðóñ ñêî-ëè âîí ñêèå àêòû. — ÑÏá., 1868. — Ành. ¹ ²². — Ñ. 450.
8ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Ñòá. 360, 373.
9Äàø êå âè÷ Í. Êíÿ æå íèå Äà íè è ëà Ãà ëèö êî ãî, ïî ðóñ ñêèì è èíîñ òðàí íûì èç âåñ -
òè ÿì. — Ê., 1873. — Ñ. 121. — Ïðèì. 2.
10Ïðè ñåë êîâ Ì. Ä. Òðî èö êàÿ ëå òî ïèñü. Ðå êî íñòðóê öèÿ òåê ñòà. — Ì.; Ë., 1950. —
Ñ. 320; ÏÑÐË. — Ò. ². Ëàâ ðåí òüåâ ñêàÿ ëå òî ïèñü è Ñóç äà ëüñêàÿ ëå òî ïèñü ïî
Àêàäåìè÷åñêîìó ñïèñ êó. — Ì., 1962. — Ñòá. 469; Ò. ÕV. — Ñòá. 373; Ò. ÕV. —
Âûï. 1. Ðî ãîæ ñêèé ëå òî ïè ñåö. — Ïã., 1922. — Ñòá. 29; Ò. XXV. Ìîñ êîâ ñêèé ëå -
òî ïèñ íûé ñâîä êîí öà ÕV âåêà. — Ì.; Ë., 1949. — Ñ. 130; Ò. VII. Ëå òî ïèñü ïî Âîñ -
êðå ñåí ñêî ìó ñïèñ êó. — ÑÏá., 1856. — Ñ. 144. ²äåòü ñÿ ïðî âëà äè ìè ðñüêî ãî âå -
ëè êî ãî êíÿ çÿ ßðîñ ëà âà Âñå âî ëî äî âè ÷à i éîãî øó ðè íà Âñå âî ëî äà Ìñòèñ ëà âè -
÷à — áðà òà çãà äà íî ãî Ñâÿ òîñ ëà âà.
11Ùåð áà òîâ Ì. Èñòî ðèÿ ðîñ ñèé ñêàÿ îò äðåâ íåé øèõ âðå ìåí. — Ò. ²²². — ÑÏá.,
1774. — Ñ. 12–13; Åêà òå ðè íà ²². Çà ïèñ êè êà ñà òåëü íî ðîñ ñèé ñêîé èñ òî ðèè. —
×. V. — ÑÏá., 1801. — Ñ. 107.
12Óñòðÿ ëîâ Í. Ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ. — ×. ². — ÑÏá., 1837. — Ñ. 229; Ñî ëîâü åâ Ñ. Ì.
Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèè ñ äðåâ íåé øèõ âðå ìåí // Ñî ëîâü åâ Ñ. Ñî ÷è íå íèÿ:  18 êí. —
Êí. ²². — Ì., 1988. — Ñ. 147.
13Ìóð çà êå âè÷ Ä. Í. Èñòî ðèÿ ãó áå ðíñêî ãî ãî ðî äà Ñìî ëåí ñêà. — Ñìî ëåíñê,
1804. — Ñ. 96–97; Ïè ñà ðåâ Ñ. Ï. Ïà ìÿò íàÿ êíè ãà ã. Ñìî ëåí ñêà. — Ñìî ëåíñê,
1898. — Ñ. 22.
14Êà ðàì çèí Í. Ì. Èñòî ðèÿ ãî ñó äà ðñòâà Ðîñ ñèé ñêî ãî â 12-òè òî ìàõ. — Ò. ²V. — Ì.,
1992. — Ñ. 8, 214. — Ïðèì. 107.
15Íè êè òèí Ï. Èñòî ðèÿ ãî ðî äà Ñìî ëåí ñêà. — Ì., 1848. — Ñ. 70; Êîñ òî ìà ðîâ Í.
Ðóñ ñêèå èíî ðîä öû. ². Ëè òîâ ñêîå ïëå ìÿ è îò íî øå íèÿ åãî ê ðóñ ñêîé èñ òî ðèè. —
[ÑÏá., 1860]. — Ñ. 60; Áåñ òó æåâ-Ðþ ìèí Ê. Ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ. — Ò. ². — ÑÏá.,
1872. — Ñ. 430; Ôè ëå âè÷ È. Èñòî ðèÿ äðåâ íåé Ðóñè. — Ò. ². — Âàð øà âà, 1896. —
Ñ. 137; Ãðó øå âñüêèé Ì. Ñ. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè:  11 ò., 12 êí. — Ò. ²V. — Ê.,
1993. — Ñ. 12; Èêîí íè êîâ Â. Ñ. Îïûò ðóñ ñêîé èñ òî ðè îã ðà ôèè. — Ò. ²². — Êí. 1. —
Ê., 1908. — Ñ. 502, 504; Îðëîâ ñêèé È. Áî ðè ñîã ëåá ñêèé ìî íàñ òûðü â Ñìî ëåí ñêå
íà Ñìÿ äû íè è ðàñ êîï êè åãî ðàç âà ëèí // Ñìî ëåí ñêàÿ ñòà ðè íà (äàëi — ÑÑ). —
Âûï. ². — ×. 1. — Ñìî ëåíñê, 1909. — Ñ. 233; Ëþ áàâ ñêèé Ì. Ê. Î÷åðê èñ òî ðèè
Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà äî Ëþá ëèí ñêîé óíèè âêëþ ÷è òåëü íî. — Ì.,
1910. — Ñ. 18; Ïi÷ý òà Ó. Ãiñòî ðûÿ Áå ëà ðóñi. — ×. ². — Ì.; Ë., 1924. — Ñ. 52;
Øìóð ëî Å. Ô. Êóðñ ðóñ ñêîé èñ òî ðèè. — [Ò. 1]. — ÑÏá., 1999. — Ñ. 176.
16Paszkiewicz H. Z zagadnieñ ustrojowych Litwy przedchrzeœcijañskiej // Kwartalnik
historyczny (äàëi — KH). — R. XLIV. — 1930. — S. 311; Lowmiañski H. Studja nad
pocz¹tkami spo³eczeñstwa i pañstwa litewskiego. — T. II. — Wilno, 1932. — S. 271;
Àëåêñååâ Ë. Â. Ñìî ëåí ñêàÿ çåì ëÿ â ²Õ–X²²² ââ. — Ì., 1980. — Ñ. 234; Èñòî ðèÿ
âíåø íåé ïî ëè òè êè Ðîñ ñèè. Êî íåö ÕV–ÕV²² âåê. — Ì., 1999. — Ñ. 89.
17Äàø êå âè÷ Í. Êíÿ æå íèå Äà íè ëà Ãà ëèö êî ãî… — Ñ. 118.
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
485
18Äàø êå âè÷ Í. Çà ìåò êè ïî èñ òî ðèè Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà. — Ê.,
1885. — Ñ. 23, 39; Áå ëîâ Å. À. Ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ äî ðå ôîð ìû Ïåò ðà Âå ëè êî -
ãî. — ÑÏá., 1895. — Ñ. 90.
19Áå ëÿ åâ È. Ðàñ ñêà çû èç ðóñ ñêîé èñ òî ðèè. — Êí. ². — Ì., 1865. — Ñ. 348; Åãî æå.
Î÷åðê èñ òî ðèè Ñå âå ðî-Çà ïàä íî ãî êðàÿ Ðîñ ñèè. — Âèëü íà, 1867. — Ñ. 49.
Ç öèì çäî ãà äîì Áºëÿºâà ïî ãî äèâ ñÿ Ì. ªðìî ëî âè÷, ââà æà þ ÷è, îäíàê, ùî «âñþ
öþ iñòîð iþ òðå áà ïî ñòà âè òè ïiä ñóìíiâ, áî âàæ êî óÿ âè òè, ùîá ìiã âëà äè ìè ð -
ñüêèé êíÿçü ó 1239 ð., ó ðîç ïàë òà òà ðñüêî ãî íà øåñ òÿ, ÿêå îñîá ëè âî ñïóñ òî øè ëî
éîãî çåì ëþ, éòè íà äî ïî ìî ãó Ñìî ëå íñüêó» (Äèâ.: Åðìà ëîâi÷ Ì. Ñòà ðà æûò íàÿ
Áå ëà ðóñü. Ïî ëàöêi i íî âà ãà ðîäñêi ïå ðû ÿ äû. — 2-å âûä. — Ìí., 2001. — Ñ. 300).
