Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Datum: | 2005 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainisch |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63012 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова / О. Ясь // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 512-530. — Бібліогр.: 54 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860174662954123264 |
|---|---|
| author | Ясь, О. |
| author_facet | Ясь, О. |
| citation_txt | Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова / О. Ясь // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 512-530. — Бібліогр.: 54 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T17:59:46Z |
| format | Article |
| fulltext |
Îëåêñié ßñü
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ
ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
×
à ñîâi êî íñòðóêöi¿ íà ëå æàòü äî íå îäìiííèõ òà ñèñ òå ìî -
óò âî ðþ þ ÷èõ ñêëà äî âèõ áóäü-ÿêî ãî òèïó iñòîð iî ïè -
ñàí íÿ, îñêiëüêè ñêëà äà þòü îñíî âó, áåç ÿêî¿ âçà ãàëi íå -
ìîæ ëè âà ðåï ðå çåí òàö iÿ ìè íóâ øè íè. Âiäòàê, òåì ïî ðàëüíi õà ðàê òå -
ðèñ òè êè iñòîði¿ íå òiëüêè çà äà þòü ñïå öèôi÷íi ðèñè âèê ëà äó òîãî ÷è
iíøî ãî â÷å íî ãî, à é âiäîá ðà æà þòü éîãî äîñëiäíèöü êèé iíñòðó ìåí -
òàðié, ïî ãëÿ äè, ñâiòîã ëÿä, óðåøòi-ðåøò iíòå ëåê òó àëüíi âïî äî áàí íÿ
òà ñî öiî êóëü òóðíi âè ìî ãè ïåâ íî¿ äîáè.
Ó ïåðøié ïî ëî âèíi Õ²Õ ñò. óÿâ ëåí íÿ ïðî iñòî ðè÷ íèé ÷àñ çà -
çíà þòü ñóòòºâèõ ìå òà ìîð ôîç. Ôðàí öóçü êà ðå âî ëþö iÿ êiíöÿ XVIII ñò.,
Íà ïî ëå îíiâñüêi âiéíè â ªâðîïi, ùî ïðè çâå ëè äî êàð äè íàëü íèõ ïå -
ðå òâî ðåíü â ºâðî ïå éñüêî ìó óñòðî¿, ïðî äå ìî íñòðó âà ëè òîäiøíiì
iíòå ëåê òó à ëàì øâèä êîï ëèí íèé çâ’ÿ çîê ìiæ ìè íó ëèì i ñó ÷àñ íèì,
ÿêèé ðå àë içî âó âàâ ñÿ çà æèò òÿ îäíiº¿ ãå íå ðàöi¿.
Öåé äîñâiä ïå ðå æè âàí íÿ, ñïîã ëÿ äàí íÿ êà òàñ òðî ôi÷íèõ ðå âî -
ëþ öiéíèõ i âiéñüêî âî-ïî ëiòè÷ íèõ çðó øåíü iñòîò íî ïiäâà æèâ ðàö iî -
íà ëiñòè÷íi óÿâ ëåí íÿ ïðî óíiâåð ñàëüíiñòü òà ëiíiéíiñòü çìií ó ñâiòi
iñòîði¿, çãiäíî ÿêèõ ñåíñ ìè íó ëèõ ïîä ié âè âî äèâ ñÿ ç ïåð ñïåê òè âè
ñó ÷àñ íîñòi.
Íà òîìiñòü ó 20–30-i ðîêè Õ²Õ ñò. ïî øè ðþ þòü ñÿ ðî ìàí òè÷íi
êî íñòðóê òè. Ó íèõ ïî ñòó ëþ þòü ñÿ íîâiòíi óÿâ ëåí íÿ ïðî iñòî ðè÷ íèé
÷àñ ÿê îðãà íi÷íèé ïî òiê, ÿêèé ìîæå íà áó âà òè ðiçíî¿ ïî äî áè:
ñòðiìêî¿, áóð õëè âî¿ òå÷i¿, êiëüêîõ ñà ì îñòiéíèõ ði÷èù àáî ñïî êié -
íî¿ çà âîäi, ùî ìàé æå çà âìåð ëà ó ñâîºìó ïëèíi òîùî. Ðóõ öüî ãî ïî -
òî êó â ðî ìàí òè÷íié iñòîð iîã ðàôi¿ âèç íà ÷àºòüñÿ iððàö iî íàëü íè ìè
çà ñà äà ìè: âî ëåþ áî æåñ òâåí íî ãî Ïðî âèäi ííÿ, íà ðîä íèì äó õîì ÷è
ÿêè ìîñü îá’ºêòèâ íèì ðî çó ìîì. Òîäi æ íà àðåíi ðî ìàí òè÷ íî ãî
iñòîð iî ïè ñàí íÿ ç’ÿ âèâ ñÿ êî ëåê òèâ íèé, ìà ñî âèé ãå ðîé — íà ðîä-íà öiÿ1.
512 Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 5, 2005
Âiäòîäi iñòî ðè÷ íà ïîä iÿ âè ëó ÷àºòüñÿ ç ëî ãi÷íî ãî âìî òè âî âà -
íî ãî òà çó ìîâ ëå íî ãî ëàí öþ ãà ðàö iî íà ëiñòè÷ íèõ ñõåì. Âîíà ñòàº
îäíiºþ ç áåçëi÷i ìî çà¿ê iñòî ðè÷ íî ãî õà î ñó. Îäíî ÷àñ íî âiäáó -
âàºòüñÿ äî êîði ííà ïå ðå îðiºíòàö iÿ â ïî øó êàõ ñåí ñó ìè íóâ øè íè.
Òðà äè öiéíà ïðî ñâiòíèöü êà îïî çèö iÿ ñó ÷àñ íå ® ìè íó ëå âîä -
íî ðàç ïî ñòó ïàºòüñÿ ìiñöåì íîâiòíié êîí òðî âåðñi¿ ìè íó ëå ® ñó ÷àñ -
íå. Òîæ iñòî ðè÷ íèé ñåíñ ïðàã íóòü âiäíàé òè íå â òî ãî ÷àñ íî ìó ñüî -
ãî äåííi, à â äàâ íüî ìó ìè íó ëî ìó, ïå ðå äóñiì ó ñå ðåäíiõ âiêàõ.
Áiëüøå òîãî, òî äiøíþ ñó ÷àñíiñòü ïðàã íóòü âèò ëó ìà ÷è òè, ñïè ðà þ -
÷èñü íà iñòî ðè÷íi ðåò ðîñ ïåêöi¿, òîá òî â êîí òåêñòi ìè íóâ øè íè, ÿêà
âiäòå ïåð ñòຠñâîºðiäíèì âçiðöåì2.
Óòiì, iäå à ëiñòè÷ íèé òà iððàö iî íàëü íèé ïî âî ðîò â iñòîð iî ïè -
ñàííi âè ñó íóâ ïå ðåä éîãî ðî ìàí òè÷ íè ìè ðåï ðå çåí òàí òà ìè íèç êó
âè ìîã i ïðî áëåì, ñå ðåä ÿêèõ ÷iëüíå ìiñöå ïî ñiëî ïè òàí íÿ: ÿê âèì i -
ðÿ òè, à ïî âå ëè êî ìó ðà õóí êó — ÿê óïî ðÿä êó âà òè iñòî ðè÷ íèé ÷àñ,
ïðåä ñòàâ ëå íèé ó âèã ëÿäi ïî òî êó? Àäæå ðàö iî íà ëiñòè÷íi çà ñà äè
áóëè íå ïðè äàò íè ìè äëÿ iíòåð ïðå òàöi¿ íå ç÷èñ ëåí íèõ ðå àêöié, çà -
ãàëü íèõ òà iíäèâ iäó à ëiñòè÷ íèõ âè ÿâiâ äi¿ ìà ñî âî ãî ãå ðîÿ, ÿêi ñòâî -
ðþ âà ëè ñó ïåðå÷ëèâó é äè íà ìi÷íó ïà ëiòðó ìè íóâ øè íè.
Öþ ïðî áëå ìó íà óêîâöi-ðî ìàí òè êè âèð iøó âà ëè øëÿ õîì
iððàö iî íàëü íèõ òà iäå à ëiñòè÷ íèõ âêëþ ÷åíü äî êî íñòðóêöié iñòî -
ðè÷ íî ãî ÷àñó.  àíà ëî ãi÷íî ìó ñåíñi ¿¿ òëó ìà ÷èâ i âè äàò íèé óêð à -
¿íñüêèé iñòî ðèê Ìè êî ëà Êîñ òî ìà ðîâ. Óòiì, éîãî iñòî ðè÷íi ïî ãëÿ äè
òà ñâiòîã ëÿä âè ðiçíÿ þòü ñÿ íå à áè ÿ êîþ ñà ìî á óòíiñòþ.
Ïå ðå äóñiì ñëiä âiäçíà ÷è òè, ùî Êîñ òî ìà ðîâ, ÿê i iíøi ðî ìàí -
òè êè, íàä çâè ÷àé íî ÷óò ëè âî ñõîï ëþ âàâ ìiíëèâiñòü òà äè íàìi÷íiñòü
iñòîði¿, çîê ðå ìà, àê öåí òó âàâ óâà ãó íà ÿêiñíî ìó ñòàíi ïåâ íî ãî ÿâè -
ùà àáî ïðî öå ñó â òîé ÷è iíøèé ÷àñ. Âií âè õî äèâ ç òîãî, ùî
áóäü-ÿêå ñóñïiëüñòâî ó ñâî¿é iñòîði¿ ïå ðå æè âຠïåð iî äè âè íèê íåí -
íÿ, ðîçêâiòó òà çà íå ïà äó.
Ïðè ÷î ìó, äîáó çà ðîä æåí íÿ iñòî ðèê õà ðàê òå ðè çóº, ÿê ÷àñè
âàð âà ðñòâà òà õà î ñó â ñóñïiëüíî ìó óñòðî¿. «…áóäü-ÿêå ãðî ìà äÿ í -
ñüêå ñóñïiëüñòâî, ïåðø íiæ óòâî ðè òè ñòðóí êå äåð æàâ íå òiëî, íåñå
íà ñîái, áiëüøå ÷è ìåí øå, âiäáè òîê õà î ñó, â ÿêî ìó ëåã êî ðîç øó êà -
òè ðèñè, âëàñ òèâi, çà íà øè ìè ñïîñ òå ðå æåí íÿ ìè ðîçáiéíè êàì, òîá -
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
513
òî ëþ äÿì, êîòði øó êà þòü ìîæ ëè âîñòi âïðî âà äè òè â ñóñïiëüñòâi
õàîñ», — ïèøå Êîñ òî ìà ðîâ3.
Çà ó âà æè ìî, ùî òàêi äóì êè íà ãà äó þòü âiäîìi ïî ãëÿ äè àí ãëié -
ñü êî ãî â÷å íî ãî òà ïó áëiöèñ òà Òî ìà ñà Êàð ëåé ëÿ, êîò ðèé ðîç ãëÿ äàâ
iñòîð iþ, îñîá ëè âî â ðå âî ëþöiéíi ÷àñè, ÿê õàîñ áóò òÿ, ùî, äî ñÿã íóâ -
øè çðiëîñòi, çà çíຠçà íå ïà äó òà çíè êàº4.
Ïî äiáíî äî àíãëiéñüêî ãî iñòî ðè êà, Êîñ òî ìà ðîâ ñïðèé ìàâ
êîæ íó åïî õó äî ñèòü ðåëüºôíî òà àìáiâà ëåí òíî. Âií óâà æàâ, ùî
ñòàí ñóñïiëüñòâà â áóäü-ÿêó iñòî ðè÷ íó äîáó çà ëå æèòü âiä éîãî äó -
õîâ íèõ, ìî ðàëü íèõ çà ñàä, à, ïî âå ëè êî ìó ðà õóí êó, âiä çìà ãàí íÿ,
êîí ôðîí òàöi¿ ïðî âiäíèõ iäåé, ÿêi ðåï ðå çåí òî âàíi â ïî áó òó âàííi
ìà ñî âî ãî, êî ëåê òèâ íî ãî ãå ðîÿ.
Çîê ðå ìà, ðîç ãëÿ äà þ ÷è ëiòå ðà òóð íèé ïðî öåñ íà òå ðå íàõ Ìà -
ëî ðîñi¿ â 20–40-õ ðî êàõ Õ²Õ ñò., Êîñ òî ìà ðîâ âiäçíà ÷àº, ùî îñ òàí -
íié ðîç ãîð òàºòüñÿ «â þíî ìó íà ðîäi, àëå ïðî ÿñ íå íî ìó ðåëi ãiºþ,
ÿêèé ïå ðå áó âຠíà ïåâ íî ìó ñòó ïåíi ìî ðàëü íî ãî ðîç âèò êó»5.
Òàêó óâà ãó äî ìî ðàëü íèõ, äó õîâ íèõ çà ñàä ñóñïiëüñòâà íå -
îäíî ðà çî âî çóñòði÷àºìî â ñòóä iÿõ Êîñ òî ìà ðî âà. Ïðèì iðîì, êíÿ æà
äîáà, íà éîãî äóì êó, âèç íà ÷àºòüñÿ «äóð íèì ñòà íîì ìî ðàëi»6.
