І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.)
Рецензія на книжку: І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.). — Магілеў, 2003. — 324 с.
Saved in:
| Published in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Date: | 2005 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63014 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | І. А. Марзалюк. Людзі дауняй Беларусі: зтнаканфесійньїя і сацыя-культурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) / Д. Ващук // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 687-694. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860270225134452736 |
|---|---|
| author | Ващук, Д. |
| author_facet | Ващук, Д. |
| citation_txt | І. А. Марзалюк. Людзі дауняй Беларусі: зтнаканфесійньїя і сацыя-культурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) / Д. Ващук // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 687-694. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| description | Рецензія на книжку: І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.). — Магілеў, 2003. — 324 с.
|
| first_indexed | 2025-12-07T19:05:48Z |
| format | Article |
| fulltext |
687
². À. ÌÀÐÇÀËÞÊ. ËÞÄÇI ÄÀ¡ÍßÉ ÁÅËÀÐÓÑI:
ÝÒÍÀÊÀÍÔÅÑIÉÍÛß I ÑÀÖÛßÊÓËÜÒÓÐÍÛß
ÑÒÝÐÝÀÒÛÏÛ (X–XVII ñò.). — Ìàãi븢,
2003. — 324 ñ.
2
003 ð. ó âè äàâ íèöòâi Ìî ã èëiâñüêî ãî äåð æàâ íî ãî óíiâåð -
ñè òå òó iì. À. Êó ëÿ øî âà âèé øëà ìî íîã ðàô iÿ áiëî ðóñü êî -
ãî â÷å íî ãî ²ãîðÿ Ìàð çà ëþ êà, êîò ðà ïðè ñâÿ ÷å íà îä íî ìó
iç àñ ïåêòiâ ñî öiàëü íî¿ iñòîði¿ Áiëî ðóñi ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i ðàí íüî ìî -
äåð íî ãî ÷àñó, à ñàìå åò íî êîí ôå ñiéíèì i ñî öiî êóëü òóð íèì ñâiäî -
ìiñíèì ñòå ðå î òè ïàì äàâ íüî ãî íà ñå ëåí íÿ íè íiøíüî¿ äåð æà âè.
Ñòðóê òóð íî ïðà öÿ ñêëà äàºòüñÿ çi âñòó ïó, òðüîõ ðîçäiëiâ, ùî ïîä i -
ëåíi íà ïiäðî çäiëè, âèñ íîâêiâ, ñïèñ êó ñêî ðî ÷åíü, áiáëiîã ðàôi¿ òà
ëiòå ðà òó ðè (688 íà é ìå íó âàíü).
Ó âñòóïi ². Ìàð çà ëþê àð ãó ìåí òóº ìî òè âàö iþ ñâî ãî äîñëiä -
æåí íÿ i çà çíà ÷àº, ùî â êíèçi ñïðî áóº äàòè âiäïîâiäü íà îäíå iç ãî -
ëîâ íèõ çà ïè òàíü: «×è âiäáó âà ëèñü ïðè íöè ïîâi çìiíè ó ìåí òàëü -
íîñòi áiëî ðóñü êî¿ åë iòè òà ìiùàí â XVI ñò.?» Òà êîæ iñòî ðèê âèç íà -
÷àº, ùî ó äîñëiäæåííi ïåð iî äó XIV–XVII ñò. êî ðèñ òó âà òè ìåòü ñÿ
òå ðìiíîì «áiëî ðóñ», «áiëî ðóñü êå íà ñå ëåí íÿ» ÿê ñè íîí iìîì äî åò -
íî êîí ôåñ iîí iìó «ðó ñèí», áå ðó ÷è äî óâà ãè «ñïåð øó ñà ìî ñâi äî -
ìiñòü ñòà ðîá iëî ðóñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ, êîò ðå âæå ïðî òèñ òàâ ëÿ ëî ñâié
“ðóñü êèé” (ñòàðîáiëîðóñüêèé) åòíîñ “ìîñ êî âñüêî ìó” (âå ëè êî ðóñü -
êî ìó)».
Ïåð øèé ðîçäië ìຠíà çâó «Åòíi÷íiñòü i êîí ôåñiéíiñòü.