20Ëå îí òî âè÷ Ô. È. Î÷åð êè èñ òî ðèè ëè òîâ ñêî-ðóñ ñêî ãî ïðà âà. Îáðà çî âà íèå òåð -
ðè òî ðèè Ëè òîâ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà. — ÑÏá., 1894. — Ñ. 21, 80. Äà íèé ïî ãëÿä ïî -
âíiñòþ ïðè é íÿâ Â. Ïà øó òî. Äèâ.: Ïà øó òî Â. Ò. Îáðà çî âà íèå Ëè òîâ ñêî ãî ãî ñó -
äà ðñòâà. — Ì., 1959. — Ñ. 376; Åãî æå. Âíåø íÿÿ ïî ëè òè êà Äðåâ íåé Ðóñè. — Ì.,
1968. — Ñ. 292; Åãî æå. Áîðü áà íà ðî äîâ Ðóñè è Âîñ òî÷ íîé Ïðè áàë òè êè ñ àã ðåñ -
ñè åé íå ìåö êèõ, øâåä ñêèõ è äàò ñêèõ ôå î äà ëîâ â Õ²²²–XV âå êàõ // Âîï ðî ñû èñ òî -
ðèè. — 1969. — ¹ 7. — Ñ. 109.
21Ãî ëó áîâ ñêèé Ï. Â. Èñòî ðèÿ Ñìî ëåí ñêîé çåì ëè äî íà ÷à ëà XV ñò. — Ê., 1895. —
Ñ. 302, 316; Ñî áî ëåâ ñêèé À. È. Ãäå æèëà Ëèò âà? — ÑÏá., 1911. — Ñ. 1052. —
Ïðèì. 2.
22Êî öå áó À. Ñâèò ðè ãàé ëî, âå ëè êèé êíÿçü ëè òîâ ñêèé, èëè Äî ïîë íå íèå ê èñ òî ðè ÿì
ëè òîâ ñêîé, ðîñ ñèé ñêîé, ïî ëüñêîé è ïðóñ ñêîé. — ÑÏá., 1835. — Ñ. 12.
23Ñìèð íîâ Ì. Ñóäü áû ×åð âîí íîé èëè Ãà ëèö êîé Ðóñè äî ñî å äè íå íèÿ åå ñ Ïîëü -
øåþ (1387). — ÑÏá., 1860. — Ñ. 48; Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Êíÿçü Äà íè ëî Ðî ìà íî âè÷
ãà ëèö êèé // Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ â æèç íå î ïè ñà íè ÿõ åå ãëàâ íåé -
øèõ äå ÿ òå ëåé. — Êí. ². — Ì., 1990. — Ñ. 146.
24Latkowski J. Mendog król litewski. — Kraków, 1892. — S. 28, 72; Ãðó øå âñüêèé Ì.
Õðî íî ëîã iÿ ïîä ié Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî¿ ëiòî ïè ñè. — Ëüâiâ, 1901. — Ñ. 35, 67;
Óëà ùèê Í. Í. Ââå äå íèå â èç ó÷å íèå áå ëî ðóñ ñêî-ëè òîâ ñêî ãî ëå òî ïè ñà íèÿ. — Ì.,
1985. — Ñ. 145.
25Ëþ áàâ ñêèé Ì. Ê. Îáçîð èñ òî ðèè ðóñ ñêîé êî ëî íè çà öèè ñ äðåâ íåé øèõ âðå ìåí è
äî ÕÕ âåêà. — Ì., 1996. — Ñ. 174–175; ²ãíà òî¢ñêi Ó. Êà ðîòêi íà ðûñ ãiñòî ðûi Áå -
ëà ðóñi. — 2-å âûä. — Ìí., 1921. — Ñ. 46.
26Àíòîíîâè÷ Â. Á. Î÷åðê èñ òî ðèè Âå ëè êî ãî êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî äî ïî ëî âè íû
ÕV ñòî ëå òèÿ. — Âûï. ². — Ê., 1878. — Ñ. 26; Êî ÿ ëî âè÷ Ì. Î. ×òå íèÿ ïî èñ òî ðèè
Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè. — 4-å èçä. — ÑÏá., 1884. — Ñ. 80; Äà íè ëå âè÷ Â. Î÷åðê èñ òî -
ðèè Ïî ëîö êîé çåì ëè äî êîí öà XIV ñòî ëå òèÿ. — Ê., 1896. — Ñ. 135; Âà ñè ëåí -
êî Í. Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêîå ãî ñó äà ðñòâî // Ýíöèê ëî ïå äè ÷åñ êèé ñëî âàðü Áðîê ãà ó çà
è Åôðî íà. — Ò. ÕV²². — ÑÏá., 1896. — Ñ. 818.
27Latkowski J. Op. cit. — S. 28–29.
28Ëå îí òî âè÷ Ô. È. Óêàç. Ñî÷. — Ñ. 105; Ïè ÷å òà Â. È. Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêîå ãî ñó äà ð -
ñòâî // Ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ â î÷åð êàõ è ñòàòü ÿõ / Ïîä ðåä. Ì. Â. Äîâ íàð-Çà ïî ëüñêî -
ãî. — Ò. ²². — Ì., [1910]. — Ñ. 342.
29Êó êîëü íèê Ï. Èñòî ðè ÷åñ êèå çà ìåò êè î Ëèò âå. — Âèëü íà, 1864. — Ñ. 12; Òðà ÷åâ -
ñêèé À. Ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ. — 2-å èçä. — ×. ². — ÑÏá., 1895. — Ñ. 158; Ðîæ êîâ Í.
Îáçîð ðóñ ñêîé èñ òî ðèè ñ ñî öè î ëî ãè ÷åñ êîé òî÷ êè çðå íèÿ. — ×. ²². — Âûï. 2. —
Ì., 1905. — Ñ. 60; [Ëàñ òî¢ñêi Â.] Âëàñò. Êà ðîò êàÿ ãiñòî ðûÿ Áå ëà ðóñi ç 40 ðû ñóí -
êàìi. — Âiëüíÿ, 1910. — Ñ. 10. Íà äóì êó Â. Ïà øó òà, âèï ðà âà ñïðÿ ìî âó âà ëà ñÿ
íà ïiâíi÷íó ÷àñ òè íó Ñìî ëå íñüêî¿, à òà êîæ Ïî ëîöü êó é Âiòå áñüêó çåìëi (Äèâ.:
Ïà øó òî Â. Ò. Îáðà çî âà íèå… — Ñ. 377).
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
486
30ÍÏË. — Ñ. 82, 310; ÏÑÐË. — Ò. VII. — Ñ. 162.
31ÏÑÐË. — Ò. ²². — Ñòá. 872.
32Ñîá ðà íèå ãî ñó äà ðñòâåí íûõ ãðà ìîò è äî ãî âî ðîâ, õðà íÿ ùèõ ñÿ â Ãî ñó äà ðñòâåí -
íîé êîë ëå ãèè èíîñ òðàí íûõ äåë. — ×. ²². — Ì., 1819. — ¹ 8. — Ñ. 10–11; Liv-,
Esth- und Curlandisches Urkundenbuch nebst Regesten (äàëi — LECUrkb). —
Bd. II. — Reval, 1855. — ¹ DCCXCVI. — Sp. 332–333; Ñìî ëåí ñêèå ãðà ìî òû
Õ²²²–X²V âå êîâ. — Ì., 1963. — Ñ. 70.
33Ñîá ðà íèå… — ×. ²². — Ñ. [1], 10; Ñðåç íåâ ñêèé È. È. Ñëà âÿ íî-ðóñ ñêàÿ ïà ëå îã ðà -
ôèÿ // Æóð íàë ìè íèñ òå ðñòâà íà ðîä íî ãî ïðî ñâå ùå íèÿ (äàëi — ÆÌÍÏ). —
×. ÑÑÕÕÕV². — 1884. — ¹ 12. — Ñ. 247.