Áiëüøå òîãî, â÷å íèé îá ñòîþº äóì êó, ùî ñóòíiñíi ðèñè íà ðî äó ìà -
þòü äó õîâ íèé i ôàê òè÷ íî ïî çà ÷à ñî âèé õà ðàê òåð.
«ßêùî ìè, ñòî ñîâ íî ñòà ðî âè íè, ãî âî ðè ìî ïðî ïiâäåí íî -
ðóñü êó íà ðîäíiñòü, òî ðî çóìiºìî ¿¿ â òîìó âèã ëÿäi, êîò ðèé áóâ ïåð -
âî îá ðà çîì ñüî ãî äåí íÿ, ìiñòèâ ó ñîái ãî ëîâíi ðèñè, ùî ñòà íîâ ëÿòü
íå çìiííi îçíà êè, ñóòíiñòü íà ðîä íî ãî òèïà, âëàñ òè âî ãî äëÿ âñiõ
÷àñiâ (êóð ñèâ íàø. — Àâò.), çäàò íî ãî âïåð òî âèñ òî ÿ òè òà îá îðî íè -
òè ñåáå ñóï ðî òè âñiõ íà ïîðiâ âî ðî æî-ðóéíiâíèõ ïðè ÷èí, à íå òi
çìiíè, ÿêi öåé òèï òî çà ñâî þ âàâ ïðî òÿ ãîì ÷àñó òà ïå ðå ðîá ëÿâ ïiä
âïëè âîì ãî ëîâ íèõ ñâî¿õ îñíîâ, òî ïðè é ìàâ âè ïàä êî âî i âòðà ÷àâ, ÿê
òèì ÷à ñî âî íà ïëèâ øå òà íå âëàñ òè âå éîãî ïðè ðîäi», — çà çíà ÷àº
Êîñ òî ìà ðîâ7.
Öþ çà óâà ãó â÷å íî ãî äîá ðå äî ïîâ íþº âè ðàç ç éîãî iíøî¿
ñòóäi¿, â ÿêî ìó âií óïðî âàä æóº ïîä ië íà âíóòðiøíi òà çîâíiøíi ÷èí -
íè êè (ñêëà äîâi) iñòîði¿. «Íå ñòà íå ìî ãî âî ðè òè ïðî íàøi ñóñïiëüíi,
äåð æàâíi, åêî íîìi÷íi ôîð ìè: öi ïðåä ìå òè ìà þòü óâiéòè äî îá ëàñòi
íà óêî âèõ äîñëiäæåíü. Àëå âñi âçà ãàëi ôîð ìè ñêëà äà þòü çîâíiøíié
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
514
ñâiò, êîò ðèé ìîæå ïðè é ìà òè òîé ÷è iíøèé îá ðàç, çà ëåæ íî âiä äóõó,
ùî íàä àâ éîìó æèò òÿ òà ðóõ. Çà ëè øè ìî ïîêè ùî öåé çîâíiøíié
ñâiò æèòòºâèõ ÿâèù, i ïî ãëÿ íå ìî íà ñâî¿ âíóòðiøíi, ìî ðàëüíi ñèëè
(êóð ñèâ íàø. — Àâò.) ¿õ çà ñòî ñó âàí íÿ, íà ïðè é î ìè, ç ÿêè ìè ìè
ñïðàâ ëÿºìîñÿ ç íà øè ìè çà ãàëü íè ìè óñòð åìëiííÿ ìè, ïå ðå êî íàí íÿ -
ìè òà áà æàí íÿ ìè»8, — çà çíà ÷ຠàâ òîð.
Çà ó âà æè ìî, ùî äè õî òîì iþ çîâíiøíº ® âíóòðiøíº Êîñ òî ìà -
ðîâ çà ñòî ñî âóº äî ñèòü øè ðî êî, çîê ðå ìà, íà âiòü äëÿ êðè òè êè òî ãî -
÷àñ íî¿ ïåð iî äè çàöi¿ ðóñü êî¿ iñòîði¿. «Ðóñü êó iñòîð iþ çà çâè ÷àé
äiëÿòü íà ïåð iî äè; àëå íå çîâñiì âè ðà æà þòü öèì òå, ùî õî ÷óòü. Äëÿ
âè îê ðåì ëåí íÿ îä íî ãî ïåð iî äó âiä iíøî ãî áå ðóòü çîâíiøíi ïîä i¿, ÿêi
õî÷à i ìàëè âàæ ëè âèé âïëèâ íà äîëþ íà ðî äó, àëå íå çíè ùó âà ëè
âiäðà çó ñòà ðî ãî ïî ðÿä êó òà íå ââî äè ëè îäðà çó íî âî ãî. Ïîñ òó ïî âî
çà íå ïà äà ëî ñòà ðå, ïî ñòó ïî âî çðîñ òà ëî íîâå… Ïîäië íà ïðè é íÿòi
ïåð iî äè ïðè äàò íèé äëÿ øêiëüíî ãî âèâ ÷åí íÿ ïîä ié áè ëèí íî¿
iñòîði¿; iñòîð iÿ ïî áó òî âà, iñòîð iÿ íà ðîä íî ãî æèò òÿ ïî òðå áóº òà êèõ
ãðà íåé, ÿêi á âèç íà ÷à ëè êîðiííi âiäìiííîñòi (êóð ñèâ íàø. — Àâò.),
êîò ðèõ íà áó âà ëè êðà¿ íà òà ìåø êàíöi, i ìiñòè ëà â ñîái ãî ëîâíi óêëà -
äè ïî ëiòè÷ íî ãî, ñóñïiëüíî ãî òà äó õîâ íî ãî æèò òÿ íà ðî äó», — ïèøå
Êîñ òî ìà ðîâ9.
Òà êèì ÷è íîì, äóõ íà ðî äó-íà öi¿ ç ðîç ìà¿ òè ìè ïðî ÿ âà ìè íà -
ðîä íî ãî æèò òÿ íà øêàëi ôóí äà ìåí òàëü íèõ, ïî çà ÷à ñî âèõ öiííîñ òåé
Êîñ òî ìà ðî âà-ðî ìàí òè êà ïî ñiäຠïðî âiäíå ìiñöå.
Ïðî òå, íà ñêiëüêè äîì iíó þ ÷îþ º íà âå äå íå ïî ëî æåí íÿ,
ñâiä÷èòü íà ñòóï íà ñåí òåí öiÿ iñòî ðè êà: «Äîñëiäæåí íÿ ðîç âèò êó íà -
ðîä íî ãî äó õîâ íî ãî æèò òÿ (êóð ñèâ íàø. — Àâò.) — îñü ó ÷îìó ïî -
ëÿ ãຠiñòîð iÿ íà ðî äó. Òóò îñíî âà òà ïî ÿñ íåí íÿ áóäü-ÿêî¿ ïî ëiòè÷ -
íî¿ ïîä i¿, òóò ïå ðå âiðêà é ñóä áóäü-ÿêî¿ óñòà íî âè òà çà êî íó»10.
Òàêi ïî ãëÿ äè Êîñ òî ìà ðî âà-iñòî ðè êà, ñòâåð äæóº Äìèò ðî ×è -
æå âñüêèé, ´ðóí òó âà ëè ñÿ íà óÿâ ëåííi, ùî «æèò òÿ íà ðî äó âè íè êຠiç
âí óòðiøíüî¿ ãëè áè íè éîãî äóõà, ùî ïî âñòà ëà âæå â íà é äàâíiøié
ìè íóâ øèíi, ç óòâî ðåí íÿì ñà ìî ãî ïëåì ’ÿ»11.
Íà ðàçi âiäçíà ÷è ìî, ùî îçíà ÷åíi ïî ãëÿ äè ñôîð ìó âà ëè ñÿ ïiä
âïëè âîì íiìåöü êèõ ðî ìàí òèêiâ, çîê ðå ìà, ïiä ÷àñ óíiâåð ñè òå òñüêèõ
ñòóäié Êîñ òî ìà ðî âà ó Õàð êîâi. Ó ïåðøié òðå òèíi Õ²Õ ñò. öå ìiñòî
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
515
áóëî iíòå ëåê òó àëü íèì îñå ðåä êîì øå ëëiíãià íñòâà12, âïëèâiâ ÿêî ãî
çà çíàâ òîäi ùå ïî ÷àò êó þ ÷èé iñòî ðèê.
Ïðî òå âàæ ëè âó ðîëü âiäiãðà ëà i çíà ìå íè òà çáiðêà óêð à ¿í -
ñüêèõ ïiñåíü Ì. Ìàê ñè ìî âè ÷à 1827 ð.13 Òîìó ðî ìàí òè÷íi ìî òè âè
äîá ðå ïðî ñòå æó þòü ñÿ â áà ãàòü îõ ïðà öÿõ Ì. Êîñ òî ìà ðî âà, çîê ðå ìà,
â iäå¿ ùîäî ðîç äâîºíîñòi ïîä ié, ÿâèù i öiëèõ åïîõ, êîò ðà óçãîä -
æóºòüñÿ ç éîãî ïîä iëîì íà çîâíiøíi òà âíóòðiøíi ÷èí íè êè.
Âëàñ íå, iäå¿ ðîç äâîºíîñòi (ðîç ïà äó), çìà ãàí íÿ òà çëèò òÿ â
éîãî iñòîð iî ïè ñàííi âiäîá ðà æà þòü êîíôëiêò ìiæ ñóòíiñíè ìè ðè ñà -
ìè êî ëåê òèâ íî ãî ãå ðîÿ i òèì ÷à ñî âè ìè âïëè âà ìè íà íüî ãî, ÿêi ÷àñ -
òî- ãóñ òî ïðåä ñòàâ ëåíi ó âèã ëÿäi áî ðîòü áè êiëüêîõ òåí äåíöié.
Íå äà ðåì íî Êîñ òî ìà ðîâ ïðî òèñ òàâ ëÿº òåçó ïðî ðîç äâîºííÿ
Ðóñi íà Âå ëè êó òà Ìàëó iäå¿ ¿õ îá’ºäíàí íÿ, ÿêó òðàê òóº ÿê âèç íà -
÷àëü íèé ÷èí íèê iñòî ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó â iñòîði¿ ñõiäíî ãî ñëîâ ’ÿ í -
ñòâà. «…åò íîã ðà ôi÷íà ðiçíè öÿ òà ïî ëiòè÷ íèé ïîä ië íå çíè ùè ëè
ìiæ íèìè îá îìà (Âå ëè êîþ òà Ìà ëîþ Ðóñ ñþ. — Àâò.) äó õîâ íî ãî
çâ’ÿç êó, òî iñòîð iÿ êîæ íî¿ ç íèõ, áó äó ÷è âiäìiíîþ òà ñà ìî áóò íüîþ
âiä iíøî¿, ÿâëÿº îäíó çà ãàëü íó iäåþ: îá îïiëüíå áà æàí íÿ îáîõ ðî ç -
äiëå íèõ ÷àñ òèí çëè òè ñÿ â îäíå òiëî», — ñòâåð äæóº iñòî ðèê14.
Íà öüî ìó ìiñöi âàð òî âiäçíà ÷è òè, ùî iäå¿ ðîç äâîºíîñòi,
ðîç’ºäíàí íÿ ùîäî iñòîði¿ íiìåöü êî ãî íà ðî äó, çîê ðå ìà, â ðåëiãiéíî -
ìó, òå ðè òîð iàëü íî ìó ðî çóìiííi, çà é ìà þòü ïî ìiòíå ìiñöå â òâîð -
÷îñòi ôiëî ñî ôà Ôðiäðiõà ôîí Øå ëëiíãà15. Î÷å âèä íî, âîíè ìàëè
ïåâ íèé âïëèâ i íà iñòî ðè÷íi ïî ãëÿ äè òà ñâiòîã ëÿä Ì. Êîñ òî ìà ðî âà.
Ó äóñi ðîç äâîºííÿ, ïðî òèñ òàâ ëåí íÿ â÷å íèé ðîç ãëÿ äຠé ïî -
áó òó âàí íÿ êî çàö òâà. «…òóò ñòà ðî ðóñüêi åëå ìåí òè, ðîç âè íóòi äî
ïåâ íî ãî ñòó ïå íÿ ùå â Õ²² â. òà òðè âà ëèé ÷àñ ïðè õî âàíi â íà ðîäi,
âèñ òó ïà þòü ñÿ þ ÷èì ìå òå î ðîì ó ôîðìi êî çàö òâà, — íà ãî ëî øóº
Êîñ òî ìà ðîâ. — Àëå êî çàö òâî, ÿê âè ðîä æåí íÿ ñòà ðî ãî, íåñå â ñîái
âæå çà ðî äîê ðóé íàöi¿ (êóð ñèâ íàø. — Àâò.). Âîíî çâåð òàºòüñÿ äî
òèõ iäåé, êîòði âæå íå çíà õî äÿòü iñòî ðè÷ íèõ äîëü»16.
 iíøié ñòóäi¿ ïðî ïî âñòàí íÿ Ñ. Ðàç iíà â÷å íèé âiäçíà ÷àº, ùî
êî çàö òâî «áóëî íå íî âèì ïî ÷àò êîì æèò òÿ, à çà ïiçíiëèì, ïå ðå -
öâiëèì; âîíî áóëî ñòðàø íèì íà ñòiëüêè, ùîá óäåð æà òè ðóñü êèé íà -
ðîä, çáè òè éîãî íà ÷àñ íà ñòà ðó äî ðî ãó, àëå áåç ñèëü íèì òà áåç ãëóç -
äèì, ùîá çà ïðî ïî íó âà òè éîìó íî âèé øëÿõ (êóð ñèâ íàø. — Àâò.).