“Ñâî¿” òà “×óæi”». Àâòîð äîñëiäæóº åòè ìî ëîã iþ òå ðìiíó «Ðóñü»,
éîãî ́ åíå çó íà òå ðè òîði¿ Áiëî ðóñi. Íà éîãî äóì êó, «Ðóñü», ñòî ñîâ íî
äî áiëî ðóñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ, îçíà ÷à ëî ïðè íà ëåæíiñòü äî êí ÿçiâ ñü -
êî ãî äîìó, äðó æè íè òà êó ïåö òâà. Âií ïiääàâ êðè òèöi òåðìií «äàâ -
íüî ðóñü êà íà ðîäíiñòü» i çà ïðî ïî íó âàâ õà ðàê òå ðè çó âà òè Êè¿âñüêó
Ðóñü ÿê ìå òà åò íî ïîë iòè÷ íó ñïiëüíiñòü, à òî ãî ÷àñ íå íà ñå ëåí íÿ ñó -
÷àñ íî¿ Áiëî ðóñi íà çè âຠ«åò íî êîí ôå ñiéíèì íà ðî äîì». Ç ñå ðå äè íè
XII ñò., çãiäíî çi ñïîñ òå ðå æåí íÿ ìè â÷å íî ãî, ïî ÷àâ ñÿ íî âèé åòàï
åòíi÷íî¿ iñòîði¿ Áiëî ðóñi, ùî ïî øè ðèâ ñÿ íà âñþ êðà¿ íó. Âèç íà ÷àëü -
íèì ôàê òî ðîì åòíi÷íîñòi «ðó ñè íà» âïðî äîâæ XIV–XV ñò. áóëà
ïðè íà ëåæíiñòü äî Êè¿âñüêî¿ ìèò ðî ïîëi¿, à â øè ðî êî ìó çíà ÷åííi —
ñïîâ iäó âàí íÿ ïðà âîñ ëàâ íî¿ ðåëiãi¿. Âîä íî ÷àñ, çà çíà ÷ຠ². Ìàð çà -
ëþê, ñòî ñîâ íî XIV ñò. íå çîâñiì âiðíî áóäå òðàê òó âà òè òåðìií «ðó -
ñèí» âèê ëþ÷ íî ÿê êîí ôåñ iîíiì òà ñòâåð äæó âà òè, ùî âií íå ìàâ
æîä íî ãî åòíi÷íî ãî íà ïîâ íåí íÿ. Òåðìií «Ðóñü» ïî ÷àâ âè êî ðèñ òî -
âó âà òèñü ÿê ìå òà åò íîíiì ñà ìî íàç âè îêðå ìèõ, âæå ñôîð ìî âà íèõ íà
òîé ÷àñ ñõiäíîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ íà ðîäiâ. Â÷å íèé ââà æàâ, ùî â äðóãié
ïî ëî âèíi XV ñò. îñòà òî÷ íî âè ìà ëþ âà ëîñü óÿâ ëåí íÿ ïðî çíà õîä -
æåí íÿ â ìåæ àõ âñüî ãî Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî âñiº¿
«Ðóñi». Âií çàïåðå÷èâ, ùî «íåìຠíiÿêèõ ïiäñòàâ äëÿ ñòâåðäæåííÿ
ïðî âèêîðèñòàííÿ ùîäî ñòàðîáiëîðóñüêîãî íàñåëåííÿ Çàõiäíî¿
Áiëîðóñi ó öåé ÷àñ åòíi÷íî¿ ñàìîíàçâè «ëèò âè íè» ÷è «ëèòîâöi».
 ïiçíiøèé ïåð iîä, óïðî äîâæ XVI — íà ïî ÷àò êó XVII ñò., ãî -
ëîâ íè ìè êðè òåð iÿ ìè ñà ìîi äåí òè÷ íîñòi, çà âèç íà ÷åí íÿì ². Ìàð çà -
ëþ êà, ñòà þòü ìîâà òà åòíi÷íå ïî õîä æåí íÿ — «ïî ðî äà» i «êðîâ», à
íå ðåëiãiéíà ïðè íà ëåæíiñòü. ßê âñòà íî âèâ ó÷å íèé, ïåð øà çãàä êà
ïðî òå, ùî ðó ñèí çà ëè øàâ ñÿ ðó ñè íîì ïiñëÿ çìiíè êîí ôåñi¿,
äàòóºòüñÿ XVI ñò. i ìຠâiäíî øåí íÿ äî ïî ëîöü êî¿ iíòå ëåê òó àëü íî¿
åë iòè. Âïðî äîâæ XVII ñò. òåðìií «áiëî ðóñ» âàð òî ðîç ãëÿ äà òè, ïðî -
ïî íóº äîñëiäíèê, ÿê «êîí ôåñ iîíiì (Áiëî ðóñü êà = ïðà âîñ ëàâ íà âiðà)
òà çåì ëÿöü êèé åòíiêîí, ÿêèé ïî õî äèòü âiä òî ïîí iìó Áiëà Ðóñü». Çà -
ãà ëîì ïðî òÿ ãîì öüî ãî ÷àñó ïî ÷àâ ñÿ ïðî öåñ óòâî ðåí íÿ íà öi¿, ÿêèé
áóâ ïå ðå ðâà íèé, ÿê ñòâåð äæóº ². Ìàð çà ëþê, «âå ëè êîþ êà òàñ òðî -
ôîþ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XVII ñò., âíà ñëiäîê ÿêî¿ âiäáóâ ñÿ àá ñî ëþò -
íèé çà íå ïàä âëàñ íå áiëî ðóñü êî¿ “âè ñî êî¿” êóëü òó ðè». Ðà çîì ç òèì
âií âèñ ëî âèâ ïðè ïó ùåí íÿ, ùî â ðàçi «ïðî äîâ æåí íÿ iñíó âàí íÿ Ðå÷i
Ïîñ ïî ëè òî¿ â ïðî öåñi ðîç âèò êó áóð æó àç íèõ âiäíî ñèí ÷å ðåç ïðî öåñ
íàä àí íÿ ãðî ìà äÿ íñüêèõ ïðàâ ìiùà íàì i ñå ëÿ íàì ìîã ëà á ñôîð ìó -
âà òèñü ºäèíà ïî ëüñüêà íà öiÿ, â ÿêié i áiëî ðó ñè, i ëè òîâöi, i óêðà¿íöi
òðàêòóâàëèñÿ á ÿê ¿¿ ñêëàäîâi ñóáåòíîñè. Òiëüêè ïîäiëè Ðå÷i
Ïîñïîëèòî¿ ïîñòàâèëè “õðåñò” íà ðåàëiçàöi¿ ïîäiáíîãî âàðiàíòó
ðîç âèò êó».