34LECUrkb. — Bd. II. — Sp. 332; Ïà øó òî Â. Ò. Îáðà çî âà íèå. — Ñ. 150, 281; Fen -
nell J. L. I. The Emergence of Moskow. 1304–1359. — L., 1968. — Ð. 171; Ãîð -
ñêèé À. À. Áðÿí ñêîå êíÿ æåñ òâî â ïî ëè òè ÷åñ êîé æèç íè Âîñ òî÷ íîé Åâðî ïû (êî -
íåö Õ²²² — íà ÷à ëî ÕV â.) // Ñðåä íå âå êî âàÿ Ðóñü. — Âûï. ². — Ì., 1996. — Ñ. 81,
98. Îñòàííié, ùîï ðàâ äà, â iíøî ìó ìiñöi òiº¿ ñà ìî¿ ïðàöi òâåð äèòü, ùî öå ìó ñè ëî
ñòà òè ñÿ ïå ðåä 1333 ð., òîá òî äî íà ïà äó íà Ñìî ëåíñüê òà òàð i Äìèò ðà áðÿ í -
ñüêî ãî (Äèâ.: Ãîð ñêèé À. À. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 84).
35Âåð íàä ñêèé Ã. Â. Ìîí ãî ëû è Ðóñü. — Òâåðü; Ì., 1997. — Ñ. 209.
36Ñìî ëåí ñêèå ãðà ìî òû… — Ñ. 71.
37Áå ðåæ êîâ Ì. Î òîð ãîâ ëå Ðóñè ñ Ãàí çîé äî êîí öà ÕV âåêà. — ÑÏá., 1879. —
Ñ. 85–86.
38À. Íà ñî íîâ ââà æàâ, ùî ïåâíi çìiíè â ïî ëiòèöi Ñìî ëå íñüêî ãî êí ÿçiâñòâà ïî ìiòíi
âæå ðàí iøå: âîíè, íà éîãî äóì êó, ñïðè ÷è íè ëè çãà äà íèé ïî õiä 1333 ð.; îêðiì
òîãî, ó êíÿçi Ôå äîði Ñâÿ òîñ ëà âè÷i ç ëè òî âñüêî ãî ïî ñ îëüñòâà äî Íîâ ãî ðî äó 1326 ð.
ðà äÿ íñüêèé äîñëiäíèê, ñëiäîì çà À. Ïðºñíÿ êî âèì, áà ÷èâ îä íî ãî ç óäiëüíèõ
ñìî ëå íñüêèõ êíÿçiâ — Ôå äî ðà Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à äî ðî ãî áóçü êî-âÿ çå ì ñüêî ãî (Äèâ.:
Íà ñî íîâ À. Í. Ìîí ãî ëû è Ðóñü. — Ì.; Ë., 1940. — Ñ. 112, 127–128).
39Ïðè ñåë êîâ Ì. Ä. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 363–364; ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Âûï. 1. —
Ñòá. 51–52; Ò. ÕV²²². Ñè ìå î íîâ ñêàÿ ëå òî ïèñü. — ÑÏá., 1913. — Ñ. 92–93;
Ò. ÕV. — Ñòá. 421; Ò. ²V. Íîâ ãî ðîä ñêèå è ïñêîâ ñêèå ëå òî ïè ñè. — ÑÏá., 1848. —
Ñ. 55; Ò. XXV. Ìîñ êîâ ñêèé ëå òî ïèñ íûé ñâîä êîí öà ÕV âåêà. — Ì.; Ë., 1949. —
Ñ. 172; Ò. X. Ïàò ðè àð øàÿ èëè Íè êî íîâ ñêàÿ ëå òî ïèñü. — Ì., 1965. — Ñ. 211;
Ò. ÕÕÕV. Ëå òî ïè ñè áå ëî ðóñ ñêî-ëè òîâ ñêèå. — Ì., 1980. — Ñ. 28, 46, 103, 120;
Óñòþæ ñêèé ëå òî ïèñ íûé ñâîä. — Ì.; Ë., 1950. — Ñ. 51; Ò. ÕÕV². Âî ëî ãîä ñêî-
Ïå ðì ñêàÿ ëå òî ïèñü. — Ì.; Ë., 1959. — Ñ. 113; Ò. ÕÕÕV²². Óñòþæ ñêèå è âî ëî ãîä -
ñêèå ëå òî ïè ñè ÕV²–XV²²² ââ. — Ë., 1982. — Ñ. 31, 72.
40Êà ðàì çèí Í. Ì. Óêàç. ñî÷. — Ò. ²V. — Ñ. 141; Ñî ëîâü åâ Ñ. Ì. Èñòî ðèÿ Ðîñ -
ñèè… — Êí. ²². — Ñ. 228; Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Ìîñ êîâ ñêèå êíÿçüÿ áðàòüÿ Äà íè ëî -
âè ÷è // Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ… — Êí. ². — Ñ. 194.
41Íà ñî íîâ À. Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 101–102, 106, 112; Ïà øó òî Â. Ò. Îáðà çî âà -
íèå… — Ñ. 397; Äó ìèí Ñ. Â. Äðó ãàÿ Ðóñü (Âå ëè êîå êíÿ æåñ òâî Ëè òîâ ñêîå è Ðóñ -
ñêîå) // Èñòî ðèÿ Îòå ÷åñ òâà: ëþäè, èäåè, ðå øå íèÿ. Î÷åð êè èñ òî ðèè Ðîñ ñèè
²Õ — íà ÷à ëà ÕÕ â. — Ì., 1991. — Ñ. 88; Áî ðè ñîâ Í. Ñ. Ïî ëè òè êà ìîñ êîâ ñêèõ
êíÿ çåé (êî íåö Õ²²² — ïåð âàÿ ïî ëî âè íà Õ²V â.). — Ì., 1999. — Ñ. 323; Ãîð -
ñêèé À. À. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 88.  ëè òîâñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ çóñòði÷àºìî òâåð äæåí -
íÿ, íiáè òî ïî õiä Òîâ ëóá iÿ áóâ ñïðÿ ìî âà íèé ïðî òè ÂÊË (Äèâ.: Èñòî ðèÿ Ëè òîâ -
ñêîé ÑÑÐ (ñ äðåâ íåé øèõ âðå ìåí äî íà øèõ äíåé). — Âèëü íþñ, 1978. — Ñ. 41).
Í. Áî ðè ñîâ íà âiòü ââà æຠäà íèé ïî õiä âiéñüêî âîþ äå ìî íñòðàöiºþ Îðäè, ïî êëè -
êà íîþ çà ñòå ðåã òè ¥åäiìiíà ñà âiä âòðó ÷àí íÿ â îðäè íñüêî-ïî ëüñüêèé êîíôëiêò çà
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
487
ãà ëèöü êî-âî ëèíñüêi çåìëi (Áî ðè ñîâ Í. Ñ. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 325). Ùîï ðàâ äà, öåé
êîíôëiêò ðîç ïî ÷àâ ñÿ êiëüêî ìà ìiñÿ öÿ ìè ïiçíiøå, òîìó Í. Áî ðè ñîâ çìó øå íèé
âäà òè ñÿ, ñëiäîì çà áà ãàòü ìà ïî ïå ðåä íè êà ìè, äî òåçè ïðî äî ñÿã íåí íÿ ïî ðî çó -
ìi ííÿ ìiæ Óãîð ùè íîþ, Ïîëü ùåþ i Áî ëåñ ëà âîì-Þðiºì ²² â 1339 ð. ó Âè øåã ðà äi,
ùî, çðåø òîþ, º íå áiëüøå íiæ ãiïî òå çîþ.
42Êà ðàì çèí Í. Ì. Óêàç. ñî÷. — Ò. ²V. — Ñ. 141; Íè êè òèí Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 77; Ïè -
ñà ðåâ Ñ. Ï. Êíÿ æåñ êàÿ ìåñ òíîñòü è õðàì êíÿ çåé â Ñìî ëåí ñêå. — Ñìî ëåíñê,
1894. — Ñ. 55; Åãî æå. Ïà ìÿò íàÿ êíè ãà… — Ñ. 25.
43Èëî âàé ñêèé Ä. Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèè. — Ò. ²². — Ì., 1884. — Ñ. 72; Ïðåñ íÿ êîâ À. Å.