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
516
Ó íüî ìó íå áóëî òâîð ÷èõ ïî ÷àòêiâ, íå áóëî i äó õîâ íèõ ñèë äëÿ ïî -
øó êó âäà ëèõ ñïî ñîáiâ äi¿»17.
Ïðèê ìå òîþ ðè ñîþ íà âå äå íèõ öè òàò ç òâîðiâ Êîñ òî ìà ðî âà º
ïî áó òó âàí íÿ íå òiëüêè îïî çèöi¿ çîâíiøíº ® âíóòðiøíº (ñóòòºâå,
äî êîði ííå), à é ÷à ñî âî ãî ïðî òèñ òàâ ëåí íÿ, ÿêå ïî çíà ÷å íî çà ëiíiºþ:
ñòà ðå ® íîâå. Ïðî òå öå ïðî òèñ òàâ ëåí íÿ íå º òî òàëü íèì i âñå î õîï -
ëþ þ ÷èì. Íàâ ïà êè — åëå ìåí òè ñòà ðî ãî òà íî âî ãî íå òiëüêè çìà ãà -
þòü ñÿ ìiæ ñî áîþ, à i ñïiâiñíó þòü â iñòîð iî ïè ñàííi Êîñ òî ìà ðî âà.
Çðåø òîþ, iñòî ðèê âè ðiçíÿº äâi iäå¿, ÿêi âèï ðàâ äî âó âà ëè iñíó -
âàí íÿ êî çàö òâà ÿê ñòà íó íà óêð à¿íñüêèõ çåì ëÿõ: çà õèñò ïðà âîñ ëàâ ’ÿ
âiä òó ðåöü êî-òà òà ðñüêî¿ çà ãðî çè òà éîãî îá îðî íó âiä çà çiõàíü ïî ëü -
ñüêî ãî ïà íñòâà18. Ñàìå äîì iíàö iÿ çà çíà ÷å íèõ iäåé ïðè çâå ëà äî
òîãî, ùî «êî çà êè áóëè âè íó âàò öÿ ìè ïå ðå ðîä æåí íÿ Ìà ëî ðîñi¿ òà
ðÿ òiâíè êà ìè ïðà âîñ ëàâ ’ÿ i íà ðîä íîñòi»19.
Çà ó âà æè ìî, ùî öÿ òåçà º îäíèì ç ãî ëîâ íèõ ïî ëî æåíü ïåð øî¿,
çà áî ðî íå íî¿ ìà ãiñòå ðñüêî¿ äèñ åð òàöi¿ Ì. Êîñ òî ìà ðî âà «Î ïðè ÷è -
íàõ è õà ðàê òå ðå óíèè â Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè» (1841–1842).
Ç «ïî âåð íåí íÿì» Ìà ëî¿ Ðóñi äî Ðîñi¿ öi iäå¿, ÿêi îñâÿ ÷ó þòü
áóò òÿ êî çàö òâà, çãà ñà þòü. Êî çàö òâî âõî äèòü ó ïåð iîä ñâî ãî çà íå ïà -
äó, îñêiëüêè ñâî¿ì ñïî ñî áîì æèò òÿ äå äàëi ãëèá øå âñòó ïຠâ
êîíôëiêò ç äó õîâ íè ìè (âí óòðiøíiìè) îñíî âà ìè íà ðî äó, i çíè êຠç
iñòî ðè÷ íî¿ àðå íè.
Îòæå, iñòîð iÿ êî çàö òâà ÿê ôå íî ìå íà óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ êî í -
ñòðóþºòüñÿ Êîñ òî ìà ðî âèì ó äâîõ ÷à ñî âèõ ôà çàõ: ïåðâiñíié, êîëè
öåé ñòàí ðåï ðå çåí òóº ñóòíiñíi óñòð åìëiííÿ íà ðîä íî ãî äóõó (çà õèñò
âiä íà öiî íàëü íî ãî òà ðåëiãiéíî ãî ïî íå âî ëåí íÿ), òà çà êëþ÷íié, â
ÿêó âií ñòຠðóéíiâíèì åëå ìåí òîì òî ãî ÷àñ íî ãî ñóñïiëüñòâà. Ç öiº¿
ïåð ñïåê òè âè îñòàí íÿ ôàçà ïðî òèñ òàâ ëÿºòüñÿ ïåðøié.
Ñõîæi ìî òè âè çíà õî äè ìî i â êîñ òî ì àðiâñüêèõ iíòåð ïðå òàö i -
ÿõ iñòîði¿ äàâ íüî¿ Ðóñi, äå âií íà ãî ëî øó âàâ íà iñíó âàííi ñó -
ïåðå÷ëèâ èõ òåí äåíöié: óñòðåìëiíü äàâ íüî ðóñü êèõ çå ìåëü äî ôå äå -
ðàöi¿ é óñâiäîì ëåí íÿ çà ãàëü íî ðóñü êî¿ ºäíîñòi, ùî ïîºäíó âà ëè ñÿ ç
ïðàã íåí íÿì çáå ðåã òè ñâîþ ñà ìî áóòíiñòü òà óäiëüíiñòü20.
«Íå ìîæ ëè âî îñÿã íó òè, ùî áðà ëî âåðõ — ñõiäíèé åëå ìåíò ÷è
ñâî áî äà; i òå é iíøå áóëî â çà ðîä êó, ÿê i óäiëüíiñòü, i ºäè íî äåð -
æàâiº», — ïiäêðåñ ëþº Êîñ òî ìà ðîâ21.
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
517
Ó òà êî ìó æ äóñi âèò ðè ìàíi i éîãî çà óâà ãè ïðî äàâ íüî ðóñü êó
êóëü òó ðó. «Ìè áà ÷è ìî, ùî âîíà (êóëü òó ðà. — Àâò.) áóëà äâî¿ ñ -
òà — ç îä íî ãî áîêó, âiç àíòiéñüêà, ðåëiãiéíà, — ïèøå àâ òîð, — ç ií -
øî ãî — òó çåì íà, ñâiòñüêà, ïî ÷àñ òè ÿçè÷ íèöü êà, àëå âñå-òàêè çáóä -
æå íà äî ðîç âèò êó õðèñ òè ÿ íñòâîì, ùî ïiäíåñ ëî ðóñü êó ëþ äè íó íà
âèùó ñòóïiíü ðî çóìi ííÿ, ðîç øè ðè ëî ¿¿ êðó ãîçið»22.
Âçà ãàëi äëÿ Êîñ òî ìà ðî âà êîí ôðîí òàö iÿ ðiçíèõ êîí òðî â åð -
ñiéíèõ iäåé º âiäîá ðà æåí íÿì âçàºìîï ðî íèê íåí íÿ åëå ìåíòiâ ìè íó -
ëî ãî, ñó ÷àñ íî ãî òà ìàé áóò òÿ. Òàê, óíiéíi çìà ãàí íÿ íà òå ðå íàõ
Ïiâäåí íî¿ Ðóñi XVI ñò. äëÿ íüî ãî íå ñòiëüêè êîíôëiêò ïðà âîñ ëàâ ’ÿ
òà êà òî ëè öèç ìó, ñêiëüêè çiòêíåí íÿ ñòà ðî ãî îá ðà çó ðóñü êî ãî æèò òÿ
ç íîâiòíiìè âè ìî ãà ìè äîáè ðå ôîð ìàöié i ðåëiãiéíèõ ïå ðå òâî -
ðåíü23.
Ïî äiáíèì ÷è íîì iñòî ðèê ðîç ãëÿ äຠi äàâ íüî ðóñü êó ñïàä ùè -
íó òà ðîëü ¿¿ çà ëèøêiâ ó ðàí íüî ìî äåðíié iñòîði¿. «Ïî ðÿ äîê, óëàø -
òî âà íèé ó IÕ âiöi, ðóé íó âàâ ñÿ ó âñiõ òðüîõ ñòèõ iÿõ: çà ìîâ êëè âi÷à,
ïàëè óäiëüíi êí ÿçiâñòâà i, ðàç îì ç òèì, ïðè ïè íè ëàñü ñà ìîñòiéíiñòü
çå ìåëü. Ìîñ êîâñüêi êíÿçi, òâîðöi íî âî ãî ïî ðÿä êó, çíè ùè ëè ðàç îì
öi òðè ñòèõi¿: âi÷à òà óäiëüíiñòü êíÿçiâ ìàëè çíèê íó òè, îñêiëüêè íå -
çà áà ðîì çåìëi çiáðà ëè ñÿ ïiä âëà äîþ Ìîñ êâè… Òiëüêè óëàì êè éîãî
(óäiëüíî-âi÷î âî ãî ïî ðÿä êó. — Àâò.) çà ëè øà ëè ñÿ òðè âà ëèé ÷àñ i ñå -
ðåä íî âî ãî ïî ðÿä êó; îäíi äî ïîâ íþ âà ëè éîãî, iíøi çà âà æà ëè éîãî
ðîç âèò êó», — çà çíà ÷ຠiñòî ðèê24.
Äîöiëüíî íà ãî ëî ñè òè, ùî êîí ôðîí òàö iÿ òà âçàºìîä iÿ âí óò -
ðiøíüî ãî i çîâíiøíüî ãî, ñòà ðî ãî é íî âî ãî â ïðà öÿõ ó÷å íî ãî çà çâè -
÷àé íå ìຠ÷iòêî¿ ÷à ñî âî¿ ëî êàë içàöi¿.
Ïðèì iðîì, ñàì àâ òîð â îäíié çi ñâî¿õ ìî íîã ðàôié âiäçíà ÷àº
íå òiëüêè íà ÿâíiñòü äâîõ óêëàäiâ (óäiëüíî-âi÷î âî ãî òà ºäè íî äåð -
æàâ íî ãî) â iñòîði¿ äî Ïåò ðà Âå ëè êî ãî, à é êîí ñòà òóº: «Íå ìîæ ëè âî
âiäíàé òè òà êèé ÷àñ, êîëè ìiæ íèìè ïðî é øëà ðîçäiëüíà ëiíiÿ»25. Öå
âèç íàí íÿ iñòî ðè êà º âåëü ìè ïðî ìî âèñ òèì, îñêiëüêè ÷ó äî âî iëþñ -
òðóº íå ïîäiëüíiñòü, íå äè ôå ðå íöiéî âàíiñòü éîãî ïî ãëÿäiâ íà iñòî -
ðè÷ íèé ÷àñ.
Ïðî öè òî âàíi âèùå âèñ ëî âè Êîñ òî ìà ðî âà êîí êðå òè çó þòü òà
íþ àí ñó þòü éîãî òåì ïî ðàëüíi óÿâ ëåí íÿ ïðî iñòî ðè÷ íèé ðóõ ÿê
îðãà íi÷íèé ïî òiê. Îñòàííié íå òiëüêè íà áó âຠðiçíî¿ ôîð ìè òà
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
518
iíòåí ñèâ íîñòi, à é ñêëà äàºòüñÿ ç åëå ìåíòiâ ìè íóâ øè íè, ñüî ãî äåí íÿ
òà ìàé áóò òÿ, ÿêi âçàºìîï ðî íè êà þòü òà ñïiâiñíó þòü ó íüî ìó i ñòâî -
ðþ þòü íå ïîâ òîð íó iñòî ðè÷ íó ïà ëiòðó.
Çà âëó÷ íîþ çà óâà ãîþ Äåâ iäà Ñîí äåð ñà, äëÿ «Êîñ òî ìà ðî âà
÷àñ, çäà âà ëî ñÿ, áóâ öiëiñíîþ ìà òåðiºþ»26. Âiäòàê ó ðå öåïöi¿ óêð à -
¿íñüêî ãî â÷å íî ãî ðiçíi ÷à ñîâi åëå ìåí òè ïðåä ñòàâ ëåíi ó âèã ëÿäi
ðiçíèõ iäåé (òåí äåíöié), ùî çìà ãà þòü ñÿ çà äîì iíàö iþ íàä ìà ñî âèì,
êî ëåê òèâ íèì ãåðîºì iñòîði¿ — íà ðî äîì. Äî ñèòü ÷àñ òî âîíè îôîð ì -
ëåíi â êîí òðî âåð ñiÿõ: çîâíiøíº ® âíóòðiøíº, ñòà ðå ® íîâå i ò. ï.
Çà ó âà æè ìî, ùî äóõ íà ðî äó-íà öi¿ ó òàêié ñèñ òåìi ïî ãëÿäiâ
âèñ òó ïຠíå òiëüêè ÿê îñíî âà öüî ãî ðóõó òà ïå ðå òâî ðåíü, à é ÿê
âèùå, ïî çà ÷à ñî âå ìiðè ëî âàð òîñòi iñòîði¿. Ôàê òè÷ íî íà ðîä íèé äóõ
º íà é âàæ ëèâ iøèì iððàö iî íàëü íèì iäå à ëiñòè÷ íèì âêëþ ÷åí íÿì â
iñòîð iî ïè ñàííi Êîñ òî ìà ðî âà, ÿêèé âèç íà ÷ຠîá ðè ñè òà, âëàñ íå, i
ñïðÿ ìî âàíiñòü ìå òà ìîð ôîç ó ñâiòi iñòîði¿. Ñàìå âií ïî âíiñòþ
ñïðèé ìàº, òèì ÷à ñî âî çà ñâîþº, àáî, íà âïà êè, âiäêè äຠïåâíi iäå¿,
iäå à ëè, öiííîñòi, ìî ðàëü íî-åòè÷íi íîð ìè òîùî.