Ùî ñòî ñóºòüñÿ ìîâè, òî áiëî ðóñü êà ìîâ íà ñïå öèô iêà, ñòâåð -
äæóº àâ òîð ìî íîã ðàôi¿, ïðî ñòå æóºòüñÿ ó ïàì ’ÿò êàõ XIII ñò., à ñà ì î -
ñòiéíèé êîì ïëåêñ ñòà ðîá iëî ðóñü êî¿ ëiòå ðà òóð íî¿ ìîâè «íå ìî ëîä -
ÐÅÖÅÍDz¯, ÎÃËßÄÈ
688
øèé» çà XV ñò. Ç ïåð øî¿ ïî ëî âè íè XVI ñò. êàí öå ëÿ ðñüêà ìîâà
öiëêîì îïè ðà ëàñü íà ñòà ðîá iëî ðóñü êó ëiíãâiñòè÷ íó îñíî âó, à òðî õè
ïiçíiøå ñòà ðîá iëî ðóñü êà ìîâà âèçíà÷àºòüñÿ ÿê îôiöiéíà ìîâà
äåðæàâè.
²ñòî ðèê òà êîæ ââà æàº, ùî «äæå ðå ëà íå äà þòü ïiäñòàâ äëÿ
âèñ íîâ êó ïðî îñîá ëè âó åòíi÷íó ñâiäîìiñòü íà ñå ëåí íÿ óêð à¿íñüêèõ
çå ìåëü, ÿêi óâiéøëè äî ñêëà äó ÂÊË. Åëiòà i “áiëî ðóñü êî¿”, i “óêð à -
¿íñüêî¿” Ðóñi ÂÊË ìàëà ñïiëüíó åòíi÷íó òà iñòî ðè÷ íó ñâiäîìiñòü».
Îêðå ìî ². Ìàð çà ëþê âèñâiòëèâ ìiñiî íå ðñüêó äiÿëüíiñòü
ïðåä ñòàâ íèêiâ ïðà âîñ ëàâ íî¿ öåð êâè íà òå ðè òîði¿ Çà õiäíî¿ Áiëî ðóñi
òà Ëèò âè. Âií âèä iëèâ äâà ïåð iî äè: 1) «äîê ðå âñüêèé», ÿêèé õà ðàê -
òå ðè çóºòüñÿ ïðè ñ óòíiñòþ íà áàëòñüêié òå ðè òîði¿ ðó ñè íñüêî ãî áî ÿ ð -
ñòâà; 2) «ïiñëÿê ðå âñüêèé», êîëè «ðó ñè íè» i «ðóñü êà» öåð êâà iñíó -
þòü ÿê åò íî êîí ôå ñiéíà ðå àëüíiñòü â öåí òðàëü íèõ ìiñòàõ äåð æà âè.
Õðå ùåí íÿ áàëòiéñüêèõ íà ðîäiâ ó «ðóñü êó» âiðó, íà äóì êó iñòî ðè êà,
«ïðè çâå ëî äî ¿õ ìîâíî¿ òà ìåíòàëüíî¿ ðóòåíiçàöi¿ (resp. áiëî ðó ñè -
çàöi¿)».
Çàñ ëó ãî âóº íà óâà ãó i ïiäðîçäië «Õðèñ òè ÿ íè i íå õðèñòi».
Àíàëiçóþ÷è îðäåíñüêi õðîí iêè õðåñ òî íîñöiâ, â÷å íèé ïiäêðåñ ëþ -
âàâ, ùî â íèõ «ïî ñëiäîâ íî ïðî ñòå æó þòü ñÿ óÿâ ëåí íÿ ïðî õðèñ òè ÿí
òiëüêè ðèìî-êà òî ëèêiâ, à ïðà âîñ ëàâíi ðó ñè íè çîá ðà æà ëè ñÿ íå
õðèñ òè ÿ íà ìè». «Òðióì ôîì ðåëiãiéíî ãî ïëþ ðà ëiçìó» ². Ìàð çà ëþê
íà çâàâ àêò Âàð øà âñüêî¿ êîí ôå äå ðàöi¿ 1573 ð., ùî ïî âíiñòþ áóâ ïå -
ðåíå ñå íèé ó Òðåòié Ëè òî âñüêèé Ñòà òóò. Òà êîæ ó öüî ìó ïiäðîçäiëi
ðîç ãëÿ íó òî áî ðîòü áó ïðî òè Áå ðåñ òå éñüêî¿ óíi¿, ñîöiàëüíi êîí ôëiê -
òè, ñóòè÷êè ìiæ ïðåäñòàâíèêàìè ðiçíèõ êîíôåñié.
Çà âåð øóºòüñÿ ïåð øèé ðîçäië ðîçâiäêîþ ùîäî îá ðà çó «æè -
äà» ó áiëî ðóñüêié òðà äèöi¿. ²ñòî ðèê âè ÿ âèâ, ùî äî êó ìåí òè XVI–
XVII ñò. îòî òîæ íþ þòü ió äà¿çì iç äè ÿ â îëüñüêîþ ðåëiãiºþ, àëå â äà -
íèé ïåð iîä «àí òè ñåì iòèçì áóâ êîí ôå ñiéíèì; çãiäíî ç òî ãî ÷àñ íè ìè
óÿâ ëåí íÿ ìè, çìiíà âiðè àâ òî ìà òè÷ íî ïå ðå äáà ÷à ëà i çìiíó ñòàâ ëåí -
íÿ äî ºâðåÿ». ²ñíó âà ëè âè ïàä êè ñïà ëåí íÿ æiíîê-ºâðå éîê, ÿêèõ çâè -
íó âà ÷ó âà ëè ó ÷àê ëóíñòâi (1673 ð., Íî âîã ðó äñüêå âîºâî äñòâî). Âîä -
íî ÷àñ ². Ìàð çà ëþê íà âî äèòü ïðè êëà äè, êîëè ió äå¿ âèã ðà âà ëè ñó äîâi
ñïðà âè, â ÿêèõ âîíè îá âè íó âà ÷ó âà ëèñü ó ðè òó àëü íî ìó âáèâñòâi
õðèñ òè ÿí (1540 ð., 1577 ð., 1639 ð.). Âií òà êîæ ïî êà çàâ íå ãà òèâ íèé
ÐÅÖÅÍDz¯, ÎÃËßÄÈ
689
âïëèâ ºâðå¿â íà åêî íî ìi÷íèé äîá ðî áóò áiëî ðóñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ.
