Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Дата: | 2005 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63016 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації / О. Струкевич // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 401-411. — Бібліогр.: 37 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859804462900576256 |
|---|---|
| author | Струкевич, О. |
| author_facet | Струкевич, О. |
| citation_txt | Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації / О. Струкевич // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 401-411. — Бібліогр.: 37 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T15:15:25Z |
| format | Article |
| fulltext |
Îëåêñié Ñòðóêåâè÷
ÂËÀÄÀ  ÓÊÐÀ¯Í²-ÃÅÒÜÌÀÍÙÈͲ:
ÌÅÕÀͲÇÌÈ ÐÅÀ˲ÇÀÖ²¯
Â
ëà äà ÿê ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íèé ôå íî ìåí ïîêè ùî ïðàê -
òè÷ íî íå ñòà âà ëà ïðåä ìå òîì ñï åöiàëüíî ãî äîñëiäæåí -
íÿ, ïðè íàéìíi, ïðè âèâ ÷åííi iñòîði¿ Óêð à¿íñüêî¿ êî -
çàöü êî¿ äåð æà âè. ²ñòîð iîã ðàô iÿ öiº¿ ïðî áëå ìè ïîêè ùî îá ìå æå íà
ëèøå äâî ìà íà ïðÿ ìà ìè: ñïàä êî âîñòi âëà äè ãåòü ìà íà (ïðåä ñòàâ ëå -
íà ñòàò òÿ ìè ². Âåð áè1 òà Â. Ñòå ïàí êî âà2) òà ëåã iòèì íîñòi âëà äè
ãåòü ìà íà (ðåï ðå çåí òî âà íà ñòàò òÿ ìè Ñ. Ïëîõ iÿ3 òà Î. Ñòðó êå âè -
÷à4 — àâ òî ðà äà íî¿ ïó áëiêàöi¿).
Ïðà âîìiðíiñòü i íå îáõiäíiñòü ïî ñòà íîâ êè òåìè âëà äè íà ïî -
ðÿ äîê äåí íèé iñòî ðè÷ íî ãî íà óêî âî ãî ïî øó êó ñà ìî î ÷å âèä íà. Àäæå
ðå àë içàö iÿ òà êèõ âè îê ðåì ëþ âà íèõ ç íà é äà âíiøèõ ÷àñiâ ôóíê öié
äåð æà âè, ÿê çà áåç ïå ÷åí íÿ çà ãàëü íî ãî áëà ãà i çäiéñíåí íÿ îðãàí içî -
âà íî ãî ïðè ìó ñó5, íå ìîæ ëèâi áåç òà êî ãî ñî öiàëü íî ãî iíñòðó ìåí òà,
ÿê âëà äà — âîëü îâi âiäíî øåí íÿ ìiæ ëþäü ìè, çà ÿêèõ îäíi ëþäè ìî -
æóòü íà â’ÿ çó âà òè ñâîþ âîëþ iíøèì6.
Ó íà øié ñòàòòi ïî âå äå ìî ìîâó ïðî òà êèé àñ ïåêò âëà äè, ÿê çà -
ñî áè ¿¿ çäiéñíåí íÿ ç ïî ëiòè êî-êóëü òóð íî ãî ïî ãëÿ äó, ïðî à íàë i -
çóºìî, ÿê öi çà ñî áè áà ÷è ëè ñÿ òî ãî ÷àñíié óêðà¿íñüêié ïî ëiòè÷íié
åëiòi — ñòàð øèíi.
Îòæå, âçÿâ øè äî ðóê áó ëà âó, ãåòü ìàí ². Âè ãî âñüêèé ñêà çàâ
ó÷àñ íè êàì åë åêöiéíî¿ ðàäè: «Éîãî öà ðñüêî¿ âå ëè÷ íîñòi áó ëà âà
äîá ðî ìó íà ëàñ êó, à çëî ìó íà êàðíiñòü, à ìà íè òè ÿ ó Âiéñüêó íiêî ìó
íå áóäó, êîëè âè ìåíå â ãåòü ìà íè îá ðà ëè; à Âiéñüêî Çà ïî ðîçü êå áåç
ñòðà õó áóòè íå ìîæå»7. ßê áà ÷è ìî, ðå àë içàö iÿ âëà äè ãåòü ìà íîì
óñâiäîì ëþ âà ëà ñÿ ÿê çà áåç ïå ÷åí íÿ áà ëàí ñó ìiæ çà ñî áà ìè çà îõî ÷åí -
íÿ òà ïî êà ðàí íÿ. Ïðî òå îñòàí íÿ ôðà çà çà ñâiä÷óº âñå-òàêè àê öåí òó -
âàí íÿ óâà ãè íà ïî êà ðàííi, íà çà ñòî ñó âàííi ñèëè. Àíàëiç áà ãàòü îõ
iíøèõ äî êó ìåíòiâ äî âî äèòü, ùî òàêå áà ÷åí íÿ çà ñîáiâ ðå àë içàöi¿
âëà äè äëÿ òiº¿ åïî õè áóëî õà ðàê òåð íèì i, çâè ÷àé íî, çíà õî äè ëî ñâié
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 5, 2005 401
ïðî ÿâ ó ïî ëiòè êî-êóëü òóð íî ìó êîì ïëåêñi îñî áèñ òî ². Âè ãî âñüêî ãî.
²ñòî ðè êè äåð æà âè i ïðà âà äà íèé iñòî ðè÷ íèé ôàêò ÷è, òî ÷íiøå, ÿâè -
ùå ïî ÿñ íþ þòü çà ãîñ òðåí íÿì ìiæñòà íî âèõ âiäíî ñèí ó Ãåòü ìàí -
ùèíi8.
Äà íèé âèñ íî âîê îñîá ëè âî ÷iòêî iëþñ òðó þòü ðiøåí íÿ ðiçäâÿ -
íî¿ ñòàð øè íñüêî¿ ðàäè 1671 ð., äî íå ñåíi öà ðåâi ìîñ êî âñüêèì ïî -
ñëàí öåì: «² áóäå, Ãî ñó äà ðþ, äå â ÿêî ìó ìiñöi àáî â ìiñòi çà âå äåòü ñÿ
ÿêå äóð íî àáî áóíò i ¿ì óñiì íà òîãî éòè i òå äóð íå ìiñöå çíåñ òè ìå -
÷åì i âîã íåì, ùîá íà ìàé áóòíº íiäå íiÿ êî ãî äóð íà i áóíòiâíèêiâ íå
áóëî»9.
Ï. Ïî ëó áî òîê, ïî ñòàâ øè ïå ðåä çà ãðî çîþ ïiäïî ðÿä êó âàí íÿ
ïî ëiòè÷ íî¿ ñèñ òå ìè Ãåòü ìàí ùè íè ïåð øîþ Ìà ëî ð îñiéñüêîþ êî -
ëåãiºþ, çà ðà äè êîí ñîë iäàöi¿ ñóñïiëüñòâà íà ìà ãàâ ñÿ ìàê ñè ìàëü íî
îá ìå æè òè çëîâ æè âàí íÿ ñòàð øèí, àëå ðàç îì ç òèì íå çà ëè øàâ ïîçà
óâà ãîþ æîä íî¿ ñêàð ãè äåð æàâöiâ ùîäî «íå ïîñ ëó øå íñòâà» ïiääà -
íèõ. Ïðè áóäü-ÿêèõ éîãî ïðî ÿ âàõ âií íà êà çó âàâ ïî ëêîâ íè êàì
áóíòiâíèêiâ «äî óâ’ÿç íåí íÿ áðà òè i ¿õ äî ïî ñëó øå íñòâà ñõè ëÿ -
òè»10.