Îáðà çî âà íèå Âå ëè êî ðóñ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà. — Ïã., 1918. — Ñ. 161. Çà îöiíêîþ
ïåð øî ãî ç íèõ, äà íèé ñîþç íå áóâ «ðiøó ÷èì» (Äèâ.: Èëî âàé ñêèé Ä. Èñòî ðèÿ
Ðîñ ñèè. — Ò. ²². — Ñ. 71).
44Àíòîíîâè÷ Â. Á. Î÷åðê… — Âûï. ². — Ñ. 129–130; Åãî æå. Èñòî ðèÿ Ëè òîâ ñêîé
Ðóñè. Ëåê öèè 1881–1882 ã. (Ëè òîã ðàô. èçä.). — Ê., 1882. — Ñ. 117; Åãî æå. Çà -
ïèñ êè ïî ðóñ ñêîé èñ òî ðèè (Ñòåê ëîã ðàô. èçä.). — [Á. ì., á. ð.]. — Ñ. 404–405; Ëþ -
áàâ ñêèé Ì. Äðåâ íÿÿ ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ äî êîí öà ÕV² â. — Ì., 1918. — Ñ. 151.
45Ãî ëó áîâ ñêèé Ï. Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 316–317.  íàø ÷àñ À. ¥îðñüêèé òà êîæ ââà -
æàº, ùî ñîþç ²âàíà Îëåê ñàí äðî âè ÷à ç ¥åäiìiíà ñîì áóâ ñïðÿ ìî âà íèé íå ëèøå
ïðî òè Îðäè, à òà êîæ i Ìîñ êâè, áî ðàí iøå Ñìî ëåíñüê, çà éîãî ïðè ïó ùåí íÿì, ìiã
âè ç íà âà òè çâåðõíiñòü âåë. êíÿçiâ âëà äè ìè ðñüêèõ (Äèâ.: Ãîð ñêèé À. À. Óêàç.
ñî÷. — Ñ. 81–82, 96). Êîí ñòà òó âàâ íà ÿâíiñòü äâîõ çîâíiøíüî ïîë iòè÷ íèõ îði ºí òà -
öié ó ñå ðå äî âèùi ñìî ëå íñüêî¿ âåðõiâêè i Ä. Ìà êî âñüêèé. «Ëè òî âñüêà» ïàð òiÿ ìà ëà
ñòà âè òè çà ìåòó çâiëüíåí íÿ âiä îðäè íñüêî¿ çâåð õíîñòi, ÿêà äiéñíî ïå ðå ñòà ëà iñ -
íó âà òè ïiñëÿ ïî õî äó Òîâ ëóá iÿ; öå äî äàò êî âî ïî ñè ëè ëî ïðè ái÷íèêiâ Ëèò âè (Ìà -
êîâ ñêèé Ä. Ï. Ñìî ëåí ñêîå êíÿ æåñ òâî. — Ñìî ëåíñê, 1948. — Ñ. 180–181, 185).
46Ïðè ñåë êîâ Ì. Ä. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 365; ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Âûï. 1. — Ñòá. 53–54;
Ò. ÕV²²². — Ñ. 93–94; Ò. ÕV². Ëå òî ïèñ íûé ñáîð íèê, èìå íó å ìûé ëå òî ïèñüþ
Àâðààìêè. — ÑÏá., 1889. — Ñòá. 74; Ò. VII. — Ñ. 206; Ò. X. — Ñ. 213; Ò. ÕÕÕV. —
Ñ. 28, 46, 103.
47Êóðé îç íî¿ ïî ìèë êè ïðè ïóñ òèâ ñÿ Ä. Ìóð çà êå âè÷, òâåð äÿ ÷è, ùî äàíà âèï ðà âà
ñïðÿ ìî âó âà ëà ñÿ ïðî òè Ñìî ëå íñüêà (Ìóð çà êå âè÷ Ä. Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 105–106).
48Ïðåñ íÿ êîâ À. Å. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 160, 285; ßñèí ñêèé Ì. Óñòàâ íûå çåì ñêèå ãðà -
ìî òû Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà. — Ê., 1889. — Ñ. 57.
49Ñáîð íèê Èìïå ðà òîð ñêî ãî Ðóñ ñêî ãî èñ òî ðè ÷åñ êî ãî îá ùåñ òâà. — Ò. ÕÕÕV. —
ÑÏá., 1882. — ¹ 24. — Ñ. 114.
50Òàì æå. — Ò. LÕÕ². — ÑÏá., 1892. — ¹ 3. — Ñ. 43; Ïðåñ íÿ êîâ À. Å. Óêàç. ñî÷. —
Ñ. 286.
51Äó ìèí Ñ. Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 95; Øà áóëü äî Ô. Ì. Çåì ëè Þãî-Çà ïàä íîé Ðóñè â
ñî ñòà âå Âå ëè êî ãî êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî. — Ê., 1987. — Ñ. 49.
52Ïðè ñåë êîâ Ì. Ä. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 372; ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Âûï. 1. — Ñòá. 60–61; Ò.
ÕV²²². — Ñ. 97–98; Ò. ÕÕÕV. — Ñ. 47, 103–104; Ò. ÕÕÕ. Âëà äè ìèð ñêèé ëå òî ïè ñåö.
Íîâ ãî ðîä ñêàÿ âòî ðàÿ (Àðõèâñêàÿ) ëå òî ïèñü. — Ì., 1965. — Ñ. 110; Ò. XXV. —
Ñ. 178; Ò. VII. — Ñ. 216; Ò. X. — Ñ. 223; Ò. ²V. — Ñ. 60; Ò. ²V. — ×. 1. Íîâ ãî ðîä ñêàÿ
÷åò âåð òàÿ ëå òî ïèñü. — Âûï. 1. — Ïã., 1915. — Ñ. 280; Ò. ²V. — ×. 2. Íîâ ãî ðîä -
ñêàÿ ïÿ òàÿ ëå òî ïèñü. — Âûï. 1. — Ïã., 1917. — Ñ. 264; Ò. V. Ïñêîâ ñêèå è Ñî ôèé -
ñêèå ëå òî ïè ñè. — ÑÏá., 1851. — Ñ. 227; Ñóï ð àñëüñêàÿ ðó êî ïèñü, ñî äåð æà ùàÿ
Íîâ ãî ðîä ñêóþ è Êè åâ ñêóþ ñî êðà ùåí íûå ëå òî ïè ñè. — Ì., 1836. — Ñ. 72.
53Òà òè ùåâ Â. Í. Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèé ñêàÿ: Â 7 ò. — Ò. V. — Ì.; Ë., 1965. — Ñ. 104;
Ùåð áà òîâ Ì. Óêàç. ñî÷. — Ò. ²²². — Ñ. 426; Ìóð çà êå âè÷ Ä. Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 107.
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
488
54Êà ðàì çèí Í. Ì. Óêàç. ñî÷. — Ò. ²V. — Ñ. 316. — Ïðèì. 356; Áàí òûø-Êà ìåí -
ñêèé Ä. Í. Èñòî ðèÿ Ìà ëîé Ðîñ ñèè îò âîä âî ðå íèÿ ñëà âÿí â ñåé ñòðà íå äî óíè÷ -
òî æå íèÿ ãåò ìà íñòâà. — Ê., 1993. — Ñ. 18; Narbutt T. Dzieje starozytne narodu
litewskiego. — T. V. — Wilno, 1839. — S. 63–64; Íè êè òèí Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 79;
Áåñ òó æåâ-Ðþ ìèí Ê. Óêàç. ñî÷. — Ò. ². — Ñ. 432; Èëî âàé ñêèé Ä. Èñòî ðèÿ Ðîñ -
ñèè. — Ò. ²². — Ñ. 37, 71.
55Àíòîíîâè÷ Â. Á. Î÷åðê… — Âûï. ². — Ñ. 130–131; Ãî ëó áîâ ñêèé Ï. Â. Óêàç.
ñî÷. — Ñ. 318–319.
56Ñî ëîâü åâ Ñ. Ì. Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèè… — Êí. ²². — Ñ. 334. — Ïðèì. 432; Áîð çà êîâ -
ñêèé Â. Ñ. Èñòî ðèÿ Òâåð ñêî ãî êíÿ æåñ òâà. — ÑÏá., 1876. — Ñ. 77. — Ïðèì. 628;
Ýêçåì ïëÿð ñêèé À. Â. Âå ëè êèå è óäåëü íûå êíÿçüÿ Ñå âåð íîé Ðóñè â òà òàð ñêèé
ïå ðè îä, ñ 1238 ïî 1505 ã. — Ò. ². — ÑÏá., 1889. — Ñ. 87.