Ñòî ñîâ íî ïðî ÿâiâ àí òè ñåì iòèç ìó, òàê çâà íèõ ºâðå éñüêèõ ïî ãðîìiâ,
òî iñòî ðèê ñòâåð äæó âàâ, ùî «ïî ñëiäîâ íà äåð æàâ íà ïî ëiòè êà ó öüî -
ìó ïè òàííi íå äà âà ëà ìîæ ëè âîñòi äëÿ òîãî, ùîá ´âàëòîâíi àêöi¿
íàáóëè ñèñòåìíîãî õàðàêòåðó; âîíà ïåâíèì ÷èíîì âèõîâóâàëà
òðàäèöi¿ òåðïèìîñòi äî ióäå¿â».
Äðó ãèé ðîçäië ìî íîã ðàôi¿ íà çè âàºòüñÿ «²ñòî ðè÷ íà ñà ìî ñâi -
äîìiñòü i äåð æàâ íèé ïàò ðiî òèçì. “Ñâîÿ” i “×óæà” äåð æà âà». Ó íüî -
ìó ². Ìàð çà ëþê âèñ ëî âèâ êðè òè÷íi çà óâà æåí íÿ ùîäî ìiðêó âàí íÿ
Í. ßêî âåí êî ïðî âiäñóòíiñòü êîí òè íói òå òó ìiæ áiëî ðóñü êîþ äåð -
æà âîò âîð ÷îþ òðà äèöiºþ òà Êè¿âñüêîþ Ðóñ ñþ. Âií ñòâåð äæó âàâ,
ùî «ïåð øå ïî êîëi ííÿ ïî ëîöü êèõ êíÿçiâ âèñ ëîâ ëþ âà ëî ïðå òåíçi¿ íà
êè¿âñüêèé êí ÿçiâñüêèé ñòië. Ïî ëîöüêi êíÿçi äîá ðå ïàì ’ÿ òà ëè, ùî
âîíè íå òiëüêè Ðàã âà ëî äà âè÷i, àëå é Ðþ ðè êî âè÷i». Òîìó â÷å íèé
ðîç ãëÿ äຠiñòîð iþ Ïî ëîöü êî¿ çåìëi â êîí òåêñòi iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿
Ðóñi. Âðåøòi, íà éîãî äóì êó, ñàìå âîíà ñòà ëà «ïåð øî ïî ÷àò êî âîþ
ôîð ìîþ âëàñ íî¿ äåð æàâ íîñòi ðó ñèíiâ ÂÊË. Òðà äèöi¿ Êèºâà ïåðå -
éìຠÂiëüíî i, âiäïî âiäíî, ÂÊË òðàê òóºòüñÿ ÿê ëåã iòèì íèé ïðà âî -
íàñ òóï íèê Êè¿âñüêî¿ Ðóñi, ÿê “ñâîÿ” äåð æà âà». Ïðî òå, àíàë içó þ ÷è
äàíi íà ðà òèâ íèõ äæå ðåë, ². Ìàð çà ëþê ïî ìiòèâ, ùî ïðà âîñ ëàâ íèì
ðó ñè íñüêèì íà ñå ëåí íÿì «ÂÊË ñïðèé ìà ëî ñÿ ëèøå ÿê “ñó ÷àñ íà
Áàòüêiâùè íà”, ÿêà â êîí òåêñòi ïåâ íèõ îá ñòà âèí ïî ñiëà ìiñöå “äàâ -
íüî¿ Áàòüêiâùè íè” — Êè¿âñüêî¿ Ðóñi». Àíàëîãi÷íà ñè òó àö iÿ áóëà i
â XVII ñò., êîëè â ñâiäî ìîñòi ïðà âîñ ëàâ íèõ æè òåëiâ Áiëî ðóñi i ÂÊË,
i Ði÷ Ïîñ ïî ëè òà ïðî äîâ æó âàëà ââà æà òè ñÿ «ñâîºþ» äåð æà âîþ («íà
âiäìiíó âiä óêðà¿íöiâ, êî çàöü êà ñòàð øè íà ÿêèõ âèñ òó ïè ëà â öåé ÷àñ
ç âëàñ íîþ äåð æàâ íî-ïî ëiòè÷ íîþ ïðî ãðà ìîþ»). Ùîäî ïî ëiòè êè
Ðî ñi¿ íà áiëî ðóñü êèõ çåì ëÿõ, òî àâ òîð ñòâåð äæó âàâ, ùî ñâî¿ì çà ãàðá -
íèöüêèì õà ðàê òå ðîì âîíà «ïðè çâî äè ëà äî âòðà òè ëî ÿëü íîñòi íà -
âiòü ç áîêó òèõ, õòî ñïî ÷àò êó íà ìà ãàâ ñÿ ñïiâïðà öþ âà òè ç Ðîñiºþ».
Òðåòié ðîçäië — «Ìà ëþ íîê ñâiòó ó ìà ñîâié ñâiäî ìîñòi» —
ïðè ñâÿ ÷å íî âèñâiòëåí íþ âå ëè êî ãî êîì ïëåê ñó ñî öiàëü íèõ, ôiëî ñîô -
ñüêèõ, äó õîâ íèõ òà ïî áó òî âèõ ïè òàíü.