Ïî êà çî âîþ â öüî ìó âiäíî øåííi º àâ òî ðñüêà îöiíêà äiÿëü íîñ -
òi ºçó¿òiâ, ÿêà º ïî âíiñòþ iððàö iî íàëü íîþ. «Äóõ íà öi¿ áóâ ñóï ðî òè,
êîëè âîíè âñòó ïè ëè íà ïî ëüñüêèé òà ëè òî âñüêî-ðóñü êèé ́ ðóíò», —
çà çíà ÷ຠiñòî ðèê27. Âiäòàê, öÿ òåçà âè âî äèòü ñÿ íå ñòiëüêè ç àíàë içó
ïåâ íî ãî ôàê òîã ðà ôi÷íî ãî ìà òåð ià ëó, ÿêî ãî íå áðà êóº â ïðà öÿõ ó÷å -
íî ãî, ñêiëüêè ç éîãî àï ðiîð íèõ ïå ðå êî íàíü.
Âîä íî ÷àñ ó ìå òî äè÷ íî ìó iíñòðó ìåí òàði¿ Êîñ òî ìà ðî âà äóõ
íà ðî äó-íà öi¿ ñëó ãóº äëÿ óïî ðÿä êó âàí íÿ ñâiòó iñòîði¿, çîê ðå ìà, äëÿ
âè ðiçíåí íÿ, ïî çíà ÷åí íÿ â ÷à ñî âèõ êî íñòðóê öiÿõ ñóòíiñíèõ (âíóò -
ðiøíiõ) òà òèì ÷à ñî âèõ (çîâíiøíiõ) ñêëà äî âèõ, íî âèõ i ñòà ðèõ åëå -
ìåíòiâ òîùî. Ðiçíî ìàíiòíiñòü âè ÿâiâ íà ðîä íî ãî äóõó, éîãî ðîç ìà¿òi
ðå àêöi¿, ïî ÷ó âàí íÿ òà äi¿ ùîäî öèõ ÷èí íèêiâ (iäåé, iäå àëiâ) i ñêëà -
äà þòü ñåíñ iñòî ðè÷ íî ãî ðóõó â ðî çóìiííi äîñëiäíè êà.
Âòiì, ó÷å íèé íå îá ìå æóºòüñÿ ðîç øó êà ìè ïðî âiäíèõ iäåé
iñòî ðè÷ íèõ ïå ðå òâî ðåíü. Âií ïðè äiëÿº çíà÷ íó óâà ãó é ïî øó êàì
ôàê òîã ðà ôi÷íèõ ïî òâåð äæåíü ñâî¿õ ÷à ñî âèõ êî íñòðóêöié, ùî
ïîºäíó þòü ìè íó ëå, ñó ÷àñ íå òà ìàé áóòíº íà ðî äó â ºäè íî ìó îðãà -
íi÷íî ìó iñòî ðè÷ íî ìó ïî òîöi. Âiäòàê, Êîñ òî ìà ðîâ çîðiºíòî âà íèé
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
519
íà ðîç øóê i âiäòâî ðåí íÿ «iñòî ðè÷ íèõ ôàêòiâ ç æè âè ìè ïîä ðî áè öÿ -
ìè ¿õíüî¿ îá ñòà íîâ êè»28.
Òàêå ñïðÿ ìó âàí íÿ íà óêî âî¿ òâîð ÷îñòi iñòî ðè êà çíà÷ íîþ
ìiðîþ âèç íà ÷à ëî íå òiëüêè ñòèëü ìèñ ëåí íÿ Êîñ òî ìà ðî âà òà éîãî
ñòàâ ëåí íÿ äî åìïiðè÷ íî ãî ìà òåð ià ëó, à é äîñëiäíèöü êèé iíñòðó -
ìåí òàðié ó÷å íî ãî. Âçà ãàëi äîì iíàö iÿ ïðî ñòî ðî âî-÷à ñî âî ãî êî ëî ðè òó
ìè íóâ øè íè âëàñ òè âà äëÿ ðî ìàí òè÷ íî ãî iñòîð iî ïè ñàí íÿ29. Çíà õî -
äè ìî ¿¿ i â òâî ðàõ Êîñ òî ìà ðî âà, â ÿêèõ, çà ñïîñ òå ðå æåí íÿì ñó ÷àñ -
íèõ äîñëiäíèêiâ, ïàíóº «óâè ðàç íåí íÿ õðî íî òè ïó i ìiñöÿ ïîä ié»30.
Îäíàê ó âè ïàä êó ç Ì. Êîñ òî ìà ðî âèì âiäòâî ðåí íÿ ïî áó òî âî -
ãî ñâiòó iñòîði¿ ñëó ãóº â÷å íî ìó çà ñî áîì, ÿêèé äîç âî ëÿº éîìó çà ãëè -
áè òè ñÿ ó âíóòðiøíié ñâiò óêð à¿íñüêî¿ ëþ äè íè, âiäíàé òè åò íîï ñè -
õî ëîãi÷íi, ìî ðàëü íî-åòè÷íi òà ìèñ òåöü êî-åñ òå òè÷íi õà ðàê òå ðèñ òè -
êè ¿¿ iñòî ðè÷ íî ãî áóò òÿ.
Ó öiëî ìó íà óêî âà òâîð÷iñòü Êîñ òî ìà ðî âà ðåï ðå çåí òóº ãå ðî¿ -
êî- õó äîæíié ñòèëü ìèñ ëåí íÿ ç ïîºäíàí íÿì ðiçíî ìà íiòíèõ iñòîð iî -
ã ðà ôi÷íèõ ïðàê òèê (åò íîã ðà ôi÷íî¿, ìîâ íî¿, ëiòå ðà òóð íî¿ òà iíøèõ),
ùî ñôîð ìó âà ëè ñÿ â ìåæ àõ éîãî ðî ìàí òè÷ íî ãî ñâiòîã ëÿ äó ç ïðè òà -
ìàí íèì éîìó ñèí êðå òèç ìîì. Òîæ i òåì ïî ðàëü íèì óÿâ ëåí íÿì ó÷å -
íî ãî âëàñ òè âà íå ïîäiëüíiñòü, ñà ìî áóòíié ñïëàâ ðiçíèõ ÷à ñî âèõ
åëå ìåíòiâ. Âî ÷å âèäü, òà êèé ïiäõiä îá óìîâ ëþ âàâ çíà÷ íó ñïå öèô iêó
éîãî äîñëiäíèöü êî ãî iíñòðó ìåí òàð iþ.
Ïðèì iðîì, ñâîþ òå õíiêó âèê ëà äó ìà òåð ià ëó Êîñ òî ìà ðîâ ñõà -
ðàê òå ðè çó âàâ, ÿê ñêëà äàí íÿ («ñî ñòàâ ëå íèå»)31 ìî íîã ðàôié ç ïåâ -
íèõ äæå ðåë.
Òå õíiêà «ñêëà äàí íÿ» ìî íîã ðàôié õî÷à é íå âèê ëþ ÷à ëà êðè -
òè êó äæå ðåë, àëå iñòîò íî çâó æó âà ëà ¿¿ ìîæ ëè âîñòi, îñêiëüêè íà ïåð -
øèé ïëàí âè ñó âà ëà ñÿ ôóíê öiÿ ãðó ïó âàí íÿ ìà òåð ià ëó çà ïåâ íèì
ïðè íöè ïîì (õðî íî ëî ãi÷íèì, òå ìà òè÷ íèì àáî êî ìáiíî âà íèì). Âiä -
òàê ó÷å íèé çà çâè ÷àé îá ìå æó âàâ ñÿ ñòèñ ëè ìè çãàä êà ìè ïðî äîñ òî -
âiðíiñòü òîãî ÷è iíøî ãî äæå ðå ëà, àëå íå ïðî âî äèâ ñèñ òå ìà òè÷ íî ãî
àíàë içó äæå ðåëü íî¿ áàçè ñâî¿õ ìî íîã ðà ôi÷íèõ ñòóäié.
Íà òîìiñòü ãî ëîâ íó óâà ãó Êîñ òî ìà ðîâ çî ñå ðåä æó âàâ íà õó äîæ -
íié îá ðîáöi ìà òåð ià ëó, íà ñòâî ðåííi ÿñ êðà âî ãî òà øè ðî êî ãî iñòî -
ðè÷ íî ãî ïî ëîò íà, ùî äà âà ëî ìîæ ëèâiñòü ïðî ñëiäêó âà òè ìíî æèí -
íiñòü âè ÿâiâ äié ìà ñî âî ãî, êî ëåê òèâ íî ãî ãå ðîÿ, éîãî ÷óòòºâiñòü òà
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
520
äó õîâíi ðå àêöi¿, à, âðåøòi-ðåøò, îñÿã íó òè éîãî ìî ðàëü íî-åòè÷íi é
åò íîï ñè õî ëîãi÷íi âèì iðè ÿê îðãà íi÷íî¿ öiëîñòi. Îñòàííi ðîç ãëÿ äà -
ëè ñÿ ÿê ñóòíiñíi òà âèç íà ÷àëüíi äëÿ òëó ìà ÷åí íÿ ñâiòó ìè íóâ øè íè.
Íà äóì êó Äìèò ðà Áà ãàë iÿ, äëÿ Êîñ òî ìà ðî âà «ãî ëîâ íå â
iñòîði¿ — öå çðî çóìi ííÿ ïñè õî ëîãi¿ ìè íó ëî ãî; âiä iíäèâ iäó àëü íî¿
ïñè õî ëîãi¿ âií ÿê íà ðîä íèê-iñòî ðèê ïå ðå õî äèâ äî íà ðîä íî¿, êî ëåê -
òèâ íî¿»32.
Çàç íà ÷è ìî, ùî äåõ òî ç ñó ÷àñ íèõ äîñëiäíèêiâ íà âiòü ïðî ïî -
íóº ðîç ãëÿ äà òè Êîñ òî ìà ðî âà ÿê ïðåä òå ÷ó çíà ìå íè òî¿ ôðàí öóçü êî¿
iñòî ðè÷ íî¿ øêî ëè «Àííàëiâ», çîê ðå ìà, â ÷àñ òèíi iñòî ðè÷ íî¿ ïñè õî -
ëîãi¿33. Âòiì, ïðà âîìiðíiñòü òà êî ãî ïî ðiâíÿí íÿ äåùî ñóìíiâíà.
Ïñè õî ëî ãi÷íà òà ìî ðàëü íî-åòè÷ íà ðå öåï öiÿ ìè íó ëî ãî ïî ºä -
íó ºòüñÿ ó òâîð ÷îñòi Êîñ òî ìà ðî âà ç çà ãîñ òðå íèì âiä÷óò òÿì ÷àñó,
òîá òî ñïðèé íÿò òÿì ìiíëè âîñòi äå òà ëåé òà ïîä ðî áèöü iñòî ðè÷ íî¿
îá ñòà íîâ êè, ÿêi ðåï ðå çåí òó þòü îá ñòà âè íè æèò òÿ êîí êðåò íèõ ëþ -
äåé ñâ äîáè. «Íå ïðåä ìå òè ïî âè íåí ìàòè iñòî ðèê íà ïåð øî ìó
ïëàíi, à æè âèõ ëþ äåé, ÿêèì öi ïðåä ìå òè íà ëå æà ëè â ñâié ÷àñ.
Ó öüî ìó âñÿ òàºìíè öÿ ñó ÷àñ íî¿ iñòî ðè÷ íî¿ âè ìî ãè», — çà çíà ÷àº
â÷å íèé34.
Âàð òî ïiäêðåñ ëè òè, ùî iñòî ðè÷íi ïî ãëÿ äè Ì. Êîñòîìàðîâà
ïî âíiøå âè ÿâ ëÿ þòü ñÿ â éîãî ïî ëå ìi÷íèõ ðîçâiäêàõ, ïó áëiöèñ òè÷ -
íèõ çà ìiò êàõ àáî â ðå öåí çiÿõ, íiæ â iñòî ðè÷ íèõ ìî íîã ðàô iÿõ, â ÿêèõ
ïðiî ðè òåò íà óâà ãà çî ñå ðåä æå íà íà õó äîæ íüî ìó âiäòâî ðåííi ïðî -
ñòî ðî âî- ÷à ñî âî ãî êî ëî ðè òó.
Íà âêà çàíi îñîá ëè âîñòi òâîð ÷î¿ ñïàä ùè íè ³ñòîðèêà íå îä íî -
ðà çî âî çâåð òà ëè óâà ãó âiäîìi â÷åíi, çîê ðå ìà, Ì. Ãðó øå âñüêèé.