57 ²ç òî÷ êîþ çîðó Ãî ëó áî âñüêî ãî â íàø ÷àñ ñî ëiäà ðè çóºòüñÿ Î. Ðó ñè íà: Ðó ñè íà Î.
Ñiâå ðñüêà çåì ëÿ ó ñêëàäi Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî. — Ê., 1998. —
Ñ. 72; ¯¿ æ. Óêðà¿ íà ïiä òà òà ðà ìè i Ëèò âîþ. — Ê., 1998. — Ñ. 57. Íà òîìiñòü
Á. Ôëî ðÿ, À. ¥îðñüêèé, Å. Êëþ´ âiäðî äè ëè òî÷ êó çîðó íà ïîä i¿ 1352 ð. ÿê âiéíó
Ìîñ êâè ç ÂÊË i Ñìî ëå íñüêîì, âíà ñëiäîê ÿêî¿ îñòàííié (ðàç îì iç Áðÿ íñüêîì) ïå -
ðåé øîâ äî ìîñ êî âñüêî¿ ñôå ðè âïëè âó (Ãîð ñêèé À. À. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 76, 88,
96–98; Êëþã Ý. Êíÿ æåñ òâî Òâåð ñêîå (1247–1485 ãã.). — Òâåðü, 1994. — Ñ. 168,
188. — Ïðèì. 75); öå ïiäòâåð äæóº âå äåí íÿ Àëü´iðäà ñîì ó 1356 ð. âiéíè ïðî òè
Ñìî ëå íñüêà òà Áðÿ íñüêà, à òà êîæ çà õîï ëåí íÿ íèì ó öåé ÷àñ íèç êè ñìî ëå íñüêèõ
âî ëîñ òåé: Ðæå âè (1356), Ìñòèñ ëàâ ëÿ i Áiëî¿ (1359), Òî ðîï öÿ (1362) (Ï. Êåï ïåí
ïî ìèë êî âî òâåð äèâ, íiáè òî òîäi æ, îä íî ÷àñ íî ç Áðÿ íñüêîì, ëè òî âñüêó âëà äó
áóëî âñòà íîâ ëå íî i â Ñìî ëå íñüêó. Äèâ.: Êåï ïåí Ï. Î ïðî èñ õîæ äå íèè, ÿçû êå è
ëè òå ðà òó ðå ëè òîâ ñêèõ íà ðî äîâ // Ìà òå ðè à ëû äëÿ èñ òî ðèè ïðî ñâå ùå íèÿ â Ðîñ -
ñèè. — Êí. 3. — ÑÏá., 1827. — Ñòá. 41).
Öiêà âå, õî÷à é ìà ëîç ðî çóì iëå ïî âiäîì ëåí íÿ âìiùå íå ïiä 1352 ð. ó «Õðîíiöi»
Âi´àíäà ç Ìàð áóð´à. Çãà äà íî ãî òóò ñìî ëå íñüêî ãî êíÿ çÿ («rex de Smalentz») íà -
çâà íî ñè íîì áðà òà Êÿñ òóò iñà («fuit filius fratris sui») (Wigands von Marburg Die
Chronik // Scriptores rerum Prussicarum (äàëi — SRPr). — Bd. II. — Leipzig,
1863. — S. 518). Ç äîâ iðîþ ïî ñòà âèâ ñÿ äî öiº¿ çâiñòêè É. Ôîé´ò, óòî÷ íèâ øè ëèøå,
ùî ìຠéòè ñÿ íå ïðî ïëåìi ííè êà Êÿñ òóò iñà, à ïðî éîãî ñèíà Ïàòið´à (Äèâ.: Voigt J.
Geschichte Preussens, von den altesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft
des Deutschen Ordens. — Bd. V. — Königsberg, 1832. — S. 93). Ã. Ïàø êå âè ÷åì
áóëî âèñ ëîâ ëå íå ïðè ïó ùåí íÿ, ùî â öåé ÷àñ ïðà âè òå ëåì Ñìî ëå íñüêà ñòàâ õòîñü
iç ñèíiâ Àëü´iðäà ñà (Äèâ.: Paszkiewicz H. Jagiellonowie a Moskwa. — T. I. — W.,
1933. — S. 386. — Prz. 3; Idem. O genezie i wartoœci Krewa. — W., 1938. — S. 25).
58Ôëî ðÿ Á. Í. Ëèò âà è Ðóñü ïå ðåä áèò âîé íà Êó ëè êî âîì ïîëå // Êó ëè êîâ ñêàÿ áèò âà:
Ñá. ñòà òåé. — Ì., 1980. — Ñ. 144; Ãîð ñêèé À. À. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 76, 89–90, 97.
59Ëþ áàâ ñêèé Ì. Ê. Îáðà çî âà íèå îñíîâ íîé ãî ñó äà ðñòâåí íîé òåð ðè òî ðèè âå ëè êî -
ðóñ ñêîé íà ðîä íîñ òè. — Ë., 1929. — Ñ. 132.
60Ãðè ãî ðî âè÷ Â. Ïðî òî êî ëû Êîí ñòàí òè íî ïî ëüñêî ãî ïàò ðè àð õà òà Õ²V-ãî ñòî ëå -
òèÿ // ÆÌÍÏ. — ×. LIV. — 1847. — ¹ 4–6. — Ñ. 143–144; Acta Patriarchatus
Constantinopolitani MCCCXV-MCCCCII e codicibus manu scriptis bibliothecae
palatinae Vindobonensis. — T. I. — Vindobonae, 1860. — ¹ CCLXVIII-CCLXIX. —
Ð. 523–525; Ðóñ ñêàÿ èñ òî ðè ÷åñ êàÿ áèá ëè î òå êà, èç äà âà å ìàÿ Èìïå ðà òîð ñêîþ
Àðõåîãðàôè÷åñêîþ êî ìèñ ñè åþ (äàëi — ÐÈÁ). — Ò. V². — ÑÏá., 1880. — Ïðèë.
¹ 20–21. — Ñòá. 117–124.
61ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Âûï. 1. — Ñòá. 87; Ò. ÕÕÕV. — Ñ. 29, 48, 105; Ò. ². — Ñòá. 533;
Ò. Õ². Ïàò ðè àð øàÿ èëè Íè êî íîâ ñêàÿ ëå òî ïèñü. — Ì., 1965. — Ñ. 10.
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
489
62Òóð ÷è íî âè÷ Î. Îáîç ðå íèå èñ òî ðèè Áå ëî ðóñ ñèè ñ äðåâ íåé øèõ âðå ìåí. —
ÑÏá., 1857. — Ñ. 279. — Ïðèì. 159; Stadnicki K. Olgierd i Kiejstut synowie
Gedymina w. xiecia Litwy. — Lwow, 1870. — S. 134; Àíòîíîâè÷ Â. Á. Î÷åðê... —
Âûï. ². — Ñ. 132; Ãî ëó áîâ ñêèé Ï. Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 319–320; Äà íè ëå âè÷ Â.
Î÷åðê èñ òî ðèè Ïî ëîö êîé çåì ëè äî êîí öà XIV ñòî ëå òèÿ. — Ê., 1896. —
Ñ. 160–161; Ëþ áàâ ñêèé Ì. Ê. Î÷åðê… — Ñ. 30; Natanson-Leski J. Dzieje granicy
wschodniej Rzeczypospolitej. — Cz. I. — Lwow-W., 1922. — S. 10–11; Ìà êîâ -
ñêèé Ä. Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 184.
63ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Âûï. 1. — Ñòá. 93.
64Êó÷ êèí Â. À. Ðóñ ñêèå êíÿ æåñ òâà è çåì ëè ïå ðåä Êó ëè êîâ ñêîé áèò âîé // Êó ëè êîâ -
ñêàÿ áèò âà. — Ñ. 75; Åãî æå. Ôîð ìè ðî âà íèå ãî ñó äà ðñòâåí íîé òåð ðè òî ðèè Ñå -
âå ðî-Âîñ òî÷ íîé Ðóñè â Õ–X²V ââ. — Ì., 1984. — Ñ. 148; Øà áóëü äî Ô. Ì. Óêàç.