ßê äî ñëiäèâ ². Ìàð çà ëþê, îäíiºþ iç îñîá ëè âîñ òåé ìåí òàëü -
íîñòi øëÿõ òè i ñå ëÿí XVI–XVII ñò. áóëà âiðà â ÷óäî. Â÷å íèé íà âî -
äèòü òà êîæ ðÿä iñòî ðè÷ íèõ ôàêòiâ ùîäî âiäüî ìñüêèõ ïðî öåñiâ.
ÐÅÖÅÍDz¯, ÎÃËßÄÈ
690
Àâòîð ðîç ïîâ iäຠïðî çà ôiêñî âà íèé â ïåðøié ïî ëî âèíi XVII ñò. íà
Ïî ëî ÷èííi ôàêò ïðî òå, ùî çâåð íåí íÿ ó ðàçi íå îáõiäíîñòi ëiêó âàí -
íÿ äî âîë õâà, êîò ðèé çà é ìàâ ñÿ áiëîþ ìàãiºþ, ââà æà ëîñü ìåí øèì
ãðiõîì, íiæ äî âå äó íà-âiäüìà êà. ²ñòî ðèê ñòâåð äæóº, ùî â XVII ñò.
«âiäáó âà ëîñü ïðÿ ìå îòî òîæ íåí íÿ âiäüîì çi çíà õàð êà ìè, êîòði ëiêó -
âà ëè ëþ äåé ñè ëà ìè ìî ëèò âè ç óæèò êîì iìåíi Áî ãî ðî äèöi òà ñâÿ -
òèõ. Òàêà äiÿëüíiñòü îä íî çíà÷ íî òðàê òó âà ëàñü ÿê iíñïiðó âàí íÿ
áiñiâ». Òàâ ðî «âiäüìè» ÷àñ òî îò ðè ìó âà ëè i «æðèöi êî õàí íÿ». Ïî êà -
ðàí íÿ îá âè íó âà ÷ó âà íèì áóëî îä íî çíà÷ íèì — ñìåðòü. Íà äóì êó
². Ìàð çà ëþ êà, iñíó âàí íÿ â ìà ñî âî ìó óÿâ ëåííi XVI–XVII ñò. ³äå¿
ùîäî «ïàê òó ìiæ âiäüìà ìè i âiäüìà êà ìè ç äè ÿ âî ëîì íà ïðÿ ìó áóëî
ïî â’ÿ çà íî ç ïðî öå ñà ìè êîí ôåñ iî íàë içàöi¿».
Ïðåä ìå òîì àíàë içó ñòà ëî i ïè òàí íÿ áî æåñ òâåí íîñòi âëà äè
âå ëè êèõ êíÿçiâ ëè òî âñüêèõ. Äîñëiäíèê âiäçíà ÷àº, ùî ¿õ ïðà âî âèé
ñòà òóñ áóâ íà áà ãà òî íè æ÷èì ó ïî ðiâíÿííi ç iíøè ìè ºâðî ïå éñüêè ìè
ìî íàð õà ìè («êî ðî ëÿ ìè òà iìïå ðà òî ðà ìè, íàä ÿêè ìè çäiéñíþ âàâ ñÿ
îá ðÿä iíà ó ãó ðà öiéíî ãî ïî ìà çàí íÿ òà êî ðî íàö iÿ»). Ðà çîì ç òèì,
õðèñ òè ÿ íñüêèé ìî íàðõ (âå ëè êèé êíÿçü ëè òî âñüêèé) âèñ òó ïàâ çà -
õèñ íè êîì âiðè, ãà ðàí òîì äîò ðè ìàí íÿ ïðè âiëå¿â, îò ðè ìà íèõ ïiääà -
íè ìè âiä ïðåä êiâ. Çîê ðå ìà, çà óâà æó âàâ àâ òîð, ïðè âiëå¿ íà ìiñöå âå
ñà ìîâ ðÿ äó âàí íÿ êàð äè íàëü íî çìiíþ âà ëè ïðà âî âó ñâiäîìiñòü ¿õ
ìåø êàíöiâ. Ç äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XV ñò., ââà æຠ². Ìàð çà ëþê, íà çåì -
ëÿõ ÂÊË ïî ÷à ëà ðîç ïîâ ñþä æó âà òèñü êîí öåï öiÿ «õðèñ òè ÿ íñüêî ãî
ïðà âà», ïðè òà ìàí íà Çàõiäíié ªâðîïi. Âîíà ñêëà äà ëàñü ç ïðà âà Áî -
æî ãî, ïðà âà íà òó ðàëü íî ãî i ïðà âà ëþ äñüêî ãî àáî ïî çè òèâ íî ãî.
 ïåðøié ïîëîâèíi XVII ñò. «çîëîòi øëÿõåòñüêi âîëüíîñòi» ñòàëè
íåâiä’ºìíîþ ÷àñòèíîþ ïðàâîâî¿ êóëüòóðè ÿê êàòîëèöüêî¿, òàê i
ïðàâîñëàâíî¿ åëiòè.