«Ñèí òå òè êà âçà ãàëi íå áóëà íà é ñ èëüíiøîþ ñòî ðî íîþ éîãî ïè ñàíü;
â íèõ ïå ðå âà æàâ õà ðàê òåð îïè ñî âèé; ñâîþ àð ãó ìåí òàö iþ âå ëè êèé
iñòî ðèê ðiäêî çáè ðàâ â âè ðàçíi, äîê ëàä íî ñôîð ìóëü î âàíi òåçè â
ñâî¿õ íà óêî âèõ ïðà öÿõ: âîíè çâåð òà ëèñü íå òàê äî ðî çó ìó, ÿê äî ïî -
÷óò òÿ i óÿâè ÷è òà ÷à, — çà çíà ÷ຠÃðó øå âñüêèé. — Òèì ÷à ñîì â
ñâî¿õ ñòàò òÿõ ïó áëiöèñ òè÷ íèõ i ïî ëå ìi÷íèõ âií ÷àñ òî âiä÷ó âàâ ïî -
òðå áó äàòè òî÷ íó ôîð ìó ëó ñâî¿õ ïî ãëÿäiâ â òiì ÷è iíøiì ïè òàí íþ:
ÿñíó i âè ðàç íó, äå íå áóëî-á íi÷î ãî íå äî ãî âî ðå íî ãî, íiÿ êèõ çà é âèõ
ñëiâ i äå òàëiâ, ÿêi ìîã ëè-á âiäòÿã íó òè óâà ãó i ïðè òåì íè òè ãî ëîâ íå â
êîí òðî âåðñi¿»35.
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
521
Íà äóì êó Ä. Äî ðî øåí êà, «…Êîñ òî ìà ðîâ ó âè ñîêié ìiði áóâ
îá äà ðî âà íèé òâîð ÷îþ óÿ âîþ. Âií íå çà äî âîëü íÿâ ñÿ “ñó õèì” âèê -
ëà äîì ïîä ié, âií ñòà ðàâ ñÿ ìà ëþ âà òè ïîä i¿ é îá ðà çè ìè íó ëî ãî â æè -
âèõ õó äîæíiõ êàð òè íàõ. Éîãî iñòî ðè÷íi ìî íîã ðàôi¿ ñêè äà þòü ñÿ
÷àñ òî íà äðà ìà òè çî âà íî õðîí iêó»36.
Âçà ãàëi òâîð ÷à ìà íå ðà Êîñ òî ìà ðî âà íà ãà äóº òâîð÷iñòü äå ÿ -
êèõ çà õiäíîºâðî ïå éñüêèõ iñòî ðèêiâ, ïå ðå äóñiì ñòóäi¿ ôðàí öóçü êî -
ãî â÷å íî ãî Îãþñ òà Ò’ºðði. Âàð òî, íà ïðèê ëàä, çãà äà òè çíà ìå íè òèé
âèñëiâ Ò’ºðði: «íå çìiøó âà òè áàð âè é ôîð ìó ëè, ïî ëè øà òè êîæíié
äîái ¿¿ îðèã iíàëüíiñòü»37, ùî íà ãà äóº âiäîìi çà óâà ãè óêð à¿íñüêî ãî
â÷å íî ãî38.
Íå âè ïàä êî âî ðÿä äîñëiäíèêiâ (Â. Àíòîíîâè÷, Î. Ïèïií,
Â. Ñå ìå âñüêèé òà ií.)39 ïî ðiâíþ âà ëè Êîñ òî ìà ðî âà ç öèì iñòî ðè -
êîì, à Áî ðèñ Êðóï íèöü êèé íà âiòü íà çè âàâ éîãî «óêð à¿íñüêèì
Ò’ºðði»40.
Âòiì, çãà äó âà íèé Ïèïií íà ãî ëî øó âàâ, ùî Êîñ òî ìà ðîâ çà -
çíàâ i âïëèâiâ íiìåöü êî¿ iñòî ðè÷ íî¿ øêî ëè41.
Îäíàê, òâîð÷iñòü ó÷å íî ãî ìຠi ñâî¿ ñà ìî áóòíi ðèñè. Çîê ðå -
ìà, ñëiä âiäìiòè òè, ùî, íå çâà æà þ ÷è íà äîì iíó þ ÷å âèñâiòëåí íÿ êî -
ëåê òèâ íî ãî, ìà ñî âî ãî ãå ðîÿ, Êîñ òî ìà ðîâ çíà÷ íó ðîëü âiäâî äèòü é
ãå ðîþ iíäèâ iäó àëü íî ìó.
Âàð òî çãà äà òè õî÷à á éîãî «Ðóñ ñêóþ èñ òî ðèþ â æèç íå î ïè ñà -
íè ÿõ åå ãëàâ íåé øèõ äå ÿ òå ëåé» (ÑÏá., 1873–1876, 1888. Âûï. 1–7).
×iëüíå ìiñöå ïî ñiäà þòü âèç íà÷íi ïî ñòàòi i â iíøèõ ñòóä iÿõ Êîñ òî -
ìà ðî âà, çîê ðå ìà, ó éîãî ìî íîã ðàô iÿõ «Áîã äàí Õìåëü íèö êèé»,
«Ìà çå ïà» òà ií.
Òàêå ñïî ëó ÷åí íÿ iñòîði¿ íà ðî äó-íà öi¿ òà âè äàò íèõ îñî áèñ -
òîñ òåé âè ñó âຠêîíôëiêò iíäèâ iäó àëü íî ãî é êî ëåê òèâ íî ãî äî êîëà
íà é ïî øè ðåí iøèõ ïðî áëåì ó ïðà öÿõ ó÷å íî ãî.
Âçà ãàëi â ñâiòîã ëÿäi Êîñ òî ìà ðî âà ðî ìàí òè÷ íå ïiäíå ñåí íÿ,
åìî öiéíî-ïñè õî ëî ãi÷íà åêñïðåñ iÿ, ïî òÿã äî ìî ðàëü íèõ, äó õîâ íèõ,
ïå ðå äóñiì âi÷íèõ òðàíñ öåí äåí òíèõ âàð òîñ òåé ñïiâiñíó þòü ç åòè÷ -
íè ìè íà ñòà íî âà ìè â äóñi ïiçíüîï ð îñâiòíèöü êî ãî ðàö iî íà ëiçìó, çà -
ñâîºíèìè íèì ùå â äè òÿ÷i ðîêè âiä áàòü êà, ïàë êî ãî ïðè õèëü íè êà
ôðàí öóçü êèõ ïðî ñâiòíèêiâ, çîê ðå ìà, ùîäî ëþ äñüêî¿ ðiâíîñòi òà
ñâî áî äè îñî áèñ òîñòi.
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
522
Î÷å âèä íî, âêà çà íå iíòå ëåê òó àëü íå ïîºäíàí íÿ é ñïðè ÷è íè -
ëî ñÿ äî ñïî ëó ÷åí íÿ â éîãî òâîð ÷îñòi êî ëåê òèâ íèõ òà iíäèâ iäó àëü -
íèõ ñþ æåòiâ i ìî òèâiâ.
Âiäçíà ÷è ìî, ùî â îöiíêàõ Êîñ òî ìà ðî âà ïðî ñòå æóºòüñÿ íå
òiëüêè àïî ëîã iÿ ïî çà ÷à ñî âèõ, òðàíñ öåí äåí òíèõ êðè òåði¿â, à é ïî áó -
òó âàí íÿ ñïå öè ôi÷íèõ õà ðàê òå ðèñ òèê ç ðiçíèõ ÷à ñî âèõ ïåð ñïåê òèâ.
Íàï ðèê ëàä, ïðî Áîã äà íà Õìåëü íèöü êî ãî Êîñ òî ìà ðîâ ïèøå,
ùî âií íå áóâ ïî çáàâ ëå íèé çà áî áîí, à éîãî íà é áiëüøîþ ïî ìèë êîþ
áóâ Çá îðiâñüêèé äî ãîâið (1649 ð.). Íà éîãî äóì êó, öÿ óãî äà áóëà íàé -
áiëüø íå ñïðà âåä ëè âîþ ç ìî ðàëü íî¿ òî÷ êè çîðó, îñêiëüêè îñâÿ ÷ó âà -
ëà ïðè âiëå éî âà íå ñòà íî âè ùå ïà íñòâà òà êî çàöü êèõ ÷è íîâ íèêiâ42.
Òîæ îöiíêà îñî áè Á. Õìåëü íèöü êî ãî ó Êîñ òî ìà ðî âà äâî¿ ñòà.
«Âií ïî ìåð, — ïèøå iñòî ðèê, — çà ëè øèâ øè ïî ñîái ìå òå îð íó ñëà -
âó òà íå âèð iøåíi ïè òàí íÿ â ñå ðå äèíi ñâ êðà¿ íè»43.
Íà âå äå íà çà óâà ãà iëþñ òðóº àìáiâà ëåíòíiñòü àâ òî ðñüêèõ ïiä -
õîäiâ. Äî òîãî æ öÿ ñó ïåðå÷ëèâ iñòü âèï ëè âຠç âiäìiííèõ ÷à ñî âèõ
ïåð ñïåê òèâ, ç ÿêèõ îöiíþº íà çâà íî ãî ãåòü ìà íà Êîñ òî ìà ðîâ: «ìå òå -
îð íà ñëà âà» — ó ìè íóâ øèíi òà «íå âèð iøåíi ïè òàí íÿ» äëÿ íà ñòóï -
íèõ ïî êîëiíü, òîá òî äëÿ ìàé áóò òÿ.
Çàç íà ÷è ìî, ùî ïîä iáíi äóì êè â÷å íî ãî çóñòði÷àºìî i ùîäî
iíøèõ âè äàò íèõ ïî ñòà òåé óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿.
Çîê ðå ìà, âïðî âàä æåí íÿ õðèñ òè ÿ íñòâà êíÿ çåì Âî ëî äè ìè ðîì
Âå ëè êèì Êîñ òî ìà ðîâ õà ðàê òå ðè çóº íà ñòóï íèì ÷è íîì: «Ñÿ îäíà
÷åð òà âêà çóº ó Âî ëî äè ìèði ñïðàâäi âå ëè êî ãî ÷î ëîâ iêà: âií çîâñiì
çðî çóìiâ âiðíó äî ðî ãó äî ñèëü íî ãî ââå äåí íÿ çà ñíîâêiâ íî âî ãî æèò -
òÿ, êîòði õîòiâ çà ùiïè òè â ñâî¿ì ïî ëó äèêiì íà ðîäi (êóð ñèâ
íàø. — Àâò.); i ïðî âî äèâ ñâié íà ìið, íå çâà æà þ ÷è íi íà ÿêi òðóä -
íîñòi»44. Âiäòàê, àâ òî ðñüêà îöiíêà êíÿ çÿ Âî ëî äè ìè ðà ôàê òè÷ íî
âiääçåð êà ëþº êîíôëiêò é âçàºìîä iþ ÿçè÷ íèöü êî ãî ñâiòó ìè íó ëî ãî
òà ìàé áóò òÿ õðèñ òè ÿ íñòâà.
Ñõîæi ìî òè âè ùîäî òëó ìà ÷åí íÿ ðîëi öiº¿ îñî áèñ òîñòi çíà õî -
äè ìî i â iíøié ðîçâiäöi â÷å íî ãî. «Éîãî ñïðî áè íå ïðè âå ëè ðóñü êèé
ñâiò äî ïåâ íèõ, òî÷ íèõ i òâåð äèõ ôîðì ïî ëiòè÷ íî ãî òà ñóñïiëüíî ãî
æèò òÿ, àëå, íå çà ïå ðå÷ íî, äîáà, êîò ðó âií ñòâî ðèâ, çà ëè øà ëà ìî -
ðàëü íå âðà æåí íÿ, ñïðè ÿ ëà çáå ðå æåí íþ çâ’ÿç êó òà ãðî ìà äÿ íñòâà
ñå ðåä âíóòðiøíiõ i çîâíiøíiõ øêâàëiâ, ùî ñòðÿ ñî íó ëè çåì ëþ ðóñü -
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
523
êó. Öå áóëà ëþ äè íà-áî ðåöü ôå äå ðà òèâ íî ãî ïî ÷àò êó â ìè íóëié íà -
øié iñòîði¿. Àëå öi âiä÷óòíi ñëiäè, çà ëè øåíi éîãî äi ÿëüíiñòþ â íà -
øié íà ñòóïíié iñòîði¿ (êóð ñèâ íàø. — Àâò.), ñëàáêi ó ïî ðiâíÿííi ç
òiºþ áëà ãî ä óøíiñòþ, êîò ðà ïðè âàá ëþ âà ëà äî íüî ãî ñó ÷àñ íèêiâ, i
êíÿçiâ i íà ðîä, òà îñâiæà ëî íà âêî ëî íüî ãî ëþ äñüêó àò ìîñ ôå ðó, — ç
òèì íàä ëèø êîì äó õîâ íî¿ ñèëè, ç ÿêîþ âií ïî âåë iâàâ ñâîºþ äî -
áîþ», — âiäçíà ÷ຠiñòî ðèê45.
Âàð òî ïiäêðåñ ëè òè, ùî âêà çà íà çà óâà ãà â÷å íî ãî iëþñ òðóº
îïî çèö iþ ìè íó ëå ® ñó ÷àñ íå â óêðà¿íñüêié iñòîði¿ íà ïåð ñî íàëü íî -
ìó ðiâíi â êîí òåêñòi íå òiëüêè ¿õíüî ãî êîíôëiêòó, à é ñïiâiñíó âàí íÿ.