Ïðî òå ñëiä ïiäêðåñ ëè òè, ùî ïî êà ðàí íÿ ðîç ãëÿ äà ëî ñÿ íå ÿê
áðó òàëü íå çà ñòî ñó âàí íÿ ñèëè, à ÿê ´ðóí òî âà íèé íà ïðàâi ïðè ìóñ
ñòî ñîâ íî òèõ, õòî íå áà æàâ âèç íà âà òè ïðà âî âî¿ íîð ìè, ðîç ïî ðÿä -
æåí íÿ ãåòü ìà íà ÷è iíøèõ îðãàíiâ âëà äè. Òàêà îðiºíòàö iÿ ïðî ñòå -
æóºòüñÿ ó ïiäòâåð äæó âàëüíié ãðà ìîòi ². Âè ãî âñüêî ãî êè¿âñüêèì
ìiùà íàì íà çà õèñò âiä ñâà âîëi ïî äî ðîæíiõ ñòàð øèí, ãiíöiâ. Ãåòü -
ìàí çà ñòåð iãàâ: «…Òà êî ãî êîæ íî ãî ñó âî ðî ïðà âîì âiéñüêî âèì ÿê
ïðî òèâ íè êà âîëi íà øié êà ðà òè ðîç êà æå ìî»11. Íà ëåã iòèì içî âà íå
ñè ëîþ çà êî íó ïî êà ðàí íÿ îðiºíòî âà íèé ó ñâîºìó óíiâåð ñàëi êè¿â -
ñüêèì ïî ëêî âèì ñòàð øè íàì ïðî íàä àí íÿ íà êî ðèñòü Êè¿âñüêî ãî
Óñïiíñüêî ãî ñî áî ðó ìiðêî âî ãî çáî ðó Ä. Ìíî ã îãðiøíèé: «…À ÿê -
ùî á õòî òié âè ðàçíié âîëi íà øié ïðî òè âå íñòâî, ÿêå çà äà òè çà õîòiâ,
òîäi òà êèé êîæ íèé ÿê ´âàëòiâíèê i ïî ðóø íèê ïðàâ, âiäïî âiäíî äî
àð òè êóëiâ íà òà êî ãî îïiâà þ ÷èõ, ñóä æå íèé i êà ðà íèé áåç ôîëü´è
áóäå, à íå iíàê øå»12.
Çâè ÷àé íî, íà áà ãà òî ÷à ñòiøå ãåòü ìà íè âäà âà ëè ñÿ äî ëàï iäà ð -
íiøèõ ôîð ìó ëþ âàíü, îñîá ëè âî òàì, äå âîíè âêà çó âà ëè íà ìîæ -
ëèâiñòü ïî êà ðàí íÿ. Îäíàê, íà ïðèê ëàä, ó ². Âè ãî âñüêî ãî, Þ. Õìåëü -
ÎËÅÊÑIÉ ÑÒÐÓÊÅÂÈ×
402
íèöü êî ãî, ². Ìà çå ïè çóñòði÷àºìî, õàé i êî ðîòêi: «ïiä âiéñüêî âèì
ñòðî ãèì êà ðàí íÿì», «ïiä íå ëàñ êîþ íà øîþ i ñó âî ðèì íà çóõ âà ëèõ
âiéñüêî âèì êà ðàí íÿì», «òà êèé âiä íàñ ñó âî ðî ãî âiéñüêî âî ãî íå
óíèê íå êà ðàí íÿ», ïðî òå âñå æ äîñ òàòíi ôîð ìó ëþ âàí íÿ, ùîá çà -
ôiêñó âà òè îðiºíòàö iþ ãåòü ìàíiâ íà çà ñòî ñó âàí íÿ ïî êà ðàí íÿ iìå íåì
äåð æà âè òà ïðà âà13.
Äî ðå÷i, ìå òî äè íà ñ èëüñòâà äî ïiäâëàä íèõ ñòàíiâ òà âåðñòâ
âè êî ðèñ òî âó âà ëè ñÿ ëèøå â íå îáõiäíèõ ðàì êàõ — ðàì êàõ, ÿêi ìî -
æóòü áóòè âèç íà ÷åíi ÿê îá ìå æå íå çà ñòî ñó âàí íÿ ñèëè, ùî ìຠíà
ìåòi ïðè ïè íåí íÿ òà åñ êà ëàöi¿ íà ñ èëüñòâà ç áîêó äåñ òðóê òèâ íèõ
÷èí íèêiâ14. Ó ëèñòi ². Âè ãî âñüêî ãî äî öàðÿ âiä 7 ëèï íÿ 1658 ð. ç
ïðè âî äó âîºííèõ çà õîäiâ ó áî ðîòüái ïðî òè Ì. Ïóø êà ðÿ i ß. Áà ðà áà -
øà ÷èòàºìî: «…² ìè áà ÷à ÷è ¿õ íå ïðàâ äè, õî÷à íà ìiðiâ ïðî òå íå
ìàëè, ùîá êðîâ õðèñ òè ÿ íñüêà ìiæ ïðà âîñ ëàâ íèõ ïðî ëè âà ëà ñÿ, ïðî -
òå çà ïîá iãà þ ÷è òîìó, ùîá áiëüøå âî ãîíü íå ïî øè ðþ âàâ ñÿ, çìó -
øåíi íà ïðè ñìè ðåí íÿ òiº¿ ñâîºâîëi, ïiòè…»15
²íîäi ñå ðåä çà ñîáiâ çäiéñíåí íÿ âëà äè, êðiì ïî êà ðàí íÿ, íà -
òðàï ëÿºìî i íà ïðî ÿ âè ìà òåð iàëü íî ãî òà ìî ðàëü íî ãî çà îõî ÷åí íÿ.
Òàê, ãåòü ìàí ². Ìà çå ïà 1687 ð. êîì ï àíiéñüêèì ïî ëêîâ íè êàì Íî -
âèöü êî ìó òà Ïàø êî âñüêî ìó çà «ùèðå i ñïðè ÿ òåëü íå ñòà ðàí íÿ» îá i -
öÿâ «íå òiëüêè íà ëåæ íó íà ãî ðî äó, àëå i ñëà âó äîá ðó»16.
Óìî âè ïî ëiòè÷ íî ãî æèò òÿ Ãåòü ìàí ùè íè, êîëè ñóá’ºêòà ìè
ïî ëiòè êè ìîã ëè âèñ òó ïà òè òà êîæ ïiäâëàäíi ñòà íè, ñïî íó êà ëè
íîñi¿â âëà äè âäà âà òè ñÿ é äî òà êî ãî çà ñî áó ¿¿ çäiéñíåí íÿ, ÿê ïå ðå êî -
íó âàí íÿ. Íà öå âêà çóº çìiñò áà ãàòü îõ ãåòü ìà íñüêèõ óíiâåð ñàëiâ, õà -
ðàê òåð âè êî ðèñ òî âó âà íî¿ ó íèõ ëåã iòè ìàöi¿ ðiøåíü. Òàê, íà ïðèê -
ëàä, íà ïî ÷àò êó 1678 ð. â óíiâåð ñàëi ². Ñà ìîé ëî âè ÷à ïðî çà ïðî âàä -
æåí íÿ îðåíä çóñòði÷àºìî íå ãîëó âè ìî ãó ïiäêî ðè òè ñÿ ïðè é íÿ òî ìó
ðiøåí íþ, ïiä çà ãðî çîþ çà ñòî ñó âàí íÿ ñè ëî âèõ ñàíêöié, à íà âå äåí íÿ
øè ðî êî ãî ñïåê òðó ðàö iî íàëü íèõ àð ãó ìåíòiâ, ùî ìàëè ïå ðå êî íó âà -
òè ñóñïiëüñòâî ó äîöiëüíîñòi ïðè é íÿ òî ãî ðiøåí íÿ. Íà ñàì ïå ðåä,
éîãî ëåã iòè ìàö iÿ çäiéñíþ âà ëà ñÿ çà äî ïî ìî ãîþ ïî ñè ëàí íÿ íà çà -
ãàëü íî ñ óñïiëüíèé iíòå ðåñ: «…Íå äëÿ ñâî ãî ÿêî ãî ïî æèò êó, àëå äëÿ
ïî òðåá òàê íå îáõiäíèõ äëÿ öiëîñòi ìà ëî ð îñiéñüêî ãî íà ðî äó».