²íøà ñî öiàëü íà ïðî áëå ìà, ÿêó ðîç ãëÿ íóâ ². Ìàð çà ëþê ó ìî -
íîã ðàôi¿, öå ïðî áëå ìà áà ãà òñòâà i áiäíîñòi. Â åïî õó ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ,
çà çíà ÷ຠâ÷å íèé, áà ãà òñòâî i íà êî ïè ÷åí íÿ ââà æà ëè ñÿ ãðiõîì, à
áiäíi òà íå ìi÷íi, çãiäíî ç òî ãî ÷àñ íè ìè êà íî íà ìè, «ñòî ÿ ëè áëèæ ÷å
äî Õðèñ òà, íiæ áà ãàòi». Ëèøå ç XVI ñò. óñòà ëå íèé ìåí òàë iòåò íà
«áà ãà òñòâî i áiäíiñòü» ñå ðåä ìiñüêî ãî íà ñå ëåí íÿ i ÷àñ òè íè øëÿõ òè
ïî ÷àâ çìiíþ âà òèñü, ùî áóëî ñïðè ÷è íå íî âïëè âîì Ðå íå ñàí ñó i Ðå -
ôîð ìàöi¿. ²ñòî ðèê íà âî äèòü ïðè êëàä, ùî â äðóãié ïî ëî âèíi XVI —
ÐÅÖÅÍDz¯, ÎÃËßÄÈ
691
íà ïî ÷àò êó XVII ñò. iñíó âà ëè ñïðî áè áiëî ðóñü êî ãî ìàãiñòðà òó ðåãó -
ëþ âà òè êiëüêiñòü æåá ðàêiâ ó ìiñòàõ òà âñiëÿ êî îá ìå æó âà òè çðîñ òàí -
íÿ öiº¿ ñî öiàëü íî¿ ãðó ïè íà ñå ëåí íÿ. Íà òîìiñòü áà ãà òñòâî âæå ââà -
æà ëî ñÿ Áî æîþ ëàñ êîþ, ÿêà íàä à íà ëþ äèíi. ×èì áiëüøå îñî áà âiä -
ðà õî âó âà ëà íà öåð êâó, òèì áiëüøå áóëî «øàíñiâ» ïî òðà ïè òè ó ðàé.
Ùîäî öåð êîâ íî ãî æèò òÿ, òî ². Ìàð çà ëþê ñòâåð äæóº ïðî
iñíó âàí íÿ «àïî ãåþ ìî ðàëü íî ãî çà íå ïà äó Áiëî ðóñü êî-Óêð à¿íñüêî¿
öåð êâè ó XVI ñò.» Éîãî îçíà êà ìè, íà äóì êó â÷å íî ãî, áóëè: «ñòà òå -
âà ðîç áå ùåíiñòü, ïè ÿö òâî, ðîç òÿã íåí íÿ òà ïðè ñâîºííÿ öåð êîâ íî¿
âëàñ íîñòi ó âëàñ íå âè êî ðèñ òàí íÿ». Ïî äiáíà ïî âå äiíêà ïðî ñòå æó âà -
ëàñü òà êîæ i ñå ðåä ïðåäñòàâíèêiâ ðèìî-êàòîëèöüêîãî äóõîâåíñòâà.
Îêðå ìî ². Ìàð çà ëþê çó ïè íèâ ñÿ íà ïè òàííi åêî íî ìi÷íî ãî
øàõ ðà éñòâà. Âií ââà æàº, ùî îäíiºþ iç íà é ïî øè ðåí iøèõ àôåð áóëî
ëèõ âà ðñòâî, i, âiäïî âiäíî, ëèõ âàði íå ìàëè æîä íî¿ íàä i¿ íà ïðî ùåí -
íÿ, îñêiëüêè íà ìà ãà ëèñü îò ðè ìà òè ïðè áó òîê ç òîãî, ùî äàíî âñiì
ëþ äÿì áåç êîø òîâ íî Áî ãîì. Ëèõ âà ðñòâîì, äî ñëiäèâ âií, â îñíîâ íî -
ìó çà é ìà ëèñü ºâðå¿, àëå iñíó âà ëè âè ïàä êè, êîëè ñå ðåä ëèõ âàðiâ
çóñòði÷à ëèñü ìiùà íè-õðèñ òè ÿ íè i ïðà âîñ ëàâíi ñâÿ ùå íè êè. Ñåðé îç -
íó êîí êó ðåí öiþ ºâðå ÿì-ëèõ âà ðÿì ó çäiéñíåííi êðå äèò íèõ îïå ðà -
öié ñêëà äà ëè áiëî ðóñüêi ïðà âîñ ëàâíi, ðèìî-êà òî ëèöüêi òà óíiàò ñüêi
ìî íàñ òèði, êîòði äà âà ëè êðå äèò ïiä çà ñòà âó ìàºòêó íà êðå äè òî âà íó
ñóìó.  XVI–XVII ñò., çà ñïîñ òå ðå æåí íÿ ìè â÷å íî ãî, íà áó ëà ïî øè -
ðåí íÿ ïðàêòèêà «ïèñàíîãî ïðàâà i äîêóìåíòó», à âèäàâàííÿ
ãðîøåé «íà âiðó» âæå áóëî àíîìàëüíèì ÿâèùåì.
Ó çà âåð øàëü íî ìó ïiäðîçäiëi çâåð íó òî óâà ãó íà ôóíê öiî íó -
âàí íÿ ñî öiàëü íî ãî iíñòè òó òó «ñiì’¿», ñåê ñó àëüíi ñòî ñóí êè ÿê ìiæ
÷î ëîâ iêîì òà æiíêîþ, òàê i íå òðà äè öiéíî¿ îðiºíòàöi¿.
Äî ðîç ïîâ ñþä æåí íÿ õðèñ òè ÿ íñòâà, âêà çó âàâ iñòî ðèê, íå
iñíó âà ëî ïî íÿò òÿ ÷î ëîâ i÷î¿ øëþá íî¿ çðà äè. ² ñàìå õðèñ òè ÿ íñòâî
ñïðè ÷è íè ëî ñâîºðiäíó «ñåê ñó àëü íó ðå âî ëþö iþ», â ðå çóëü òàòi ÿêî¿
öåð êâà ïî ÷à ëà âèç íà âà òè ñòà òåâi ñòî ñóí êè çà êîí íè ìè âèê ëþ÷ íî ó
ìî íî ãàìíié ñiì’¿. Ïðî òå íà âiòü âïðî äîâæ XV–XVI ñò. öåð êîâ íèé
âií÷àíèé øëþá íå íàáóâ ìàñîâîãî ïîøèðåííÿ.