ñî÷. — Ñ. 111; Íà ñåâi÷ Â. Ë. Ïà ÷àòêi Âÿë iêà ãà êíÿñ òâà Ëiòî¢ñêà ãà. — Ìí., 1993. —
Ñ. 105; Àëåêñàíäðîâ Ä. Í., Âî ëî äè õèí Ä. Ì. Áîðü áà çà Ïî ëîöê ìåæ äó Ëèò âîé è
Ðóñüþ â Õ²²–XV² âå êàõ. — Ì., 1994. — Ñ. 41; Êëþã Ý. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 151.
65Hermanni de Wartberge Chronicon Livoniae // SRPr. — Bd. II. — S. 107.
66Ïðè ñåë êîâ Ì. Ä. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 398–399; ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Âûï. 1. —
Ñòá. 110; Ò. ÕV²²². — Ñ. 115; Ò. ÕV. — Ñòá. 435; Ò. V²²². Ïðî äîë æå íèå ëå òî ïè ñè
ïî Âîñ êðå ñåí ñêî ìó ñïèñ êó. — ÑÏá., 1859. — Ñ. 22; Ò. Õ². — Ñ. 22.
67Öþ óãî äó À. Ïðºñíÿ êîâ ðî çöiíèâ ÿê «âêëþ ÷åí íÿ Ñìî ëå íñüêî ãî êí ÿçiâñòâà â
ñôå ðó ðóñü êèõ çå ìåëü» (Ïðåñ íÿ êîâ À. Å. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 306).
68Å. Êëþ´ òà êîæ ââà æàº, ùî ïî çèö iÿ, çà é íÿ òà ñìî ëå íñüêèì âå ëè êèì êíÿ çåì ó
ìîñ êî âñüêî-òâå ðñüêî ìó êîíôëiêòi 1375 ð., ìàëà íà ìåòi çâiëüíåí íÿ âiä ëè òî â -
ñüêî ãî âïëè âó (Äèâ.: Êëþã Ý. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 222).
69Àíòîíîâè÷ Â. Á. Î÷åðê… — Âûï. ². — Ñ. 132; Ãî ëó áîâ ñêèé Ï. Â. Óêàç. ñî÷. —
Ñ. 196, 319–320, 323–324.
70Òàê ãà äàâ, íà ïðèê ëàä, Ä. Ìà êî âñüêèé; îäíàê éîãî òâåð äæåí íÿ ùîäî íiáè òî ó÷àñ -
òi ñìî ëå íñüêèõ âiéñüê íà áîöi Äìèò ðà ²âà íî âè ÷à ó Êó ëè êîâñüêié áèòâi 1380 ð. íà -
âðÿä ÷è ìຠïiä ñî áîþ ïiäñòà âè (Ìà êîâ ñêèé Ä. Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 185). Ñ. Ïiñàðºâ
òâåð äèâ íà âiòü, íiáè òî ¿õ îñî áèñ òî î÷î ëþ âàâ Ñâÿ òîñ ëàâ ²âà íî âè÷ (Äèâ.: Ïè ñà -
ðåâ Ñ. Ï. Êíÿ æåñ êàÿ ìåñ òíîñòü… — Ñ. 59; Åãî æå. Ïà ìÿò íàÿ êíè ãà… — Ñ. 25).
71ÏÑÐË. — Ò. ÕÕÕV. — Ñ. 64, 70, 88, 99–100, 113–114, 121, 136, 157–158, 184,
205, 226–227; Ò. ÕÕÕ²². — Ñ. 145; Ïðè ñåë êîâ Ì. Ä. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 431–432;
ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Âûï. 1. — Ñòá. 152–153; Ò. ÕV²²². — Ñ. 137; Ò. ÕV. —
Ñòá. 443–444; Ò. XXV. — Ñ. 213–214; Ò. V²²². — Ñ. 51–52; Ò. Õ². — Ñ. 91–93;
ÍÏË. — Ñ. 380; ÏÑÐË. — Ò. ²V. — Ñ. 92–93; Ò. ²V. — ×. 1. — Âûï. 2. — Ë.,
1925. — Ñ. 343–344; Ò. V. — Ñ. 239–241.
72Ó Òâå ðñüêî ìó ëiòî ïèñi ðîëü Éî´àéëè â öèõ ïîä iÿõ îá iéäå íî óâà ãîþ; çà íèì,
«êíÿçü âå ëè êèé Ñêðû ãàé ëî è Âè òîâòü ïî ñà äè[øà] íà ìåñ òíè êà êíÿ çÿ Þðèà Ñâÿ -
òîñ ëà âè ÷à èñ ñâî åà ðóêû» (ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Ñòá. 444). Ñ. Ïiñàðºâ áóâ ñõèëü -
íèé äî áóê âàëü íî ãî ðî çóìi ííÿ öiº¿ çâiñòêè (Äèâ.: Ïè ñà ðåâ Ñ. Ï. Êíÿ æåñ êàÿ ìåñ -
òíîñòü… — Ñ. 59; Åãî æå Ïà ìÿò íàÿ êíè ãà… — Ñ. 27).
73Àêòû, îò íî ñÿ ùè å ñÿ ê èñ òî ðèè Þæíîé è Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè, ñî áðàí íûå è èç äàí -
íûå Àðõåîãðàôè÷åñêîþ êî ìèñ ñè åþ. — Ò. ²². — ÑÏá., 1865. — ¹ 63. — Ñ. 102–
103; ÐÈÁ. — Ò. ²². — ÑÏá., 1875. — ¹ 4. — Ñòá. 7–8; Monumenta medii aevi
histo rica res gestas Poloniae illustrantia. — T. II. — Cracoviae, 1876. — ¹ V²². —
Ð. 7–8; T. VI. — Cracoviae, 1882. — ¹ XXVIII. — Ð. 10; Archiwum ksiaz¹t
Lubartowiczów Sanguszków w S³awucie. — T. I. — Lwów, 1887. — T. IV. — S. 3–4;
Ïà ëå î ã ðà ôè ÷åñ êèå ñíèì êè ñ ðóñ ñêèõ ãðà ìîò ïðå è ìó ùåñ òâåí íî Õ²V âåêà. —
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
490
ÑÏá., 1903. — ¹ 39; Ñìî ëåí ñêèå ãðà ìî òû… — Ñ. 72–74; Ãðà ìî òè Õ²V ñò. — Ê.,
1974. — ¹ 37. — Ñ. 70.
74Øàé íî õà Ê. ßäâè ãà è ßãàé ëî. — Ò. ²². — ÑÏá.; Ì., 1882. — Ñ. 163; Øà ðà íå âè÷ È.
Èñòî ðèÿ Ãà ëèö êî-Âî ëî äè ìèð ñêîè Ðóñè îò íà é äàâ íåé øèõ âðå ìåí äî ðîêó
1453. — Ëüâèâ, 1863. — Ñ. 250, 259; Lewicki A. Powstanie Swidrygie³³y. Ustêp z
dziejów unii Litwy z Koron¹. — Kraków, 1892. — S. 50; Âëà äè ìè ðñüêèé-Áó äà -
íîâ Ì. Ðàäà Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî // Çà ïèñ êè Ñîö iàëü íî-åêî íî -
ìi÷íî ãî âiääiëó ÂÓÀÍ. — Ò. ²V. — Ê., 1926. — Ñ. 218.
75Êà ðàì çèí Í. Ì. Óêàç. ñî÷. — Ò. V. — Ì., 1993. — Ñ. 58; Íè êè òèí Ï. Óêàç. ñî÷. —
Ñ. 84–85.
76Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Âå ëè êèé êíÿçü Äè ìèò ðèé Èâà íî âè÷ Äîí ñêîé // Åãî æå. Ðóñ -
ñêàÿ èñ òî ðèÿ… — Êí. ². — Ì., 1990. — Ñ. 232; [Ïåò ðîâ Í. È.] Áå ëî ðóñ ñèÿ è Ëèò -
âà. — ÑÏá., 1890. — Ñ. 96; Lewicki A. Op. cit. — S. 8, 20, 53; Ëå îí òî âè÷ Ô. È.