 óíiâåð ñàëi, çîê ðå ìà, âêà çó âà ëî ñÿ íà íå îáõiäíiñòü ïðè âåñ òè äî
áî éî âî¿ ãî òîâ íîñòi âiéñüêî äëÿ âiäñi÷i òóð êàì i òà òà ðàì, ÿêi ãî òó âà -
ÂËÀÄÀ  ÓÊÐÀ¯Í²-ÃÅÒÜÌÀÍÙÈͲ
403
ëè âiéíó «âiò÷èçíi íà øié, ìèëié Óêðà¿íi». Êðiì òîãî, ïî ÿñ íþ âà ëî -
ñÿ, ùî çà ïðî âàä æåí íÿ îðåí äè ìàëî íà ìåòi çíè æåí íÿ öií íà õëiá, à
ãî ëîâ íå — çáå ðå æåí íÿ ëiñiâ, iíàê øå «íà ìàé áóòíº íå áó äóòü ìàòè
ëþäè ó âiò÷èçíi ñâî¿é çà ÷èì æèòè». Ðiøåí íÿ óçà êî íþ âà ëè ñÿ õà -
ðèç ìîþ öàðÿ («çâî ëåí íÿì é. ö. ïð. â-òi»), iìå íåì Á. Õìåëü íèöü êî ãî
òà iñòî ðè÷ íè ìè ïðå öå äåí òà ìè («ÿê äàâ íî áó âà ëî çà ïî êiéíî ãî
ñëàâ íî¿ ïàì ’ÿòi çà Áîã äà íà Õìåëü íèöü êî ãî… òà iíøèõ âiéñüêà çà -
ïî ðîçü êî ãî ìè íó ëèõ ãåòü ìàíiâ»), êî ëåê òèâ íîþ âî ëåþ, à ñàìå,
ç’¿çäîì ñòàð øèí («ïðèºäíó þ ÷èñü äî çà ãàëü íî ãî âñiº¿ ñòàð øè íè
çâî ëåí íÿ»), âñå çà ã àëüíiñòþ çà ñòî ñó âàí íÿ («íi ºäè íèõ íå âiäëó ÷à þ -
÷è i íå çâiëüíþ þ ÷è»)17.
Íà çâåð íåí íÿ ãåòü ìàíiâ äî çà ñî áó ïå ðå êî íó âàí íÿ âêà çóº i
ñàìà ôîð ìà âèñ ëîâ ëþ âàíü. ². Ñà ìîé ëî âè÷: «Òîäi íå õàé êîæ íèé ç
òèõ ëþ äåé ñîái óâà æèòü…»18 ². Ìà çå ïà: «Ñàìi òî âèç íàºòå ðî çóì -
íèì ëþäè, ùî º òî ñïðà âà äîá ðà i ïî õâàëü íà, àäæå ç äàâíiõ ÷àñiâ
öàði i êíÿçi òà iíøi çåìñüêi âî ëî äàði i ïà íî âå ìî íàñ òèði i ìiñöÿ
ñâÿòi¿ íàä àí íÿ ìè ñâî¿ ìè óùåä ðÿ ëè i çáà ãà ÷ó âà ëè»19.
Ïî ðÿä ç ïå ðå êî íó âàí íÿì ïðåä ñòàâ íè êè âëà äè iíîäi âäà âà ëè -
ñÿ äî âè êî ðèñ òàí íÿ ãðî ìà äñüêî¿ äóì êè. Öåé çà ñiá çà ñòî ñî âó âàâ ñÿ
ÿê ó çîâíiøíüî-, òàê i ó âí óòðiøíüî ïîë iòè÷ íî ìó æèòòi. Òàê, ùîá
ïðî äå ìî íñòðó âà òè ºäíiñòü ãåòü ìà íà i ñòàð øè íè ïå ðåä ñïðî áîþ
ïðî âî êà öiéíèõ íà ìà ãàíü ïî ëüñüêî ãî óðÿ äó ïiäáó ðè òè ïðî òè Ï. Äî -
ðî øåí êà êî çàöüêi ìàñè é êè íó òè ãàñ ëî ×îð íî¿ ðàäè, ó÷àñ íè êè Êîð -
ñó íñüêî¿ ðàäè 22 ëþ òî ãî 1671 ð. îðãàí içó âà ëè íà ïðàâ ëåí íÿ äî êî -
ðî ëÿ ëèñòiâ. Ó öié àêöi¿ ïðî òåñ òó ïðî òè iíòðèã ïî ëüñüêî ãî óðÿ äó é
ïiäòðèì êè ãåòü ìà íà âçÿ ëè ó÷àñòü âñi ïî ëêîâ íè êè òà ãå íå ðàëüíi
ñòàð øè íè20.
Âiäî ìî, ùî äî âè êî ðèñ òàí íÿ òèñ êó ãðî ìà äñüêî¿ äóì êè âäà -
âàâ ñÿ ². Ñà ìîé ëî âè÷. Ùîá ñïî íó êà òè ïðà âî áå ðåæ íî ãî ãåòü ìà íà äî
ïå ðå äà÷i êëåé íîäiâ, â óíiâåð ñàëi ãåòü ìà íà ëiâî áå ðåæ íî ãî äî óñiõ
æè òåëiâ ×è ãè ðè íñüêî ãî ïî ëêó âiä 6 ëèñ òî ïà äà 1675 ð ãî âî ðè ëî ñÿ:
«Äëÿ òîãî öèì ìî¿ì ëèñ òîì âàì âiäî ìî â÷è íèâ øè, íà ñòàâ ëÿºìî:
ðàäü òå éîìó, ùîá âií âðåøòi çà ëè øèâ øè âè ìèñ ëè ÷è íè òè i ãåòü ìà -
íîì ïè ñà òè ñÿ, êîëè áàæàº, ùîá áàòüêiâùè íà íàøà Óêðà¿ íà áåç êðî -
âîï ðî ëèò òÿ i âñiëÿ êèõ ïå ðå øêîä ïðè é øëà äî çà ñïî êîºííÿ, ïðè ¿õàâ
ñàì äî íàñ, ç êèì ðî çóìiº…»21 Íà ãðî ìà äñüêó äóì êó çãóð òî âà íî¿
ÎËÅÊÑIÉ ÑÒÐÓÊÅÂÈ×
404
âîºäèíî ñòàð øè íè íå îäíî ðà çî âî íà ìà ãàâ ñÿ îïåð òè ñÿ Ï. Ïî ëó áî -
òîê ó ñâî¿õ ñïðî áàõ çà õèñ òè òè ïî ëiòè÷ íó îêðåìiøíiñòü òà êîí ñòè -
òó öiéíèé óñòðié Óêð à¿íñüêî¿ êî çàöü êî¿ äåð æà âè22.