Íà çíà÷ íî ìó àê òî âî ìó òà àð õå î ëî ãi÷íî ìó ìà òåð iàëi ². Ìàð -
çà ëþê äî ñëiäèâ ïðî áëå ìó iñíó âàí íÿ ÷è âiäñóò íîñòi êî õàí íÿ ó ñå -
ðåä íüîâi÷÷i. Â XVI–XVII ñò. ùàñ ëè âè ìè ââà æà ëèñü òi ñiì’¿, â ÿêèõ
ÐÅÖÅÍDz¯, ÎÃËßÄÈ
692
iñíó âà ëè âçàºìíà ïî âà ãà òà ëþ áîâ. Îäíiºþ iç íà é âàæ ëèâ iøèõ ïðè -
÷èí ðîç ëó ÷åíü, çà çíà ÷àâ iñòî ðèê, áóëà ÷î ëîâ i÷à iìïî òåí öiÿ. Ïî øè -
ðå íè ìè òà êîæ áóëè «ôiíàí ñî âà íå ñòà ÷à, íå áà æàí íÿ ÷î ëîâ iêà çáó -
äó âà òè âëàñ íå æèò ëî òà óòðè ìó âà òè äðóæèíó, ÷àñòi ñâàðêè òà
ðóêîïðèêëàäñòâî ìiæ ïîäðóææÿì».
². Ìàð çà ëþê íà âî äèòü öiêà âèé ïðè êëàä ðåã ëà ìåí òàöi¿ ñòà òå -
âèõ ñòî ñóíêiâ ìiæ ÷î ëîâ iêîì òà äðó æè íîþ ó XII ñò. â Êè¿âñüêié
ìèò ðî ïîëi¿: «Â óñi äíi, çà âèê ëþ ÷åí íÿì ñâÿò i íå äiëi, ïîä ðóæ æÿ
ìàëè ïðà âî çà é ìà òèñü ñåê ñîì. Îäíàê, êîëè âîíè çáè ðà ëè ñÿ äî ïðè -
÷àñ òÿ, òî çà äåíü ïå ðåä ëiòóðãiºþ i ïðè ÷àñ òÿì, à òàê ñàìî ó äåíü
öåð êîâ íî¿ ñëóæ áè ìàëè óòðè ìà òèñü âiä ñòà òå âî ãî àêòó». Òà êîæ
íåîá´ðóí òî âà íà âiäìîâà âiä øëþáíîãî ëîæà ââàæàëàñü ãðiõîì.
Çíà÷ íà óâà ãà öåð êîâ íî ãî i ñâiòñüêî ãî ïðà âà ïðè äiëÿ ëà ñÿ ïî -
êà ðàí íþ çà îá ðà çó æiíî ÷î¿ òà ÷î ëîâ i÷î¿ ãiäíîñòi. ²ñòî ðèê ïè ñàâ, ùî
áåçïiäñòàâ íå çâè íó âà ÷åí íÿ îñî áè â òîìó, ùî âîíà íà ðîä æå íà «ó
áëóäi», êà ðà ëîñü âå ëè êèì ãðî øî âèì øòðà ôîì òà ïðèíåñåííÿì
ïóáëi÷íîãî âèáà÷åííÿ.
Çãiäíî çi ñïîñ òå ðå æåí íÿ ìè ². Ìàð çà ëþ êà, XVI ñò. ñòà ëî ïåð i -
î äîì íå ëèøå âå ëè êèõ êóëü òóð íèõ çäî áóòêiâ, àëå é ïî øè ðåí íÿ ó
ìiñòàõ ïðî ñòè òóöi¿. «Äàìè ëåã êî¿ ïî âå äiíêè» çî ñå ðåä æó âà ëèñü â
îñíîâ íî ìó ó ìiñüêèõ êîð ÷ìàõ. Äå ÿêi ç íèõ ìàëè ïî ñòiéíèõ
êëiºíòiâ. Îäíiºþ iç íà é ïî øè ðåí iøèõ ôîðì áî ðîòü áè ç íèìè áóëè
îá ëà âè, êîòði âëàø òî âó âàâ ìàãiñòðàò. Ñïiéìàíi «æðèöi êî õàí íÿ»
âiäïðàâ ëÿ ëèñü íà ãðî ìà äñüêî-êî ðèñíi ðî áî òè. Ðîç ïîâ ñþä æåí íÿ
ïðî ñòè òóöi¿, íà äóì êó â÷å íî ãî, âèê ëè êà ëî çíà÷ íå ïiäíå ñåí íÿ ïî -
êàç íèêiâ ñòà òå âèõ çà õâî ðþ âàíü. Çîêðåìà, ó 1498 ð. íà òåðèòîði¿
ÂÊË ïî÷àëàñÿ åïiäåìiÿ ñèôiëiñó.