Âîä íî ÷àñ çà çíà ÷å íèé êîíôëiêò ó òëó ìà ÷åííi Êîñ òî ìà ðî âà òàê i íå
íà áè ðຠàí òà ãî íiñòè÷ íèõ ôîðì, ùî ïî êà çóº ñõèëüíiñòü iñòî ðè êà
ñïðèé ìà òè âè äàò íèõ îñî áèñ òîñ òåé ó ñèí êðå òè÷ íî ìó ïîºäíàííi
ðiçíèõ ÷à ñî âèõ ïåð ñïåê òèâ.
Ïîäiáíi ñóä æåí íÿ Êîñ òî ìà ðî âà, ùî âiäîá ðà æà þòü çìà ãàí íÿ
iäåé çà ãàëü íî ðóñü êîñòi òà óäiëüíîñòi, ïðî ñòå æó þòü ñÿ é ñòî ñîâ íî
êíÿ çÿ Âî ëî äè ìè ðà Ìî íî ìà õà «…âií â iñòîði¿ ìà òè ìå âå ëè êå çíà -
÷åí íÿ, ùî æè âó ÷è â ñóñïiëüíîñòi, êîò ðà ëåä âå ùî âè õî äè ëà ç âàð -
âà ð ñòâà, ïî âåð òà þ ÷è ñÿ â òàêiì òî âà ðèñòâi, äå âñÿ êèé ãî íèâ ñÿ çà
âóçü êè ìè ñâîºêî ðèñ òíè ìè öiëÿ ìè, ùå ìàé æå íå ðî çóì iþ ÷è ïðà âà é
äî ãî âî ðó, îäèí Ìî íî ìàõ äåð æàâ çíà ìå íî ñïiëüíî¿ äëÿ âñiõ ïðàâ äè
i çáè ðàâ äëÿ ñå¿ ñóñïiëüíîñòi ñèëè ðóñü êî¿ çåìëi», — çà çíà ÷àº
â÷å íèé46.
Ùîï ðàâ äà, òàêà òåì ïî ðàëü íà äâî¿ñòiñòü íå âèò ðè ìóºòüñÿ
Êîñ òî ìà ðî âèì ùîäî âñiõ iñòî ðè÷ íèõ îñî áèñ òîñ òåé. ×è ìà ëî iíøèõ
âèç íà÷ íèõ ïî ñòà òåé ðîç ãëÿ äà þòü ñÿ iñòî ðè êîì âèê ëþ÷ íî â êîí -
òåêñòi ñâ äîáè.
Íàï ðèê ëàä, ïðî ãåòü ìà íà ²âàíà Áðþ õî âåöü êî ãî iñòî ðèê ïè -
øå, ùî âií áóâ «íà ëåæ íèì ÿâè ùåì ñâ äîáè, òàê âäà ëî íà çâà íîþ
“ðó¿ íîþ”, ðî çóì iþ ÷è òóò ðó¿ íó íå òiëüêè ìà òåð iàëü íî ãî, à é ìî -
ðàëü íî ãî ïî áó òó â êðà¿. Æà äiáíèé, æîð ñòî êèé, ïiäñòóï íèé, íå ìàâ
ó æèòòi íiÿ êî ãî iäå à ëó (êóð ñèâ íàø. — Àâò.), êðiì ãðó áî ãî îñî -
áèñ òî ãî åãî¿ çìó, âií íå âè ðiçíÿâ ñÿ íi ïðî íèê ëè âiñòþ, íi âìiííÿì
óïðàâ ëÿ òè îá ñòà âè íà ìè, ÿêè ìè êî ðèñ òó âàâ ñÿ òiëüêè õà ïà þ ÷èñü çà
íèõ, êîëè âîíè óÿâ ëÿ ëèñü éîìó â äà íèé ÷àñ ïiäõî äÿ ùè ìè»47.
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
524
Àíàëîãi÷íà äóì êà Êîñ òî ìà ðî âà i ùîäî ïî ñòàòi ²âàíà Ìà çå -
ïè. «Ãåòü ìàí Ìà çå ïà, ÿê iñòî ðè÷ íà îñî áèñòiñòü, íå áóâ ïðåä ñòàâ -
íè êîì íiÿ êî¿ íà öiî íàëü íî¿ iäå¿ (êóð ñèâ íàø. — Àâò.). Öå áóâ åãî¿ñò
â ïî âíî ìó ñåíñi öüî ãî ñëî âà. Ïî ëÿê çà âè õî âàí íÿì òà ïðè é î ìàì
æèò òÿ, âií ïðè é øîâ äî Ìà ëî ðîñi¿ i òàì çðî áèâ ñîái êàð’ºðó, ïiäðîá -
ëþ þ ÷èñü, ÿê ìè áà ÷è ëè, äî ìîñ êî âñüêî¿ âëà äè i â æîä íî ìó ðàçi íå
çó ïè íÿ þ ÷èñü ïå ðåä áóäü-ÿêè ìè àìî ðàëü íè ìè øëÿ õà ìè. Íàé âið íi -
øå âèç íà ÷åí íÿ öiº¿ îñî áèñ òîñòi, ñëiä ñêà çà òè, ùî öå áóëà âòiëå íà
áðåõ íÿ», — ñòâåð äæóº àâ òîð48.
ßêùî ïî ðiâíÿ òè, ïîä àíi âèùå îöiíêè Êîñ òî ìà ðî âà, òî íå
ñêëàä íî ïî ìiòè òè, ùî âèç íà ÷àëü íèì ÷èí íè êîì ó éîãî íå ãà òèâ íèõ
õà ðàê òå ðèñ òè êàõ òèõ ÷è iíøèõ ïåð ñî íàëié (². Áðþ õî âåöü êèé, ². Ìà -
çå ïà òà ií.) º íà ÿâíiñòü àáî âiäñóòíiñòü ìî ðàëü íèõ, äó õîâ íèõ çà ñàä
(iäå¿, iäå à ëó). ßê çà çíà ÷àâ ñàì Êîñ òî ìà ðîâ, «éîãî (Á. Õìåëü íèöü -
êî ãî. — Àâò.) íà ñòóï íè êè íå ïå ðå áó âà ëè íà òîìó ñòó ïåíi iñòî ðè÷ -
íî ãî ïðî çðiííÿ, ÿê âií»49.
Íà òîìiñòü iñòî ðè÷ íèì îñî áèñ òîñ òÿì (Âî ëî äè ìèð Âå ëè êèé,
Âî ëî äè ìèð Ìî íî ìàõ, Á. Õìåëü íèöü êèé), ÿêèõ ó÷å íèé çä åáiëüøî -
ãî îöiíþ âàâ ïî çè òèâ íî, äî òîãî æ ç ðiçíèõ ÷à ñî âèõ ïåð ñïåê òèâ,
ïðè òà ìàííi âiäïîâiäíi ìî ðàëü íî-åòè÷íi íà ÷à ëà (ìî ðàëü íà ñèëà,
ïðàâ äà i ò. ï.).
Îñâÿ ÷åí íÿ îñòàííiõ íà øêàëi ïî çà ÷à ñî âèõ âàð òîñ òåé Êîñ òî -
ìà ðî âà-ðî ìàí òè êà ñêëà äຠôóí äà ìåí òàëü íó îñíî âó éîãî ïåð ñî íî -
ëî ãi÷íèõ õà ðàê òå ðèñ òèê, çîê ðå ìà, â êîí òåêñòi âè ùî ãî iððàö iî íàëü -
íî ãî, iäå à ëiñòè÷ íî ãî ìiðè ëà — íà ðîä íî ãî äóõó. Âiäòàê äiÿí íÿ öèõ
âèç íà÷ íèõ îñî áèñ òîñ òåé ðîç ãëÿ äà þòü ñÿ ç ïî çèöi¿ ÷à ñî âî ãî ñèí êðå -
òèç ìó, òîá òî íå ï îäiëüíî ãî çíà ÷åí íÿ ÿê äëÿ ñâ äîáè, òàê i äëÿ
ìàé áóò òÿ.
Òà êèé òåì ïî ðàëü íèé ñèí êðå òèçì Êîñ òî ìà ðî âà òà áà ãàòü îõ
iíøèõ ðî ìàí òèêiâ iìà íåí òíî âiâ äî íî âî¿ êîí öåïöi¿ ÷àñó, ÿêèé, çà
âèñ ëî âîì íiìåöü êî ãî äîñëiäíè êà Êàð ëà Ìàí íãåé ìà, íå ìîæ ëè âî
âèì iðÿ òè, à òiëüêè âiä÷ó òè òà îñÿã íó òè â ÿêiñíî ìó âiäíî øåííi50.
Îòæå, ÷à ñîâi ïåð ñïåê òè âè íà ëå æàòü äî îäíiº¿ ç îñíîâ íèõ
ëiíié êîíôëiêòó ìiæ iíäèâ iäó àëü íèì òà ìà ñî âèì ãåðîºì â iñòîð iî -
ïè ñàííi Êîñ òî ìà ðî âà. Âîíè âiäîá ðà æà þòü òåì ïî ðàëüíi óÿâ ëåí íÿ
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
525
àâ òî ðà ùîäî ðóõó ñâiòó iñòîði¿ òà ïî áó òó âàí íÿ â íüî ìó âèç íà÷ íèõ
ïî ñòà òåé, ó ò. ÷. ñó ïåðå÷íîñ òi i ïðiî ðè òå òè â ¿õíié äiÿëü íîñòi òîùî.
Çðåø òîþ, ñëiä ïiäêðåñ ëè òè, ùî òè ïî âèé ðî ìàí òè÷ íèé îá ðàç
äóõó íà ðî äó-íà öi¿ º íå ºäè íèì âñå î õîï ëþ þ ÷èì iððàö iî íàëü íèì òà
iäå à ëiñòè÷ íèì âêëþ ÷åí íÿì â ïî ãëÿ äàõ i ñâiòîã ëÿäi Êîñ òî ìà ðî âà,
çîê ðå ìà, â éîãî óÿâ ëåí íÿõ ïðî iñòî ðè÷ íèé ÷àñ.
ßê iñòî ðèê-ïðàê òèê òà àðõiâiñò, ÿêèé îïðàöü î âó âàâ âå ëèêi
îá ñÿ ãè ôàê òîã ðà ôi÷íî ãî ìà òåð ià ëó, âií ÷ó äî âî ðî çóìiâ âiäíîñíiñòü
äîñëiäíèöü êèõ âèñ íîâêiâ i óçà ãàëü íåíü, çîê ðå ìà, ¿õíþ çà ëåæíiñòü
âiä îñî áè òîãî ÷è iíøî ãî â÷å íî ãî, ñå ðå äî âè ùà éîãî ïî áó òó âàí íÿ,
íà öiî íàëü íî¿ íà ëåæ íîñòi òîùî.
Òîæ ñåí òåíöi¿ ùîäî âiäíîñ íîñòi iñòî ðè÷ íèõ çíàíü íå îäíî ðà -
çî âî çíà õî äè ìî â éîãî ïî ëå ìi÷íèõ ñòàò òÿõ. Çîê ðå ìà, â îäíié ç òà -
êèõ ðî çâiäîê âií çà çíà ÷àº: «Ç òî÷ êè iñòî ðè÷ íî¿ ìè íå âèç íàºìî àá -
ñî ëþò íî¿ ïðàâ äè. Äëÿ êîæ íî ãî ó ñâié âiê áóëà ñâîÿ ïðàâ äà i íå -
ïðàâ äà, â îäèí i òîé æå ÷àñ äëÿ îä íî ãî òî áóëî ïðàâ äîþ, ùî äëÿ
iíøî ãî íå ïðàâ äîþ, ÿêùî òiëüêè îäèí i iíøèé ùèðî òðè ìà ëè ñÿ ïå -
ðå êî íàíü, êîòði êå ðó âà ëè ¿õíüîþ äóì êîþ òà ñåð öåì»51.
 iíøié çà ìiòöi, ïî ëåì içó þ ÷è ç ðîñiéñüêèì iñòî ðè êîì Ìè -
õàé ëîì Ïî ãîä iíèì, Êîñ òî ìà ðîâ âèñ ëî âèâ ñÿ ùå êà òå ãî ðè ÷íiøå:
«Ïàò ðiî òèçì ó íà óöi iñòîði¿ âå ëè êèé íå äîëiê»52.
Âêà çàíi çà óâà ãè ñâiä÷àòü, ùî Êîñ òî ìà ðîâ ÿê iñòî ðèê ïðàã íóâ
äî åìïiðè÷ íî¿ äîñ òî âiðíîñòi ñâî¿õ ñòóäié, õî÷à é îä íî ÷àñ íî íà ìà -
ãàâ ñÿ âiäíàé òè é ïðî âiäíi iäå¿ iñòî ðè÷ íî ãî ðóõó â êîí òåêñòi ðî ìàí -
òè÷ íî ãî ñâiòîñ ïðèé íÿò òÿ ìè íóâ øè íè â ìî ðàëü íî-åòè÷ íî ìó, äó -
õîâ íî-åñ òå òè÷ íî ìó òà ïñè õî ëî ãi÷íî ìó ïëàíi.