Îðiºíòàöi¿ íà âè êî ðèñ òàí íÿ ãðî ìà äñüêî¿ äóì êè áóëè ðîç âè -
íóòi â Ãåòü ìàí ùèíi óæå äî òà êî¿ ìiðè, ùî ïî ñè ëàí íÿ íà íå¿ âè êî -
ðèñ òî âó âà ëè â ïî ëiòè÷ íèõ, êàä ðî âèõ ìàí iïó ëþ âàí íÿõ. Êîëè ². Ñà -
ìîé ëî âè ÷à çà ïè òó âà ëè ç Ìîñ êâè, ÷îìó âií ïðè çíà ÷èâ ñâî ãî ñèíà
ïî ëêîâ íè êîì, ñå ðåä àð ãó ìåíòiâ ãåòü ìàí âè êî ðèñ òàâ i ïî ñè ëàí íÿ íà
êî ëåê òèâíi çâåð íåí íÿ ïî ë÷àí: «Ïiñëÿ çà ãè áåëi ïî ëêîâ íè êà Ñòà ðî -
äó áñüêî ãî ó ÷è ãè ðèíñüêié âiéíi ïî ë÷à íè òi íà ïî ëåã ëè âî é áà ãà òî -
êðàò íî ïðî ñè ëè ìåíå, ùîá ñèíà ñâî ãî ïî ñòà âèâ ÿ ¿ì ïî ëêîâ íè êîì: i
ïðî õàí íÿ òèõ ïî ë÷àí i íèíi ó ìåíå º ëèñò23.
Íà ìåæi ìiæ ïå ðå êî íó âàí íÿì òà ìàí iïó ëþ âàí íÿì iíîäi âè -
êî ðèñ òî âó âà ëè é îá iöÿí êè, ùî çà îäíî âêà çóº íà ñïðèé íÿò òÿ ïiäïî -
ðÿä êî âà íèõ âåðñòâ ãî òî âè ìè äî óñâiäîì ëå íèõ çó ñèëü òà æåðòâ íà
çà ãàëü íó êî ðèñòü. Òàê, ². Ìà çå ïà, ùîá çà ñïî êî¿ òè ìåø êàíöiâ Ãåòü -
ìàí ùè íè, íå çà äî âî ëå íèõ çà ïðî âàä æåí íÿì îðåíä íà ïðî äàæ ãî -
ðiëêè, çâåð íóâ ñÿ äî âñiõ: «…Îáíàä iþ þ ÷è âñå íà ðîä íå ïî ñï îëü -
ñòâî òà êîþ íàäiºþ, ùî ìè, Ãåòü ìàí, ç Ñòàð øè íîþ i ç Ïîë êîâ íè êà -
ìè i ç óñiìà âiéñüêî âè ìè óðÿä íè êà ìè, i çà ¿õ ïî ñïî ëè òèõ ëþ äåé
âiäî ìîì, áó äå ìî ìèñ ëè òè ïðî iíøèé ñïîñiá íà çáè ðàí íÿ ãðî øåé».
Äàëi ãåòü ìàí íà âiòü âäàâ ñÿ äî ïðî õàí íÿ: «…Òiëüêè ùîá âîíè ïî ñ -
ïî ëèòi ëþäè, äî ÷å êà ëè ñÿ ùîá íè íiøíüî ãî ðîêó îðåí äà áóëà äîò ðè -
ìà íà äî ñâî ãî ði÷íî ãî íà ëåæ íî ãî ñòðî êó, çà ÿêó óæå âiäêóïíi ãðîøi
ó ñêàðá âiéñüêî âèé âiääàíi»24.
Ïå ðå õiäíè ìè âiä ïå ðå êî íó âàí íÿ äî ìàí iïó ëþ âàí íÿ ñëiä ââà -
æà òè íà ìà ãàí íÿ åë iòè çâåð òà òè ñÿ äî ìå òî äè ïî ñòó ïî âî ãî ïðè ùåï -
ëåí íÿ ïiäâëàä íèì ñïðè ÿò ëè âèõ äëÿ ñòàð øèí ïî ãëÿäiâ. Òàê, ². Ñà ìîé -
ëî âè÷ 14 ëèï íÿ 1685 ð. â óíiâåð ñàëi äî êîì ï àíiéñüêèõ ïî ëêî âèõ
ñòàð øèí âèñ ëîâ ëþ âàâ ¿ì äîêið çà òå, «ùî âîíè òèõ íå çè÷ ëèâöiâ
(ó÷àñ íèêiâ “øàé êè Ãó ñà÷ êà”. — Àâò.) íiêî ëè íå êà ðà ëè, i ÿê ìè ëî -
ñåð äÿ ïðå ñâÿ òèõ Ðîñiéñüêèõ ìî íàðõiâ, òàê i ëàñ êè íà øî¿ íà ïàì ’ÿòü
¿ì íå ïðè âî äè ëè: ÿêîæ íà ëå æèòü òå äî ÷ó ëîñòi i ñïðàâ íîñòi ñòàð -
øèí, àáè âîíè ìiæ ìåí øè ìè âñiëÿêi ëåã êî âàæ íîñòi i íå äáà ëîñòi
÷àñ òè ìè íà ãà äó âàí íÿ ìè íà ïðà âó âà ëè»25.
ÂËÀÄÀ  ÓÊÐÀ¯Í²-ÃÅÒÜÌÀÍÙÈͲ
405
Óñâiäîì ëåí íÿ òîãî, ùî êî çà êè º âiëüíè ìè ó ñâî¿é ïî âåäiíöi,
àëå íå ñïî êó øåíi ó òîí êî ùàõ ïî ëiòè êè, ïiäøòîâ õó âà ëî ñòàð øèí äî
òà êî ãî çà ñî áó çäiéñíåí íÿ âëà äè, ÿê ìàí iïó ëþ âàí íÿ. Äî íüî ãî âäà -
âàâ ñÿ óæå Á. Õìåëü íèöü êèé. Äëÿ öüî ãî âií âè êî ðèñ òàâ ôàêò
ïîòàºìíèõ ñòî ñóíêiâ êî ðî ëÿ ç êî çà êà ìè ó 1646–1647 ðð., íàä àí íÿ
¿ì êî ð îëiâñüêî ãî ïðà ïî ðà òà ïðè âiëåþ ïðî îðãàí içàö iþ ìî ðñüêî ãî
ïî õî äó íà Òó ðå÷ ÷è íó26. Ïîâ ñòà ëèé ãåòü ìàí íà öüî ìó ́ ðóíòi âèò âî -
ðèâ öiëó ëå ãåí äó ïðî íàä àí íÿ êî çà êàì êî ð îëiâñüêî ãî ïðè âiëåþ íà
çáðîé íó áî ðîòü áó çà ñâî¿ âîëü íîñòi27.
Äå ìî íñòðó âàâ ñõèëüíiñòü äî ìàí iïó ëþ âàí íÿ íà âiòü íå ãðà -
ìîò íèé ß. Ñîì êî, ÿêèé 8 êâiòíÿ 1661 ð. ó ëèñòi äî À. ²âà íî âà ïðî -
ñèâ: «ßê áó äóòü ãðà ìî òè é. ö. ïð. â-òi ïè ñà òè, ùîá çà âå ëè êîþ ïå -
÷àò êîþ, äëÿ çà ïåâ íåí íÿ ïî ñï îëüñòâó, ÿêèõ çà âæäè áiëÿ ìåíå áà ãà -
òî, îñêiëüêè ÿê ãðà ìî òà ç ìà ëîþ ïå ÷àò òþ é. ö. â-òi, òî âñi êà æóòü,
ùî áî ÿ ðè ïè øóòü äî íàñ, à íå öà ðñüêà âå ëè÷íiñòü. Ìè âiðè ìî, õî÷à
á ç ìà ëîþ ïå ÷àò êîþ, òiëüêè ó íàñ áà ãà òî òà êèõ ïðî ñòÿêiâ»28.