Óêàç. ñî÷. — Ñ. 105. — Ïðèì. 2; Äîâ íàð-Çà ïî ëüñêèé Ì. Ãî ñó äà ðñòâåí íîå õî çÿé -
ñòâî Âå ëè êî ãî êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî ïðè ßãåë ëî íàõ. — Ò. ². — Ê., 1901. —
Ñ. 40; Ìà ëè íîâ ñêèé È. Ðàäà Âå ëè êî ãî êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî â ñâÿ çè ñ áî ÿð -
ñêîé äó ìîé äðåâ íåé Ðîñ ñèè. — ×. ²². — Âûï. 1. — Òîìñê, 1904. — Ñ. 89; Èêîí íè -
êîâ Â. Ñ. Óêàç. ñî÷. — Ò. ²². — Êí. 2. — Ê., 1908. — Ñ. 1508. — Ïðèì. 2; Ìà êîâ -
ñêèé Ä. Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 187.
77Äå áî ëüñêèé Í. Í. Äðåâ íå ðóñ ñêèå ìåæ äóê íÿ æåñ êèå îò íî øå íèÿ ïî äî ãî âî ðàì //
Èñòî ðè ÷åñ êîå îá îçðå íèå. — Ò. ²V. — ÑÏá., 1892. — Ñ. 57–58; Ãî ëó áîâ ñêèé Ï. Â.
Óêàç. ñî÷. — Ñ. 329. «Ëè òî âñüêèì íà ìiñíè êîì» ââà æຠÞðiÿ â íàø ÷àñ Ë. Ìó -
ðàâé î âà: Ìó ðàâü å âà Ë. Ë. Ëå òî ïè ñà íèå Ñå âå ðî-Âîñ òî÷ íîé Ðóñè êîí öà Õ²²² —
íà ÷à ëà ÕV âåêà. — Ì., 1983. — Ñ. 260, 271; ¯¿ æ. Ìîñ êîâ ñêîå ëå òî ïè ñà íèå âòî -
ðîé ïî ëî âè íû Õ²V — íà ÷à ëà ÕV âåêà. — Ì., 1991. — Ñ. 174.
78Ëþ áàâ ñêèé Ì. Ê. Î÷åðê… — Ñ. 31; Åãî æå. Îáðà çî âà íèå… — Ñ. 133;
Natanson-Leski J. Op. cit. — Cz. I. — S. 20.
79Ñî ëîâü åâ Ñ. Ì. Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèè. — Êí. ²². — Ñ. 363; Èëî âàé ñêèé Ä. È. Èñòî ðèÿ
Ðÿ çàí ñêî ãî êíÿ æåñ òâà // Èëî âàé ñêèé Ä. È. Ñî ÷è íå íèÿ. — Ì., 1884. — Ñ. 124;
Åãî æå. Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèè. — Ò. ²². — Ñ. 182; Áàð áà øåâ À. Âè òîâò è åãî ïî ëè òè êà
äî Ãðþí âàëü äåí ñêîé áèò âû (1410 ã.). — ÑÏá., 1885. — Ñ. 113; Åãî æå. Âè òîâò.
Ïîñ ëåä íèå äâàä öàòü ëåò êíÿ æå íèÿ. 1410–1430. — ÑÏá., 1891. — Ñ. 27;
Prochaska A. [Rec.:] Ëå îí òî âè÷ Ô. È. Î÷åð êè èñ òî ðèè ëè òîâ ñêî-ðóñ ñêî ãî ïðà âà.
ÑÏá. 1894 // ÊÍ. — R. X. — 1896. — S. 664; Paszkiewicz H. O genezie… —
S. 243. — Ðrz. 1; ×ó áà òèé Ì. Äåð æàâ íî-ïðàâ íå ñòà íî âè ùå óêð à¿íñüêèõ çå ìåëü
Ëè òî âñüêî¿ äåð æà âè ïiä êiíåöü Õ²V â. // Çà ïèñ êè Íà ó êî âî ãî òî âà ðèñ òâà iì.
Ò. Øåâ ÷åí êà ó Ëüâîâi. — Ò. CXXXIV–CXXXV. — 1924. — C. 37; T. CXLIV–
CXLV. — 1926. — C. 55–56.
80Ä. Ìà êî âñüêèé áåç áóäü-ÿêèõ ïiäñòàâ òâåð äèâ, ùî ñó ïåðå÷êè òî ÷è ëè ñÿ ìiæ ïðè -
ái÷ íè êà ìè ïðî ëè òî âñüêî¿ òà ïðî ìîñ êî âñüêî¿ îðiºíòàöié, ïðè ÷î ìó ïåð øî¿ äîò ðè -
ìóâàâñÿ íiáè òî ëèøå Ãëiá Ñâÿ òîñ ëà âè÷ (Ìà êîâ ñêèé Ä. Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 188).
81ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Ñòá. 456–457; Ò. ÕÕ². Êíè ãà ñòå ïåí íàÿ öàð ñêî ãî ðî äîñ ëî âèÿ. —
Ïîë. 2. — ÑÏá., 1913. — Ñ. 419; Ò. XXV. — Ñ. 225; Ò. V²²². — Ñ. 68–69; Ò. Õ². —
Ñ. 161–162; ÍÏË. — Ñ. 387; ÏÑÐË. — Ò. ²²². Íîâ ãî ðîä ñêèå ëå òî ïè ñè. — ÑÏá.,
1841. — Ñ. 97; Ò. ²V. — Ñ. 101; Ò. ²V. — ×. 1. — Âûï. 2. — Ñ. 378–379; Ò. V. — Ñ. 17,
246–247; Ò. V². Ñî ôèé ñêèå ëå òî ïè ñè. — ÑÏá., 1853. — Ñ. 128; Ïñêîâ ñêèå ëå òî ïè -
ñè. — Âûï. ². — Ì.; Ë., 1941. — Ñ. 25; Âûï. ²². — Ì., 1955. — Ñ. 30, 108; ÏÑÐË. —
Ò. ÕÕÕV. — Ñ. 30, 51, 72–73, 102, 121, 138, 159, 186, 207, 228; Ò. ÕÕÕ²². — Ñ. 148.
82Â. Ïi÷å òà ïè ñàâ ó çâ’ÿç êó iç öèì ïðî iñíó âàí íÿ «ìîñ êî âñüêî¿ ïàðòi¿ íà ÷îëi ç ðÿ çàí -
ñüêèì êíÿ çåì» (Äèâ.: Ïè ÷å òà Â. È. Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêîå ãî ñó äà ðñòâî. — Ñ. 379).
²ÑÒÎÐ²ß ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ËÈÒÎÂÑÜÊÎ-ÑÌÎËÅÍÑÜÊÈÕ ÂÇÀªÌÈÍ
491
83Ïðè ñåë êîâ Ì. Ä. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 454; ÏÑÐË. — Ò. ÕV. — Âûï. 1. — Ñòá. 176;
Ò. ÕV²²². — Ñ. 148; Ò. ÕV. — Ñòá. 462; Ò. ÕÕ. — Ïîë. 1. Ëüâîâ ñêàÿ ëå òî ïèñü.
×. 1. — ÑÏá., 1910. — Ñ. 220; Ò. XXIII. Åðìî ëèí ñêàÿ ëå òî ïèñü. — ÑÏá., 1910. —
Ñ. 138; Ò. XXIV. Òè ïîã ðàô ñêàÿ ëå òî ïèñü. — Ïã., 1921. — Ñ. 168; Ò. XXV. —
Ñ. 231; Ò. ÕÕV²². Íè êà íî ðîâ ñêàÿ ëå òî ïèñü. Ñîê ðà ùåí íûå ëå òî ïèñ íûå ñâî äû
êîí öà ÕV âåêà. — Ì.; Ë., 1962. — Ñ. 91, 263, 339; Ò. XXVIII. Ëå òî ïèñ íûé ñâîä
1497 ã. Ëå òî ïèñ íûé ñâîä 1518 ã. (Óâà ðîâ ñêàÿ ëå òî ïèñü). — Ì.; Ë., 1963. — Ñ. 89,
254; Ò. V²²². — Ñ. 75; Ò. Õ². — Ñ. 184–186; ÍÏË. — Ñ. 397; ÏÑÐË. — Ò. ²²². — Ñ. 102;
Ò. ²V. — Ñ. 104–105, 143; Ò. ²V. — ×. 1. — Âûï. 2. — Ñ. 390–391; Ò. V. — Ñ. 252;
Ò. V². — Ñ. 131; Ò. ÕV². — Ñòá. 146; Ñóï ð àñëüñêàÿ ðó êî ïèñü… — Ñ. 135–136;
ÏÑÐË. — Ò. ÕÕV². Âî ëî ãîä ñêî-Ïå ðìñêàÿ ëå òî ïèñü. — Ì.; Ë., 1959. — Ñ. 169;
Ò. ÕÕÕV. — Ñ. 52, 73, 121, 140, 161, 187–188, 208, 229; Ò. ÕÕÕ²². — Ñ. 148–149.