Âòiì, öi ïî øó êè ó ðî çóìiííi Êîñ òî ìà ðî âà îá ìå æó þòü ñÿ âî -
ëåþ áî æåñ òâåí íî ãî Ïðî âèäi ííÿ (ïðî ìèñ ëó), ïðî ùî ñâiä÷èòü íà -
ñòóï íà äóì êà â÷å íî ãî: «Çäî ãà äè òà ïðè ïó ùåí íÿ íå çðîá ëÿòü ñÿ ñàìi
ñî áîþ iñòèí íè ìè, ÿêùî íå ïî òâåð äÿòü ñÿ àáî î÷å âèä íè ìè ôàê òà ìè,
àáî íå çà ïå ðå÷ íèì ëî ãi÷íèì çâ’ÿç êîì ÿâèù. Ìè íå ñó ìíiâàºìîñÿ â
ïðî âèäiííi, àëå âiðè ìî ïðè öüî ìó, ùî âñå, ùî òðàï ëÿºòüñÿ â ñâiòi,
êåðóºòüñÿ òèì æå ïðî âèäi ííÿì — ÿê âiäî ìå, òàê i íå âiäî ìå, à ñïè -
ðà þ ÷èñü ó ñóä æåí íÿõ òiëüêè íà ïðî âèäi ííÿ, íå çà ëè øèòü ñÿ íi÷î ãî
äëÿ ñà ìî ãî ñóä æåí íÿ. Ñïðà âà iñòîði¿ — äîñëiäæó âà òè ïðè ÷è íè
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
526
÷àñ òèí íèõ ÿâèù, à íå ïðè ÷è íó ïðè ÷èí, ÿêà íå äîñ òóï íà äëÿ ëþ ä -
ñüêî ãî ðî çó ìó (êóð ñèâ íàø. — Àâò.)»53.
Òà êèì ÷è íîì, áî æåñ òâåí íå Ïðî âèäi ííÿ âèñ òó ïຠÿê iíøå òî -
òàëü íå iäå à ëiñòè÷ íå âêëþ ÷åí íÿ â iñòîð iî ïè ñàí íÿ Êîñ òî ìà ðî âà, ùî
âiäîá ðà æຠïîºäíàí íÿ â éîãî ñâiòîã ëÿäi ðî ìàí òèç ìó òà õðèñ òè ÿ í -
ñòâà54.
Íà ñà ìêiíåöü, ñïðî áóºìî ïiäñó ìó âà òè, óçà ãàëü íè òè òà ôîð -
ìàë içó âà òè òåì ïî ðàëüíi óÿâ ëåí íÿ Êîñ òî ìà ðî âà. ²ñòî ðè÷ íèé ÷àñ
ñïðèé ìàâ ñÿ â÷å íèì ó âèã ëÿäi îðãà íi÷íî ãî ïî òî êó, ùî íå ðîç ðèâ íî
ïîºäíó âàâ åëå ìåí òè ìè íóâ øè íè, ñó ÷àñ íîñòi òà ìàé áóò òÿ. Öi ÷à -
ñîâi åëå ìåí òè ïðåä ñòàâ ëåíi ó âèã ëÿäi iäåé (iäå àëiâ, óêëàäiâ, ïî -
÷àòêiâ, îñíîâ i ò. ï.), ùî êîí ôðîí òó þòü çà äîì iíàö iþ íàä ìà ñî âèì,
êî ëåê òèâ íèì ãåðîºì.
¯õíi çìà ãàí íÿ â iñòîð iî ïè ñàííi Êîñ òî ìà ðî âà ïîä à þòü ñÿ ÿê
îïî çèö iÿ çîâíiøíüî ãî i âí óòðiøíüî ãî, íî âî ãî òà ñòà ðî ãî i ò. ï.
Ïðè ÷î ìó äî ñèòü ÷àñ òî âîíè ðåï ðå çåí òî âàíi ÿê êîíôëiêò ìà ñî âî ãî,
êî ëåê òèâ íî ãî òà iíäèâ iäó àëü íî ãî, ïåð ñî íàëü íî ãî ãå ðîÿ.
Íà ðîä íèé äóõ âèñ òó ïຠÿê òî òàëü íå òà âñå î õîï ëþ þ ÷å
iððàö iî íàëü íå âêëþ ÷åí íÿ, ÿêå º äæå ðå ëîì iñòî ðè÷ íî ãî ðóõó i îä -
íî ÷àñ íî âè ùèì, ïî çà ÷à ñî âèì ìiðè ëîì âàð òîñòi â ðî ìàí òè÷íié
ñèñ òåìi öií íîñ òåé ó÷å íî ãî. ²íøèì iäå à ëiñòè÷ íèì âêðàï ëåí íÿì º
âîëÿ Áî æåñ ò âåí íî ãî ïðî âèäi ííÿ, ÿêà ëî êàë içóº ìåæi iñòî ðè÷ íî ãî
ïiçíàí íÿ.
Òàêi ïî ãëÿ äè Êîñ òî ìà ðî âà çó ìîâ ëþ âà ëè âèáið ñïå öè ôi÷íî ãî
äîñëiäíèöü êî ãî iíñòðó ìåí òàð iþ òà ñâîºðiäíèõ êà íîíiâ iñòîð iî ïè -
ñàí íÿ (òå õíiêà ñêëà äàí íÿ ìî íîã ðàôié, õó äîæ íÿ îá ðîá êà òà ãðó ïó -
âàí íÿ ôàê òîã ðà ôi÷íî ãî ìà òåð ià ëó, çî ñå ðåä æåí íÿ íà ïðî ñòî ðî âî-
÷à ñî âî ìó êî ëî ðèòi, ïðàã íåí íÿ îñÿã íó òè ìî ðàëü íî-åòè÷íi, äó õîâ -
íî- åñ òå òè÷íi òà ïñè õî ëîãi÷íi âèì iðè íà ðî äó-íà öi¿, çâåð íåí íÿ äî
òâîð ÷î¿ óÿâè é iíòó¿öi¿ òà ií.), ÿêi ïiäïî ðÿä êî âàíi ãî ëîâíié ìåòi:
âiä÷ó òè, à, çðåø òîþ, ïðî íèê íó òè â iñòî ðè÷ íèé ÷àñ òiº¿ ÷è iíøî¿
äîáè, çáàã íó òè ¿¿ ÿêiñíèé ñòàí.
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
527
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
528
1Ãðó øå âñüêèé Ì. «Ìà ëî ðîñ ñèé ñêèå ïåñ íè» Ìàê ñè ìî âè ÷à i ñòîëi òòÿ óêð à¿íñüêî¿
íà óêî âî¿ ïðàöi // Óêðà¿ íà. — 1927. — ¹ 6. — Ñ. 2.
2Ñà âåëü å âà È. Ì., Ïî ëå òà åâ À. Â. Çíà íèå î ïðî øëîì: òå î ðèÿ è èñ òî ðèÿ: Â 2 ò. —
ÑÏá., 2003. — Ò. 1: Êî íñòðó è ðî âà íèå ïðî øëî ãî. — Ñ. 567.
3Êîñ òî ìà ðîâ Í. Î êî çà êàõ. Ïî ïî âî äó ñòàòüè Êó ëè øà, íà ïå ÷à òàí íîé â 3-é è 6-é
òåò ðà äÿõ Ðóñ ñêî ãî Àðõèâà (èçä. 1877 ã.). Èñòî ðè êî-êðè òè ÷åñ êèé î÷åðê // Ðóñ -
ñêàÿ ñòà ðè íà. — 1878. — Ò. 21. — ¹ 3. — Ñ. 399.
4Êàð ëåéëü Ò. Èñòî ðèÿ Ôðàí öóç ñêîé ðå âî ëþ öèè. — Ì., 1991. — Ñ. 13–14.
5Êîñ òî ìà ðîâ Í. Îáîð ñî ÷è íå íèé, ïè ñàí íûõ íà ìà ëî ðîñ ñèé ñêîì ÿçû êå // Íà ó êî -
âî-ïó áëiöèñ òè÷íi i ïî ëåìi÷íi ïè ñàí íÿ Êîñ òî ìà ðî âà. — [Ê.], 1928. — Ñ. 46.
6Êîñ òî ìà ðîâ Í. ×åð òû íà ðîä íîé þæ íî ðóñ ñêîé èñ òî ðèè // Êîñ òî ìà ðîâ Í. Èñòî -
ðè ÷åñ êèå ïðî èç âå äå íèÿ. Àâòîáèîãðàôèÿ / Ñîñò. è àâò. èñò.-áè îãð. î÷åð êà
Â. À. Çàì ëèí ñêèé. — Ê., 1989. — Ñ. 24.
7Êîñ òî ìà ðîâ Í. Äâå ðóñ ñêèå íà ðîä íîñ òè. — Êèåâ; Õàðü êîâ, 1991. — Ñ. 18.
8Êîñ òî ìà ðîâ Í. Òû ñÿ ÷å ëå òèå // Íà ó êî âî-ïó áëiöèñ òè÷íi i ïî ëåìi÷íi ïè ñàí íÿ… —
Ñ. 126.
9Êîñ òî ìà ðîâ Í. Áóíò Ñòåíü êè Ðà çè íà // Êîñ òî ìà ðîâ Í. Àâòîáèîãðàôèÿ. Áóíò
Ñòåíü êè Ðà çè íà / Àâò. âñòóï. ñò. è êîì. Þ. Ïèí ÷óê. — Ê., 1992. — Ñ. 330.
10Êîñ òî ìà ðîâ Í. Ëåê öèè ïî ðóñ ñêîé èñ òî ðèè / Ñîñò. ïî çà ïèñ êàì ñëó øà òå ëåé
Ï. Ã-âûì [Ãàé äå áó ðî âûì]. — ÑÏá., 1861. — ×. 1: Èñòî÷ íè êè ðóñ ñêîé èñ òî -
ðèè. — Ñ. 11.
11×è æå âñüêèé Ä. Íà ðè ñè ç iñòîði¿ ôiëî ñîôi¿ íà Óêðà¿íi // ×è æå âñüêèé Ä. Ôiëî -
ñîôñüêi òâî ðè: Ó 4 ò. — Ê., 2005. — Ò. 1. — Ñ. 115.
12×è æå âñüêèé Ä. Âêàç. ïðà öÿ. — Ñ. 81; Ñòåëü ìàõ Ñ. ²ñòî ðè÷ íà íà óêà â Óêðà¿íi
åïî õè êëà ñè÷ íî ãî iñòî ðèç ìó. Õ²Õ — ïî ÷à òîê ÕÕ ñòîëi òòÿ. — Ê., 2005. —
Ñ. 142–146.
13Êó ëèø Ï. Âîñ ïî ìè íà íèÿ î Íè êî ëàå Èâà íî âè ÷å Êîñ òî ìà ðî âå // Íîâü. —
1885. — Ò. 4. — ¹ 13. — Ñ. 3; Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Àâòîáèîãðàôèÿ // Êîñ òî ìà -
ðîâ Í. È. Èñòî ðè ÷åñ êèå ïðî èç âå äå íèÿ. Àâòîáèîãðàôèÿ… — Ñ. 446–447.
14 [Êîñ òî ìà ðîâ Í. È.] Ìûñ ëè îá èñ òî ðèè Ìà ëî ðîñ ñèè // Áèá ëè î òå êà äëÿ ÷òå -
íèÿ. — 1846. — Ò. 78. — ¹ 9. — Ñ. 23.
15Øåëëiíã Ô. Ïðî ñóòü íiìåöü êî¿ íà óêè // Ìèñ ëè òåëi íiìåöü êî ãî ðî ìàí òèç ìó / Óïî -
ðÿä. Ë. Ðóä íèöü êèé, Î. Ôå øî âåöü. — ²âàíî-Ôðàíêiâñüê, 2003. — Ñ. 354–383.
16Êîñ òî ìà ðîâ Í. Äâå ðóñ ñêèå íà ðîä íîñ òè… — Ñ. 32.
17Êîñ òî ìà ðîâ Í. Áóíò Ñòåíü êè Ðà çè íà… — Ñ. 335.
18 [Êîñ òî ìà ðîâ Í. È.] Ìûñ ëè îá èñ òî ðèè Ìà ëî ðîñ ñèè… — Ñ. 30.
19Êîñ òî ìà ðîâ Í. Î ïðè ÷è íàõ è õà ðàê òå ðå óíèè â Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè // Íà ó êî âî-ïó -
áëiöèñ òè÷íi i ïî ëåìi÷íi ïè ñàí íÿ… — Ñ. 38.
20Êîñ òî ìà ðîâ Í. Ïèñü ìî ê Ðå äàê òî ðó [ãà çå òè «Äåíü»] // Òàì ñàìî. — Ñ. 161.
21Êîñ òî ìà ðîâ Í. ×åð òû íà ðîä íîé þæ íî ðóñ ñêîé èñ òî ðèè… — Ñ. 30.
22Òàì æå. — Ñ. 107.
23Êîñ òî ìà ðîâ Í. Þæíàÿ Ðóñü â êîí öå XVI âåêà // Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Èñòî ðè ÷åñ êèå
ïðî èç âå äå íèÿ. Àâòîáèîãðàôèÿ… — Ñ. 125.
24Êîñ òî ìà ðîâ Í. Òû ñÿ ÷å ëå òèå… — Ñ. 130.
25Êîñ òî ìà ðîâ Í. Áóíò Ñòåíü êè Ðà çè íà… — Ñ. 330.