Çâè ÷àé íî, ùî ñòàð øè íè âäà âà ëè ñÿ äî òà êî ãî çà ñî áó i
ïiçíiøå. Ïðèê ëà äîì ìî æóòü ïî ñëó æè òè ëèñ òè i ïðî ìî âè ². Áðþ õî -
âåöü êî ãî, êîëè âií, î÷î ëèâ øè ïî âñòàí íÿ, ñòâåð äæó âàâ: «Âå ëè êèé
æå ãî ñó äàð ó÷è íèâ ç ëÿ õà ìè ìèð äëÿ òîãî, ùîá ç îáîõ ñòîðií êî -
çàêiâ âè ãó áè òè; à ìèð ó ãî ñó äà ðÿ ç êî ðî ëåì ó÷è íèâ ñÿ íà òîìó, ùî
âå ëè êî ìó ãî ñó äà ðþ äàòè êî ðî ëþ êiëüêà äå ñÿòêiâ ìiëüéîíiâ íà çà -
òÿã íåí íÿ âiéñüêà Çà ïî ðîçü êî ãî íà âè ãóá ëåí íÿ êî çàêiâ»29. Ìè áà -
÷è ìî òóò òàêi ïðè é î ìè ìàí iïó ëþ âàí íÿ, ÿê ïîä à ÷à iíôîð ìàöi¿ ó
êîí òåêñòi, îáìàí.
Ïðî ÿ âîì âè òîí ÷å íî ãî ìàí iïó ëþ âàí íÿ ìîæ íà ââà æà òè óðè -
âîê ç óíiâåð ñà ëó ². Ñà ìîé ëî âè ÷à ïî ÷àò êó 1678 ð. ïðî çà ïðî âàä æåí -
íÿ îðåíä. Ãåòü ìàí ðàï òîì ïî âiäîì ëÿâ ïðî äå ÿêi íå ñïðè ÿò ëèâi äëÿ
ïî ñï îëüñòâà ïëà íè, âiä ÿêèõ, îäíàê, áóëî âèð iøå íî âiäìî âè òè ñÿ:
«Õîò iëè ìè âïðàâ äó ïî ñòà íî âè òè, ùîá ïî áî ðè ó âñiõ ïî ëêàõ ç ïî ñ -
ïî ëè òèõ ëþ äåé çáè ðà íî, àëå ïî òiì ðîç ñó äè ëè, ùî ç òîãî ìàëî áó âà -
ëî á äî ïî ìî ãè çà ãàëü íî ìó äîá ðó, òiëüêè á çðîñ ëà ëþ äÿì íà ëî ãà»30.
Âèä iëå íèé óðè âîê ïðà öþ âàâ îä íî ÷àñ íî ó äâîõ íà ïðÿ ìàõ: íà ãà äó -
âàâ åë iòàð íèì âå ðñòâàì, ùî ïå ðåä ëè öåì âîºííî¿ çà ãðî çè íå âàð òî
ïî ãiðøó âà òè ìà òåð iàëü íå ñòà íî âè ùå ïiäïî ðÿä êî âà íèõ; îä íî ÷àñ íî
öåé òåêñò ìàâ áè äå ìî íñòðó âà òè íè æ÷èì ñî öiàëü íèì âå ðñòâàì òóð -
ÎËÅÊÑIÉ ÑÒÐÓÊÅÂÈ×
406
áî òó ïðî íèõ ç áîêó âëàñ òåé. Âðåøòi, âií ïðà öþ âàâ íà çà ïîá iãàí íÿ
ñî öiàëü íî ìó íà ïðó æåí íþ, éîãî ðîç ðÿä êó. Àäæå ïó áëiêó âàí íÿ äà -
íî¿ iíôîð ìàöi¿ ñïðè ÿ ëî ôîð ìó âàí íþ iëþçi¿ çáå ðå æåí íÿ âiäíîñ íî -
ãî áëà ãî ïî ëó÷ ÷ÿ. Äî ðå÷i, ñàì ôàêò ìàí iïó ëþ âàí íÿ òåæ çà ñâiä÷óº,
ùî òî ãî ÷àñíi åë iòàðíi ñòðà òè íå ìîã ëè íå çâà æà òè íà ãðî ìà äñüêó
äóì êó, ñõâà ëåí íÿ ÷è îñóä ïî ëiòè÷ íî òà ñî öiàëü íî ïiäïî ðÿä êî âà íèõ.
Ìè àíàë içóºìî ïî ëiòè÷ íó êóëü òó ðó òîãî iñòî ðè÷ íî ãî ïåð iî -
äó, êîëè ó ñôåði ïî ëiòè êè ÷iòêî âè ðiçíÿ ëè ñÿ ñâiäîìi i íå ñâiäîìi
ñâî¿õ ñî öiàëü íî-ïî ëiòè÷ íèõ iíòå ðåñiâ ñî öiàëüíi ñóá’ºêòè. Ó÷àñòü ó
ïî ëiòèöi îñòàííiõ íà áó âà ëà ÷iòêî ãî óñâiäîì ëåí íÿ ëèøå ó êðè òè÷íi
ìî ìåí òè iñòî ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó, êîëè äëÿ âèç íà ÷åí íÿ âëàñ íî ãî ïî -
ëiòè÷ íî ãî ìiñöÿ é ðîëi âèñ òà ÷à ëî àð õå òèïiâ ñâiäî ìîñòi: «ìè —
âîíè», «âîíè íàñ ãíîá ëÿòü, òîìó ùî íå ëþ äè», «ìè ìàºìî âiä íèõ
çâiëüíè òè ñÿ, iíàê øå çà ãè íå ìî» i ò. ï. Ïîçà ìåæ àìè êðè çî âèõ ñè òó -
àöié, ãëè áî êèõ ñî öiàëü íî-ïî ëiòè÷ íèõ çðó øåíü óñâiäîì ëåí íÿ ïî -
ëiòè êè íå åë iòàð íè ìè âå ðñòâà ìè âõî äè ëî ó ìåæi ïà ðîõ iàëü íî¿ òà
ïiääà íñüêî¿ ïî ëiòè÷ íî¿ êóëü òó ðè. Òîìó áà ãà òî ùî ç àêöié, ïî â’ÿ çà -
íèõ çi çäiéñíåí íÿì âëà äè, íèìè ñïðèé ìà ëî ñÿ ÿê âèñ òà âà, âè äî âè -
ùå. Åëiòà æ, çi ñâî ãî áîêó, óñâiäî ìèâ øè öþ îñîá ëèâiñòü ñïðèé íÿò -
òÿ ïî ëiòè÷ íî ãî æèò òÿ ïiäïî ðÿä êî âà íèõ ñòàíiâ òà âåðñòâ, àê òèâ íî ¿¿
âè êî ðèñ òî âó âà ëà äëÿ íàä àí íÿ àâ òî ðè òåò íîñòi i çíà ÷ó ùîñòi ñâî¿ì
ïî ñà äàì, äiÿì, ðiøåííÿì.
Çðî çóì iëî, ùî ïî ñëàá ëåí íÿ ïî ëiòè÷ íî¿ ñó’ºêòíîñòi, òîá òî
âñå ñëàá øå óñâiäîì ëåí íÿ âëàñ íèõ iíòå ðåñiâ ïiäïî ðÿä êî âà íè ìè
ñòà íà ìè i, ïå ðå äóñiì, êî çàö òâîì âiäáó âà ëî ñÿ ïî ñòó ïî âî. Òîìó äî -
çî âà íà ïðè ñóòíiñòü ìåí øî ãî âiéñüêî âî ãî òî âà ðèñ òâà ïiä ÷àñ ðiçíî -
ìà íiòíèõ óðî ÷èñ òîñ òåé, ùî ñóï ðî âîä æó âà ëè ïî ëiòè÷ íå æèò òÿ
Óêðà¿ íè-Ãåòü ìàí ùè íè, áóëà ïî òðiáíà ñòàð øè íàì i äëÿ «ñòâî ðåí íÿ
iëþçi¿ äîò ðè ìàí íÿ “äàâíiõ ïðàâ i âîëü íîñ òåé”»31.