Âå ëè êà óâà ãà ó öåð êîâ íî ìó ïðàâi, ïè ñàâ ². Ìàð çà ëþê, íàä à -
âà ëàñü i àíî ìàëü íèì ñòà òå âèì ñòî ñóí êàì. ²ñòî ðèê íà âî äèòü íîð ìó,
ÿêà çà áî ðî íÿ ëà ñòà òè ñâÿ ùå íè êîì îñî áàì, êîòði «â áë óäüñòâå ñî -
äî ìüñòåì áûëè áó äóòü, ëè ñ ñêî òè íîþ, ëè â ðóêó ñúãðå øå íèå, èëè â
òàòü áå, ðàç âå àùå íå äå òüñêà ãî, ëè ïðå æäå ïî ÿ òèÿ æåíû ñâî åÿ, çà -
êîíü íûÿ áëóä ñòâî ðèë áó äåòü… òà êî âûé íå ìî æåòü áû òèè ïîï, íè
äÿ êîí, íè ïðè ÷åò íèê». Ó XVI ñò. ìî ëî äèì ñâÿ ùå íè êàì çà áî ðî íÿ -
ëîñü ñïîâ iäà òè æiíîê, à äëÿ ñòàð øèõ ñâÿ òèõ îò öiâ êiëüêiñòü æiíîê,
ó ÿêèõ âií ìiã ïðè é íÿ òè ñïîâiäü, æî ðñòêî ðåã ëà ìåí òó âà ëàñü. Äâåði
ÐÅÖÅÍDz¯, ÎÃËßÄÈ
693
ñïîâ iäàëüíi ïðè öüî ìó ïî âèííi áóëè áóòè âiäêðè òè ìè. Çãiäíî iç
áiëî ðóñü êè ìè êîð ì÷è ìè êíè ãà ìè XVI ñò., ñâÿùåíèê ìàâ ïî÷èíàòè
ñïîâiäü ç ðîçïèòóâàííÿ ïðî ñåêñóàëüíi çëî÷èíñòâà ïðèõîæàíèíà.
Íà äóì êó ². Ìàð çà ëþ êà, ïî êà ðàí íÿ ́ âàëòiâíèêiâ ó öåð êîâ íî -
ìó ïðàâi áóëî çíà÷ íî ì’ÿê øèì, íiæ ó öèâiëüíî ìó. Òàê, çãiäíî ç
ïåð øèì, øòðàô ïî òåðïiëié ïå ðå äáà ÷àâ ñÿ ëèøå ó âè ïàä êó âòðà òè
öíîò ëè âîñòi, à çà Ëè òî âñüêè ìè Ñòà òó òà ìè ç´âàë òó âàí íÿ æiíêè êà -
ðà ëîñü ñìåð òþ. Ïðî òå, çà éîãî ñïîñ òå ðå æåí íÿ ìè, ïðàê òè êà ñó äî -
âèõ ñïðàâ ñâiä÷èòü ïðî íå âiäïîâiäíiñòü âèðîêiâ çàäåêëàðîâàíié
íîðìi.
Îêðå ìî â ìî íîã ðàôi¿ âèä iëå íà ïðî áëå ìà ñïiâiñíó âàí íÿ ïî -
êîëiíü — «áàòü êè i äiòè». Çà ãà ëîì, ââà æຠâ÷å íèé, â òi ÷àñè ïå ðå âà -
æà ëà äóì êà, ùî áàòü êè ïî âèííi êëî ïî òà òèñü ïðî äiòåé, ïî ðiâíó
äiëè òè ñïàä ùè íó, à äiòè, â ñâîþ ÷åð ãó, çî áîâ ’ÿ çàíi ¿õ äîã ëÿ äà òè ó
ñòà ðîñòi. Áiëüøå òîãî, óñâiäîì ëåí íÿ êðîâ íî¿ ñïî ðiäíå íîñòi íà -
ùàäêiâ ç ïðåä êà ìè, ðî äî âà ñî ëiäàðíiñòü â XVI–XVII ñò. áóëà
íàáàãàòî ìiöíiøîþ çà êîíôåñiéíó.
Òà êèì ÷è íîì, ìî íîã ðàô iÿ ². Ìàð çà ëþ êà º äî ñèòü çíà÷ íèì
äîñëiäæåí íÿì ó ãà ëóçi ñî öiàëü íî¿ iñòîði¿. Â÷å íèé ïîä àâ âëàñ íå áà -
÷åí íÿ âèç íà ÷å íèõ àñ ïåêòiâ ìåí òàëü íîñòi áiëî ðóñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ
X–XVIII ñò. Âîíà áóäå öiêà âîþ íå òiëüêè iñòî ðè êàì-ïðî ôåñ iî íà -
ëàì, àëå é òèì, êîãî ïðèâàáëþº iñòîðè÷íå ìèíóëå.
Äìèòðî Âàùóê
ÐÅÖÅÍDz¯, ÎÃËßÄÈ
694
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-63014 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T19:05:48Z |
| publishDate | 2005 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Ващук, Д. 2014-05-29T12:07:24Z 2014-05-29T12:07:24Z 2005 І. А. Марзалюк. Людзі дауняй Беларусі: зтнаканфесійньїя і сацыя-культурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) / Д. Ващук // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 687-694. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63014 Рецензія на книжку: І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.). — Магілеў, 2003. — 324 с. uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Рецензії, огляди І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) Article published earlier |
| spellingShingle | І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) Ващук, Д. Рецензії, огляди |
| title | І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) |
| title_full | І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) |
| title_fullStr | І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) |
| title_full_unstemmed | І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) |
| title_short | І. А. Марзалюк. Людзі даўняй Беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X-XVII ст.) |
| title_sort | і. а. марзалюк. людзі даўняй беларусі: зтнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (x-xvii ст.) |
| topic | Рецензії, огляди |
| topic_facet | Рецензії, огляди |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63014 |
| work_keys_str_mv | AT vaŝukd íamarzalûklûdzídaunâibelarusíztnakanfesíinyâísacyâkulʹturnyâstéréatypyxxviist |