26Ñîí äåðñ Ä. Ìè êî ëà Êîñ òî ìà ðîâ i òâî ðåí íÿ óêð à¿íñüêî¿ åòíi÷íî¿ iäåí òè÷ íîñòi //
Êè¿âñüêà ñòà ðî âè íà. — 2001. — ¹ 5. — Ñ. 28.
27Êîñ òî ìà ðîâ Í. Þæíàÿ Ðóñü… — Ñ. 191.
28Êîñ òî ìà ðîâ Í. Ðåö. íà êí.: ×îð íà ðàäà, õðî íè êà 1663 ãîäà Ï. Êó ëè øà. — ÑÏá.,
1857. Ïðî ïî âå äè íà ìà ëî ðîñ ñèé ñêîì ÿçû êå ïðî òî è å ðåÿ Ãðå ÷ó ëå âè ÷à. Èçä. 2-å
èñïð. Ï. Êó ëè øà. — ÑÏá., 1857 // Ñîâ ðå ìåí íèê. — 1858. — Ò. 67. — ¹ 1. — Ñ. 1.
29Áó çåñ êóë Â. Âñå îá ùàÿ èñ òî ðèÿ è åå ïðåä ñòà âè òå ëè â Ðîñ ñèè â XIX è íà ÷à ëå ÕÕ
âå êà: Â 2 ÷. — Ë., 1929. — ×. 1. — Ñ. 49–50.
30Êî çà ÷îê ß. Â. Óêð à¿íñüêà iäåÿ: ç âóçü êî¿ ñòåæ êè íà øè ðî êó äî ðî ãó (õó äîæ íÿ i íà -
óêî âî-ïó áëiöèñ òè÷ íà òâîð÷iñòü Ìè êî ëè Êîñ òî ìà ðî âà). — Ê., 2004. — Ñ. 11.
31Êîñ òî ìà ðîâ Í. Ðó è íà. Èñòî ðè ÷åñ êàÿ ìî íîã ðà ôèÿ èç èñ òî ðèè Ìà ëî ðîñ ñèè,
1663–1687 // Âåñ òíèê Åâðî ïû. — 1879. — ¹ 4. — Ñ. 610.
32Áà ãàëié Ä. ²ñòîð iîã ðà ôi÷íèé âñòóï [äî «Íà ðè ñó iñòîði¿ Óêðà¿ íè íà ñî öiÿëü íî-
åêî íî ìi÷íî ìó ́ ðóíòi»] // Áà ãàëié Ä. Âèá ðàíi ïðàöi: Ó 6 ò. — Õàðêiâ, 2001. — Ò. 2:
Äæå ðå ëîç íà âñòâî òà iñòîð iîã ðàô iÿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè. — Ñ. 225.
33Áà ëà ãóò ðàê Ì. Ìè êî ëà Êîñ òî ìà ðîâ ÿê ïî ïå ðåä íèê iäåé ôðàí öóçü êî¿ øêî ëè
iñòî ðè÷ íî¿ ïñè õî ëîãi¿ (øêî ëè «Àííàëiâ») // Íà ðî äîç íàâ÷i çî øè òè. — 1996. —
Çîø. 4. — Ñ. 251–258.
34Êîñ òî ìà ðîâ Í. Îá îò íî øå íèè ðóñ ñêîé èñ òî ðèè ê ãå îã ðà ôèè è ýò íîã ðà ôèè (Ëåê -
öèÿ, ÷è òàí íàÿ â Ãå îã ðà ôè ÷åñ êîì îá ùåñ òâå 10-ãî ìàð òà 1863 ã.) // ²ñòî ðè÷ íà
ñïàä ùè íà ó ñâiòëi ñó ÷àñ íèõ äîñëiäæåíü: Âå ëè÷ êî, Ìàð êå âè÷, Ìàð êî âè÷, Êîñ òî -
ìà ðîâ, ßâî ðñüêèé. — Ê., 1995. — Ñ. 168.
35Ãðó øå âñüêèé Ì. Ç ïó áëiöèñ òè÷ íèõ ïè ñàíü Êîñ òî ìà ðî âà // Íà ó êî âî-ïó áëiöèñ -
òè÷íi i ïî ëåìi÷íi ïè ñàí íÿ… — Ñ. V.
36Äî ðî øåí êî Ä. Îãëÿä óêð à¿íñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿. — 3-º âèä., ðåï ðèíò. — Ê.,
1996. — Ñ. 104.
37Òüºði [Î.] Äå ñÿòü ðîêiâ iñòî ðè÷ íèõ ñòóäié: ²ñòîð iÿ ìî¿õ iäåé i ìî¿õ iñòî ðè÷ íèõ
ïðàöü. Ïå ðåä ìî âà // Êëà ñè êè iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè. — [Õàðêiâ], 1929. — Ñ. 101. Äèâ.
òà êîæ: Ïåò ðîâ Ì. Íî âåé øàÿ íà öè î íàëü íàÿ èñ òî ðè îã ðà ôèÿ â Ãåð ìà íèè,
Àíãëèè è Ôðàí öèè: Ñðàâ íè òåëü íûé èñ òî ðè êî-áèá ëè îã ðà ôè ÷åñ êèé îá çîð. —
Õàðü êîâ, 1861. — Ñ. 270–273. Ðå è çîâ Á. Ã. Ôðàí öóç ñêàÿ ðî ìàí òè ÷åñ êàÿ èñ òî -
ðè îã ðà ôèÿ (1815–1830). — Ë., 1956. — Ñ. 78.
38Äèâ., íà ïðèê ëàä: «Óêðà èí ñêîå êà çà ÷åñ òâî îæè äà åò õó äî æåñ òâåí íîé èñ òî ðèè.
Ïå ðè îä ãåò ìàí ùè íû — íàø ãå ðî è ÷åñ êèé âåê, ïå ðè îä ðû öà ðñòâà, äîá ëåñ òè,
ïî ý çèè. Íî ïðå æäå, ÷åì ðóñ ñêàÿ èñ òî ðèÿ ìî æåò îá îãà òèòü ñÿ òà êèì òâî ðå íè åì,
íàä ëå æèò çà áî òèòü ñÿ î òîì, ÷òî áû ñî áðàòü, ïðè âåñ òè â èç âåñ òíîñòü âñå ìà òå -
ðè à ëû è èñ òî÷ íè êè, îñâå òèòü èõ êðè òè êîþ, îñìûñ ëèòü ïðè ãî âî ðîì èñ òè íû»
(Êîñ òî ìà ðîâ Í. [Ðåö. íà:] Þæíî ðóñ ñêèå ëå òî ïè ñè, îò êðû òûå è èç äàí íûå Í. Áå -
ëî çåð ñêèì. — Ê., 1856. — Ò. 1. // Îòå ÷åñ òâåí íûå çà ïèñ êè. — 1857. — Ò. 110. —
¹ 2. — Ñ. 114); «…ñëå äó åò îò êðûòü ÷àñ òíîñ òè, ïî ñòà âèòü êàæ äóþ íà íà ñòî ÿ -
ùåå ìåñ òî è ïî òîì ïðè âåñ òè èõ â ñòðîé íîå òåëî õó äî æåñ òâåí íîþ êèñ òüþ;
òîëü êî òîã äà îíà (èñ òî ðèÿ. — Àâò.) îò êðî åò ïëî äî íîñ íîå ïîëå äëÿ ðàç ìûø ëå -
íèé ïî ëè òè êà è ôè ëî ñî ôà» ([Êîñ òî ìà ðîâ Í. È.] Ìûñ ëè îá èñ òî ðèè Ìà ëî ðîñ -
ñèè… — Ñ. 21).
39Àíòîíîâè÷ Â. Í. È. Êîñ òî ìà ðîâ êàê èñ òî ðèê // Êè åâ ñêàÿ ñòà ðè íà. — 1885. —
¹ 5. — Ñ. XXVII; Ïû ïèí À. Í. Í. È. Êîñ òî ìà ðîâ, 1817–1885 (íå êðî ëîã) // Âåñ ò -
íèê Åâðî ïû. — 1885. — ¹ 5. — Ñ. 423; Ñå ìåâ ñêèé Â. È. Íè êî ëàé Èâà íî âè÷
Êîñ òî ìà ðîâ, 1817–1885 // Ðóñ ñêàÿ ñòà ðè íà. — 1886. — ¹ 1. — Ñ. 200.
40Êðóï íèöü êèé Á. Óêðà¿íñüêi iñòîð iîã ðàôi÷íi ïðî áëå ìè (Ïåð øà ÷àñ òè íà): 3. Ñè ëó -
å òè óêð à¿íñüêèõ iñòî ðèêiâ ÕÕ ñò. (íà ðîä íè êè é äåð æàâ íè êè): ². Ìè êî ëà Êîñ òî ìà -
ÊÎÍÑÒÐÓÊÖ²ß ×ÀÑÓ Â ²ÑÒÎвÎÏÈÑÀÍͲ ÌÈÊÎËÈ ÊÎÑÒÎÌÀÐÎÂÀ
529
ðîâ // Êðóï íèöü êèé Á. ²ñòîð iîç íàâ÷i ïðî áëå ìè iñòîði¿ Óêðà¿ íè: Çá. ñòà òåé / Íà
ïðà âàõ ðó êî ïè ñó. — Ìþí õåí, 1959. — Ñ. 88.
41Ïû ïèí À. Í. Èñòî ðèÿ ðóñ ñêîé ýò íîã ðà ôèè: Â 4 ò. — ÑÏá., 1891. — Ò. 3: Ýòíîã ðà -
ôèÿ ìà ëî ðóñ ñêàÿ. — Ñ. 156.
42Êîñ òî ìà ðîâ Í. Ðåö. íà êí.: ×îð íà ðàäà, õðî íè êà 1663 ãîäà… — Ñ. 5.
43Òàì æå. — Ñ. 6.
44Êîñ òî ìàðiâ Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè â æèòòºïè ñàõ âèç íà ÷íiøèõ ¿¿ äiÿ÷iâ. — Ëüâiâ,
1918. — Ñ. 7.
45Êîñ òî ìà ðîâ Í. Êíÿçü Âëà äè ìèð Ìî íî ìàõ è êà çàê Áîã äàí Õìåëü íèö êèé // Íà ó -
êî âî-ïó áëiöèñ òè÷íi i ïî ëåìi÷íi ïè ñàí íÿ… — Ñ. 150.
46Êîñ òî ìàðiâ Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè â æèòòºïè ñàõ… — Ñ. 73.
47Êîñ òî ìà ðîâ Í. Ðó è íà. Èñòî ðè ÷åñ êàÿ ìî íîã ðà ôèÿ… — 1879. — ¹ 6. — Ñ. 496.
48Êîñ òî ìà ðîâ Í. Ìà çå ïà. — Ì., 1883. — Ñ. 441.
49Êîñ òî ìà ðîâ Í. Êíÿçü Âëà äè ìèð Ìî íî ìàõ è êà çàê Áîã äàí Õìåëü íèö êèé. —
Ñ. 153.
50Ìàí íãåéì Ê. Î÷åð êè ñî öè î ëî ãèè çíà íèÿ. Ïðîá ëå ìà ïî êî ëå íèé — ñî ñòÿ çà òåëü -
íîñòü — ýêî íî ìè ÷åñ êèå àì áè öèè. — Ì., 2000. — Ñ. 14.
51Êîñ òî ìà ðîâ Í. Îòâåò ã. Ïà äà ëè öå // Íà ó êî âî-ïó áëiöèñ òè÷íi i ïî ëåìi÷íi ïè ñàí -
íÿ… — Ñ. 68–69.
52Êîñ òî ìà ðîâ Í. Ì. Ï. Ïî ãî äè íó. Îòâåò íà çà ìå ÷à íèå åãî íà ìîþ ñòàòüþ «Êó ëè -
êîâ ñêàÿ áèò âà» íà ïå ÷à òàí íîå â ¹ 4 «Äíÿ» // Òàì ñàìî. — Ñ. 180.
53Êîñ òî ìà ðîâ Í. Äâå ðóñ ñêèå íà ðîä íîñ òè… — Ñ. 24.
54Ñïî ëó ÷åí íÿ çà çíà ÷å íèõ åëå ìåíòiâ ó ñâiòîã ëÿäi Êîñ òî ìà ðî âà âiäìi÷ຠÄ. ×è æåâ -
ñüêèé (Äèâ.: ×è æå âñüêèé Ä. Âêàç. ïðà öÿ. — Ñ. 113).
ÎËÅÊÑIÉ ßÑÜ
530
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-63012 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T17:59:46Z |
| publishDate | 2005 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Ясь, О. 2014-05-29T11:59:13Z 2014-05-29T11:59:13Z 2005 Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова / О. Ясь // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 512-530. — Бібліогр.: 54 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63012 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історіографія Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова Article published earlier |
| spellingShingle | Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова Ясь, О. Історіографія |
| title | Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова |
| title_full | Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова |
| title_fullStr | Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова |
| title_full_unstemmed | Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова |
| title_short | Конструкція часу в історіописанні Миколи Костомарова |
| title_sort | конструкція часу в історіописанні миколи костомарова |
| topic | Історіографія |
| topic_facet | Історіографія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63012 |
| work_keys_str_mv | AT âsʹo konstrukcíâčasuvístoríopisannímikolikostomarova |