Îïè ðà þ ÷èñü íà òðà äèö iþ ïóáëi÷íîñòi ïî ëiòè÷ íî ãî æèò òÿ,
ñòàð øè íè íà ìà ãà ëè ñÿ íàä à òè òèì ÷è iíøèì àê öiÿì ïiäíå ñå íî ãî öå -
ðå ìîí iàëü íî ãî õà ðàê òå ðó. Ñå ðåä ïðî ÿâiâ òà êî ãî òèïó ïî ëiòè÷ íî¿
äiÿëü íîñòi, ÿê ïî ëiòè÷ íà âèñ òà âà, ìè çóñòði÷àºìî óðî ÷èñ òå çà ÷è òó -
âàí íÿ ñòà òåé òà ñõâà ëåí íÿ ¿õ ðà äîþ, âè áî ðè ãåòü ìàíiâ, ãå íå ðàëü -
íèõ ñòàð øèí, ïî ëêîâ íèêiâ, ñî òíèêiâ, âðó ÷åí íÿ ¿ì êëåé íîäiâ, ñòàð -
øèíñüêi ç’¿çäè, ïðî âîä æàí íÿ òà çóñòði÷i ãåòü ìà íà òà ÷ëåíiâ ¿õ
ÂËÀÄÀ  ÓÊÐÀ¯Í²-ÃÅÒÜÌÀÍÙÈͲ
407
ñiìåé, ãå íå ðàëü íèõ ñòàð øèí ó ïî ëêàõ i ñî òíÿõ, ïóáëi÷íi ñó äîâi ðîç -
ãëÿ äè íàä äåð æàâ íè ìè çëî ÷èí öÿ ìè i ò. ï.
Î÷å âèä íî, ùî öå ðå ìîíi¿, ïî â’ÿ çàíi çi çäiéñíåí íÿì ñòàð øè -
íîþ âëàä íèõ ôóíê öié, áóëè äîñ òàò íüî ÷àñ òî îðãàí içî âó âà íè ìè.
Ïðî öå ñâiä÷àòü ñòâî ðåíi ñïåö iàëüíi êó ðåíi ïðè ãå íå ðàëü íèõ ñòàð -
øè íàõ. Íà äóì êó Ë. Îêèí øå âè ÷à, êî çà êè ç öèõ êó ðåíiâ ìàëè åñ êîð -
òó âà òè ñâî ãî ãå íå ðàëü íî ãî ñòàð øè íó. Âiäîìi, çîê ðå ìà, êó ðåíi ãå -
íå ðàëü íî ãî ñóääi òà ãå íå ðàëü íî ãî îñà âó ëà32. Öi æ ôóíê öi¿ âè êî íó -
âà ëè çà ïðî âàä æåíi Ê. Ðî çó ìî âñüêèì êîì ïàíiéñüêi êî ìàí äè33.
Ñòàð øè íè, áåç ñó ìíiâó, ÿñíî óñâiäîì ëþ âà ëè ñêëà äî âó ôîð -
ìàëü íîñòi ó öå ðå ìîí iÿõ. Òàê, íà ïðèê ëàä, ùèðiñòü òðà äè öiéíî âè -
ñëîâ ëþ âà íèõ Ä. Ìíî ã îãðiøíèì — ïðå òåí äåí òîì íà ãåòü ìà í ñò âî —
âiäìîâ âiä öiº¿ ïî ñà äè ó õîäi âè áîðiâ Ð. Ðà êóø êà-Ðî ìà íî â ñüêèé
îõà ðàê òå ðè çó âàâ ïðè êàç êîþ: «ßê ñòà ðàÿ äiâêà õî ðî øî ãî æå íè -
õà»34. Ïðî òå ïîä iáíå óñâiäîì ëåí íÿ çîâñiì íå ñïî íó êà ëî ñòàð øèí
âiäìîâ ëÿ ëè ñÿ âiä âè äî âè ùà ó ïî ëiòè÷ íî ìó æèòòi. Àäæå âîíî ïåâ -
íîþ ìiðîþ äîç âî ëÿ ëî ðå ãó ëþ âà òè ó÷àñòü ó íüî ìó øè ðî êèõ
ñóñïiëüíèõ âåðñòâ.
Íà ïî ëÿ ãà þ ÷è íà ïðàã ìà òè÷ íî ìó ñïðèé íÿòòi åë iòîþ ðiçíî -
ìà íiòíèõ àò ðè áóòiâ òà öå ðå ìîíié, áóëî á íå ñïðà âåä ëè âî ñòâåð äæó -
âà òè, ùî ñàìi ñòàð øè íè áóëè áàé äó æè ìè äî óðî ÷èñ òî ãî ïî ëiòè÷ -
íî ãî äiéñòâà. Ïðåä ñòàâ íè êè åë iòè ïðî é ìà ëè ñÿ åìî öiéíè ìè iì -
ïóëü ñà ìè òîãî ÷è iíøî ãî çà õî äó, îñêiëüêè öå ðå ìîíi¿ òà àò ðè áó òè
óñâiäîì ëþ âà ëè ñÿ íèìè ÿê ñèì âî ëè ¿õíiõ âëàñ íèõ çó ñèëü i æåðòâ
ñóñïiëüñòâà ó äî ñÿã íåííi ïåâ íî¿ ïî ëiòè÷ íî¿ ìåòè. Òàê, Ï. Äî ðî -
øåí êî â ëèñòi âiä 2 áå ðåç íÿ 1676 ð. íi â ÿêî ìó ðàçi íå ïî ãîä æó âàâ ñÿ
íà íå óðî ÷èñ òó ïå ðå äà ÷ó ãåòü ìà íñüêèõ êëåé íîäiâ ². Ñà ìîé ëî âè ÷ó:
«…Òiëüêè æ íà ñàì òâié ïå ðå äàþ ðîç ñóä: ÷è ïðè ñòîé íî á òî â÷è -
íèâ, äàíi íå ðàç i íå äâi÷i, àëå øåñ òèê ðàò íî íà öié i íà òié òàì ñòî -
ðîíi âiä îáîõ ñòîðií i íèç îâî ãî âiéñüêà çà ïî ðîçü êî ãî íà ñèëü íî
óïðî øåíi i âðó ÷åíi ìåíi íå áà æà þ ÷î ìó âiéñüêîâi êëåé íî äè, i âîi ñ -
òè íó âiä áà ãàòü îõ ìî¿õ ïðåä êiâ ãåòü ìàíiâ íà æèòi óòâàði i ïðè êðà ñè
âñüî ãî âiéñüêà çà ïî ðîçü êî ãî, ìî¿ì ðó êàì äîâ iðåíi, äëÿ ìîãî ºäè íî -
ãî çà äî âî ëåí íÿ i çà áåç ïå ÷åí íÿ ñîái ÿêî ãîñü ñïî êiéíî ãî æèò òÿ, ºäè -
íî ìó æ òîái ïîâç âiéñüêà çà ïî ðîçü êî ãî âîëþ, â Áà òó ðèíi, ÷è
äå-iíäå, âðó ÷è òè i ëåã êî âàæ íî, ÿê ÿêóñü çâè ÷àé íó ði÷, âiääà òè».