84Êà ðàì çèí Í. Ì. Óêàç. ñî÷. — Ò. V. — Ñ. 99, 101.
85Ïî ëå âîé Í. Èñòî ðèÿ ðóñ ñêî ãî íà ðî äà. — Ò. V. — Ì., 1833. — Ñ. 227. —
Ïðèì. 229.
86Íè êè òèí Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 89; Ñåð ãå å âè÷ Â. È. Âå÷å è êíÿçü. — Ì., 1867. —
Ñ. 7, 64; Èëî âàé ñêèé Ä. Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèè. — Ò. ²². — Ì., 1884. — Ñ. 203; Ãî ëó áîâ -
ñêèé Ï. Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 221, 331–334; Äîâ íàð-Çà ïî ëüñêèé Ì. Ãî ñó äà ðñòâåí -
íîå õî çÿ éñòâî Âå ëè êî ãî êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî ïðè ßãåë ëî íàõ. — Ò. ². — Ê.,
1901. — Ñ. 13, 63; Èêîí íè êîâ Â. Ñ. Óêàç. ñî÷. — Ò. ²². — Êí. 1. — Ñ. 505; Ìàâ ðî -
äèí Â. Â. Îáðà çî âà íèå Ðóñ ñêî ãî íà öè î íàëü íî ãî ãî ñó äà ðñòâà. — Ë.; Ì., 1939. —
Ñ. 101; Ìà êîâ ñêèé Ä. Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 184; ×å ðåï íèí Ë. Â. Îáðà çî âà íèå Ðóñ -
ñêî ãî öåí òðà ëè çî âàí íî ãî ãî ñó äà ðñòâà â ÕIV–XV âå êàõ. — Ì., 1960. — Ñ. 711.
87Ñî ëîâü åâ Ñ. Ì. Èñòî ðèÿ îò íî øå íèé ìåæ äó ðóñ ñêè ìè êíÿçü ÿ ìè Ðþ ðè êî âà
äîìà // Ñî ëîâü åâ Ñ. Ì. Ñî ÷è íå íèÿ:  18 êí. — Êí. Õ²Õ. — Ì., 1996. — Ñ. 163.
88Ïðè ñåë êîâ Ì. Ä. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 457; ÏÑÐË. — Ò. ÕV²²². — Ñ. 150; Ò. ÕV. —
Ñòá. 471; Ò. XXV. — Ñ. 232; Ò. V²²². — Ñ. 76; Ò. Õ². — Ñ. 189–190; ÍÏË. — Ñ. 398;
ÏÑÐË. — Ò. ²²². — Ñ. 102; Ò. ²V. — Ñ. 144–145; Ò. ²V. — ×. 1. — Âûï. 2. —
Ñ. 396–397; Ò. V. — Ñ. 253; Óñòþæ ñêèé ëå òî ïèñ íûé ñâîä. — Ñ. 69; ÏÑÐË. —
Ò. ÕÕÕV. — Ñ. 31, 53, 121, 162, 230. Ùîï ðàâ äà, íà âêî ëî äàòè îñòà òî÷ íî ãî
ïðèºäíàí íÿ Ñìî ëå íñüêà äî ÂÊË iñíóº ïåâ íà íå óçãîä æåíiñòü: 1403 ð. äà òó âàâ
éîãî Ä. Çóá ðèöü êèé (Äèâ.: Çóá ðèö êèé Ä. Êðè òè êî-èñ òî ðè ÷åñ êàÿ ïî âåñòü âðå -
ìåí íûõ ëåò ×åð âî íîé èëè Ãà ëèö êîé Ðóñè. — Ì., 1845. — Ñ. 228); íèç êà
äîñëiäíèêiâ, íà âiòü îñòà ííiìè äå ñÿ òè ëiòòÿ ìè, ïî ìèë êî âî ââà æà ëà, ùî öå
âiäáó ëî ñÿ ó 1405 ð. (Äèâ.: Ãóò òåí-×àï ñêèé Ý. Ê. Óäåëü íûå, âå ëè êîê íÿ æåñ êèå è
öàð ñêèå äåíü ãè äðåâ íåé Ðóñè. — ÑÏá., 1875. — Ñ. 14; Áàð áà øåâ À. Âè òîâò è
åãî ïî ëè òè êà… — Ñ. 113; Åãî æå. Âè òîâò. — Ñ. 30, 112; Áó ãîñ ëàâ ñêèé Ã. Î Áî ðè -
ñî ã ëåá ñêîé öåð êâè ã. Ñìî ëåí ñêà // ÑÑ. — Âûï. ². — ×. 1. — Ñìî ëåíñê, 1909. —
Ñ. 179; Ëþ áàâ ñêèé Ì. Ê. Î÷åðê… — Ñ. 31; Ãóñ ëèñ òèé Ê. Íà ðè ñè ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè. —
Âèï. ²². — Ê., 1939. — Ñ. 82; Âåð íàä ñêèé Ã. Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 292; Êà çà êî âà Í. À.
Ðóñ ñêî-ëè âîí ñêèå è ðóñ ñêî-ãàí çåé ñêèå îò íî øå íèÿ. — Ë., 1975. — Ñ. 41; Ôëî -
ðÿ Á. Í. Ðóñ ñêî-ïî ëüñêèå îò íî øå íèÿ è ïî ëè òè ÷åñ êîå ðàç âè òèå Âîñ òî÷ íîé
Åâðî ïû âî âòî ðîé ïî ëî âè íå ÕV² — íà ÷à ëå ÕV²² ââ. — Ì., 1978. — Ñ. 16).
89Ñóòî ôàí òàñ òè÷ íèì º òâåð äæåí íÿ Ä. Ìà êî âñüêî ãî, íiáè òî «ïàò ðiî òè÷ íî» íà -
ëàø òî âà íèé Þðié ãî òî âèé áóâ çðåê òè ñÿ âëà äè íàä Ñìî ëå íñüêîì íà êî ðèñòü
Âà ñè ëÿ, à îñòàííié çãî äèâ ñÿ íà öå (Ìà êîâ ñêèé Ä. Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 193).
90Ìà ëè íîâ ñêèé È. Óêàç. ñî÷. — ×. ². — Òîìñê, 1903. — Ñ. 77–78.
91Ñåð ãå å âè÷ Â. È. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 64; Ïè ñà ðåâ Ñ. Ï. Ïà ìÿò íàÿ êíè ãà… — Ñ. 29.
ÂIÒÀËIÉ ÂÀÑÈËÅÍÊÎ
492
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-63010 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T18:00:06Z |
| publishDate | 2005 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Василенко, В. 2014-05-29T11:52:39Z 2014-05-29T11:52:39Z 2005 Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях / В. Василенко // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 473-492. — Бібліогр.: 91 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63010 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історіографія Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях Article published earlier |
| spellingShingle | Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях Василенко, В. Історіографія |
| title | Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях |
| title_full | Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях |
| title_fullStr | Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях |
| title_full_unstemmed | Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях |
| title_short | Історія дослідження литовсько-смоленських взаємин ХІІІ - початку XV століття у східнослов'янських історіографіях |
| title_sort | історія дослідження литовсько-смоленських взаємин хііі - початку xv століття у східнослов'янських історіографіях |
| topic | Історіографія |
| topic_facet | Історіографія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63010 |
| work_keys_str_mv | AT vasilenkov ístoríâdoslídžennâlitovsʹkosmolensʹkihvzaêminhííípočatkuxvstolíttâushídnoslovânsʹkihístoríografíâh |