ÎËÅÊÑIÉ ÑÒÐÓÊÅÂÈ×
408
Ïîç áàâ ëå íà ïóáëi÷íî¿ öå ðå ìîíi¿, íå ïî ìiòíà ïå ðå äà ÷à êëåé íîäiâ
ðîç ãëÿ äà ëà ñÿ ïðà âî áå ðåæ íèì ãåòü ìà íîì ÿê çíå âà ãà äî ñåáå, äî
âiéñüêà, âðåøòi, ÿê íà ñèëü íå «âè äè ðàí íÿ» çíàêiâ ãåòü ìà íñüêî¿
ãiäíîñòi, ùî ïî ðó øó âà ëî îäèí ç ãî ëîâ íèõ ïðè íöèïiâ ñóñïiëüíî-
ïî ëiòè÷ íî ãî æèò òÿ — äîá ðîâiëüíiñòü. ßê «äîá ð îâiëüíî óïðî øå -
íèé» ãåòü ìàí, âií áà æàâ «äîá ð îâiëüíî i îõî ÷å» ñêëàñ òè êëåé íî äè i
«â ïî ÷åñòü» ïîä ÿ êó âà òè âiéñüêó. À ïî ãî äèâ øèñü íà âè ìî ãó ëiâî áå -
ðåæ íî ãî ãåòü ìà íà, âií «â÷è íèâ áè iñòèí íó íà âi÷íó ñîái i âñüî ìó
âiéñüêó çà ïî ðîçü êî ìó, çà ñëó æå íî ìó äîìó ìîºìó íå ñëà âó»35.
Î÷å âèä íî, ùî ïî ðÿä ç îá ðàí íÿì ãåòü ìà íà òà îä íî ÷àñ íèì
ñõâà ëåí íÿì ñòà òåé íà é áiëüøå ðå àëü íå çíà ÷åí íÿ ñå ðåä îôiöiéíèõ
öå ðå ìîíié ìàëî ïî êëà äàí íÿ òà âðó ÷åí íÿ ãåòü ìà íñüêî¿ áó ëà âè. Öå -
ðå ìîí iÿ ïî êëà äàí íÿ áó ëà âè ìàëà ñèì âîë içó âà òè ïðè ïè íåí íÿ ïåâ -
íî ãî ïî ëiòè÷ íî ãî êóð ñó, à ¿¿ ïðè é íÿò òÿ — âèç íàí íÿ ôàê òó íî âî¿
ïðî òåêöi¿ i íî âî ãî êóð ñó. Òàê, ó õîäi Êîð ñó íñüêî¿ ðàäè 1660 ð.
Þ. Õìåëü íèöü êèé, âèé øîâ øè â êîëî, ïî êëàâ áó ëà âó íà çíàê òîãî,
ùî âií ïî ðè âàâ ñî þçíi çâ’ÿç êè ç öà ðåì, âiäìîâ ëÿâ ñÿ âiä éîãî ïðî -
òåêöi¿. À ïiäíÿò òÿ öiº¿ æ áó ëà âè ïî ñëàí öåì Ñ. Áå íå âñüêèì i âðó ÷åí -
íÿ ¿¿ Þ. Õìåëü íèöü êî ìó ÷è íè ëî ñÿ óæå «âiä iìåíi éîãî êî ð î -
ëiâñüêî¿ ìè ëîñòi»36.
Ïîê ëà äàí íÿ áó ëà âè çäiéñíþ âà ëî ñÿ i äëÿ ðîç â’ÿ çàí íÿ ïî ëi -
òè÷ íèõ êðèç. Äî òà êèõ àêöié âäà âà ëè ñÿ ². Âè ãî âñüêèé, Ï. Äî ðî øåí -
êî òà iíøi ãåòü ìà íè, íå ïî ãîä æó þ ÷èñü ç ïåâ íè ìè íà ñòðî ÿ ìè ùîäî
¿õ ïî ëiòè êè. Òàêå, óæå íå ñèì âî ëi÷íå, à, âëàñ íå êà æó ÷è, ïî ëiòè êî-
òåõ íî ëî ãi÷íå ïî êëà äàí íÿ áó ëà âè âèï ëè âà ëî ç ñà ìî ãî õîäó ïî ëi -
òè÷ íèõ çìà ãàíü i ïå ðå äáà ÷à ëî íå ñòiëüêè âiäñòàâ êó, ñêiëüêè
îñòàííié, êðàéíié àð ãó ìåíò, ultima ratio ãåòü ìà íà, ÿêèé íå áà ÷èâ
ìîæ ëè âîñòi ïðî âî äè òè â æèò òÿ ñâîþ ïî ëiòè÷ íó ëiíiþ áåç çãóð òó -
âàí íÿ íà âêî ëî ¿¿ ðå àë içàöi¿ âñüî ãî ñòàð øè íñüêî ãî çà ãà ëó. Òàê, ìîñ -
êîâñüêi ïî ñëàíöi ïî âi äîì ëÿ ëè ïðî ïå ðå áiã Êîð ñó íñüêî¿ ðàäè çà
8 æîâ òíÿ 1657 ð., ïiäêðåñ ëþ þ ÷è ñàìå àñ ïåêò åìî öiéíî¿ ìîáiëiçàöi¿
äà íî¿ àêöi¿: «² ãåòü ìàí ²âàí Âè ãî âñüêèé, çà ñëî âà ìè âñüî ãî âiéñüêà,
ÿêi áóëè íà ðàäi, áó ëà âó âçÿâ i â òîìó ìiæ ñåáå âñi óêðiïè ëè ñÿ äó øà -
ìè, ùî ¿ì çà ãåòü ìà íà i çà ïî ïå ðåäíi ñâî¿ âîëü íîñòi ñòî ÿ òè âñiì çà -
îäíî. ² ïðè ðà äèâ øè i óêðiïèâ øèñü, i óíiâåð ñà ëè âñiì ïî ëêîâ íè êàì
ïðî òå ðîç äàâ, ùî âîëü íîñ òÿì ¿õ áóòè ÿê ðàí iøå»37.
ÂËÀÄÀ  ÓÊÐÀ¯Í²-ÃÅÒÜÌÀÍÙÈͲ
409
Îòæå, ïî ëiòè÷ íîþ åë iòîþ Óêðà¿ íè-Ãåòü ìàí ùè íè âè êî ðè ñ -
òî âó âà ëè ñÿ òàêi çà ñî áè çäiéñíåí íÿ âëà äè, ÿê ïå ðå êî íó âàí íÿ, âè êî -
ðèñ òàí íÿ ãðî ìà äñüêî¿ äóì êè, ìî ðàëü íå é ìà òåð iàëü íå çà îõî ÷åí íÿ,
ìàí iïó ëþ âàí íÿ, âè äî âè ùå, ïðè ìóñ. Ùî ñòî ñóºòüñÿ îñòàí íüî ãî, òî
çà çíà ÷è ìî, ùî çà êîí íèì, íà âiòü âiäíîñ íî ïiäâëàä íèõ ñòàíiâ, îêðå -
ìèõ îñiá, ââà æà ëî ñÿ ëèøå òàêå çà äiÿí íÿ ñèëè, ÿêå ëåã iòèì içó âà ëî ñÿ
ïðà âî âîþ íîð ìîþ, çà ãàëü íî ñ óñïiëüíèì iíòå ðå ñîì òà çà ñòî ñî âó âà -
ëî ñÿ ëèøå îá ìå æå íî, ó ôóíê öiî íàëü íî íå îáõiäíèõ ðàìêàõ.
ÎËÅÊÑIÉ ÑÒÐÓÊÅÂÈ×
410
1Âåð áà ². Â. ²äåÿ ñïàä êî âîñòi âëà äè â Óêðà¿íñüêié êî çàöüêié äåð æàâi (äðó ãà ïî ëî -
âè íà ÕV²²–XV²²² ñò.) // Óêð à¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà: âè òî êè òà øëÿ õè iñòî ðè÷ -
íî ãî ðîç âèò êó. — Ê., 1991. — Ñ. 79–84.
2Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Ïðîá ëå ìà ñòà íîâ ëåí íÿ ìî í àðõi÷íî¿ ôîð ìè ïð àâëiííÿ Áîã äà -
íà Õìåëü íèöü êî ãî (1648–1657) // Óêð. iñò. æóðí. — 1995. — ¹ 4. — Ñ. 14–33.
3Ïëîõié Ñ. Áî æåñ òâåí íå ïðà âî ãåòü ìàíiâ: Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé i ïðî áëå ìà
ëåã iòèì íîñòi ãåòü ìà íñüêî¿ âëà äè â Óêðà¿íi // Mediaevalia Ucrainica: ìåí -
òàëüíiñòü òà iñòîð iÿ iäåé. — Ê., 1994. — Ò. 3. — Ñ. 86–110.
4Ñòðó êå âè÷ Î. Ê. Äæå ðå ëà ëåã iòèì íîñòi âëà äè ãåòü ìà íà ó ñïðèé íÿòòi ïî ëiòè÷ íî¿
åë iòè Óêðà¿ íè-Ãåòü ìàí ùè íè // Íà ó êîâi çà ïèñ êè Âiííèöü êî ãî äåð æàâ íî ãî ïå äà -
ãî ãi÷íî ãî óíiâåð ñè òå òó iì. Ì. Êî öþ áè íñüêî ãî. — Âèï. V. Ñåð iÿ: ²ñòîð iÿ: Çáiðíèê
íà óêî âèõ ïðàöü. — Âiííè öÿ, 2003. — Ñ. 7–11.
5Çà ãàëü íà òå îð iÿ äåð æà âè i ïðà âà / Çà ðåä. Â. Â. Êîïºé÷è êî âà. — Ê., 2001. —
Ñ. 19, 6.
6Øëÿõ òóí Ï. Ï. Ïîë iòî ëîã iÿ (òå îð iÿ òà iñòîð iÿ ïî ëiòè÷ íî¿ íà óêè). — Ê., 2002. —
Ñ. 173.
7Àêòû, îò íî ñÿ ùè å ñÿ ê èñ òî ðèè Þæíîé è Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè, ñî áðàí íûå è èç äàí -
íûå Àðõåîãðàôè÷åñêîé êî ìèñ ñè åþ (äàëi — Àêòû ÞÇÐ). — Ò. 4. — Ñ. 11.
8Ìó çè ÷åí êî Ï. ²ñòîð iÿ äåð æà âè i ïðà âà Óêðà¿ íè. — Ê., 2000. — Ñ. 140.
9Îêèí øå âè÷ Ë. Öåí òðàëüíi óñòà íî âè Óêðà¿ íè-Ãåòü ìàí ùè íè ÕV²²–XV²²² ââ. —
×. 2: Ðàäà ñòàð øè íè. — Ê., 1930. — Ñ. 293.
10Ëà çà ðåâ ñêèé À. Ï. Ïî ëó áî òîê. Î÷åðê èç èñ òî ðèè Ìà ëî ðîñ ñèè âî âòî ðîé ïî ëî -
âè íå ÕV²²² âåêà // Ðóñ ñêèé àð õèâ. — 1880. — Êí. 1. — Ñ. 168.
11Àêòû îò íî ñÿ ùè å ñÿ ê èñ òî ðèè Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè, ñî áðàí íûå è èç äàí íûå
Àðõåîãðàôè÷åñêîþ êî ìèñ ñè åþ (äàëi — Àêòû ÇÐ). — Ò. 5. — Ñ. 105.
12Òàì æå. — Ñ. 125.
13Òàì æå. — Ñ. 106, 107, 118, 246.
14Íà ñè ëèå // Ïî ëè òî ëî ãèÿ: Ýíöèê ëî ïå äè ÷åñ êèé ñëî âàðü. — Ì., 1993. — Ñ. 192.
15Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 7. — Ñ. 245.
16Àêòû ÇÐ. — Ò. 5. — Ñ. 211.
17Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 13. — Ñ. 465–467.
18Àêòû ÇÐ. — Ò. 5. — Ñ. 189.
19Òàì æå. — Ñ. 266.
20Äî ðî øåí êî Ä. Ãåòü ìàí Ïåò ðî Äî ðî øåí êî. Îãëÿä éîãî æèò òÿ i ïî ëiòè÷ íî¿ äiÿëü -
íîñòi. — Íüþ-Éîðê, 1985. — Ñ. 334–336.
21Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 12. — Ñ. 314.
22Ëà çà ðåâ ñêèé À. Îïè ñà íèå ñòà ðîé Ìà ëî ðîñ ñèè. — Ò. 3: Ïîëê Ïðè ëóö êèé. — Ê.,
1902. — Ñ. 40.
23Òàì æå. — Ò. 1. — Ñ. 24.
24Èñòî÷ íè êè Ìà ëî ðîñ ñèé ñêîé èñ òî ðèè, ñî áðàí íûå Ä. Í. Áàí òûø-Êà ìåí ñêèì è
èç äàí íûå Î. Áî äÿí ñêèì. — ×àñòü ²². 1691–1722. — Ì., 1859. — Ñ. 16.
25Àêòû ÇÐ. — Ò. 5. — Ñ. 186.
26Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé: Ñîö iàëü íî-ïî ëiòè÷ íèé
ïî ðòðåò. — Âèä. 2-å, äîï. ïå ðå ðîá. — Ê., 1995. — Ñ. 86.
27Ãðó øå âñüêèé Ì. Ñ. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. — Ò. V²²². Ðîêè 1626–1650. — ×. 3. —
Ê., 1995. — Ñ. 164.
28Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 5. — Ñ. 52.
29Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 7. — Ñ. 47.
30Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 13. — Ñ. 465.
31Êî çà ÷åí êî À. Óðÿä ñî òíè êà â äðóãié ïî ëî âèíi ÕV²² ñò.: iñòî ðè êî-ïðà âî âèé ïî -
ãëÿä // Âiñíèê Àêàäåìi¿ ïðà âî âèõ íàóê Óêðà¿ íè. — 2000. — ¹ 1 (20). — Ñ. 102.
32Îêèí øå âè÷ Ë. Öåí òðàëüíi óñòà íî âè Óêðà¿ íè-Ãåòü ìàí ùè íè… — ×. 2. Ðàäà
ñòàð øè íè. — Ñ. 157.
33Äîê ëàä ãðà ôà Ï. À. Ðó ìÿí öå âà èì ïå ðàò ðè öå Åêà òå ðè íå ²² 1781 ãîäà // Êè åâ -
ñêàÿ ñòà ðè íà. — 1884. — ¹ 12. — Ñ. 701.
34Ëiòî ïèñ Ñà ìî âèä öÿ. — Ê., 1971. — Ñ. 106.
35Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 12. — Ñ. 535.
36Ïà ìÿò íè êè, èç äàí íûå Âðå ìåí íîé Êî ìèñ ñè åé äëÿ ðàç áî ðà äðåâ íèõ àê òîâ. —
Ò. 3. — Ê., 1898. — Îòä. ²²². — Ñ. 40–41.
37Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 4. — Ñ. 36.
ÂËÀÄÀ  ÓÊÐÀ¯Í²-ÃÅÒÜÌÀÍÙÈͲ
411
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-63016 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T15:15:25Z |
| publishDate | 2005 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Струкевич, О. 2014-05-29T12:15:16Z 2014-05-29T12:15:16Z 2005 Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації / О. Струкевич // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 401-411. — Бібліогр.: 37 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63016 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історія Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації Article published earlier |
| spellingShingle | Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації Струкевич, О. Історія |
| title | Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації |
| title_full | Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації |
| title_fullStr | Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації |
| title_full_unstemmed | Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації |
| title_short | Влада в Україні-Гетьманщині: механізми реалізації |
| title_sort | влада в україні-гетьманщині: механізми реалізації |
| topic | Історія |
| topic_facet | Історія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63016 |
| work_keys_str_mv | AT strukevičo vladavukraínígetʹmanŝinímehanízmirealízacíí |