Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Дата: | 2005 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63018 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій / В. Матях // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 493-511. — Бібліогр.: 28 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859532107288674304 |
|---|---|
| author | Матях, В. |
| author_facet | Матях, В. |
| citation_txt | Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій / В. Матях // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 493-511. — Бібліогр.: 28 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-11-25T22:51:35Z |
| format | Article |
| fulltext |
Âàëåíòèíà Ìàòÿõ
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ
²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ ÐÀÍÍÜÎÃÎ
ÍÎÂÎÃÎ ×ÀÑÓ Â Ñ²Ò˲ ÍβÒͲÕ
²ÑÒÎвÎÃÐÀÔ²×ÍÈÕ ÒÅÍÄÅÍÖ²É
Ù
îá íå ââåñ òè â îìà íó ÷è òà ÷à, à òà êîæ íå íà ðà çè òè
ñåáå íà êðè òè÷íi çà êè äè ç áîêó ìîæ ëè âèõ îïî -
íåíòiâ ùîäî íå ïîâ íî òè ðîç êðèò òÿ çà äåê ëà ðî âà íî¿ ó
íà ç âi ïðî áëå ìè, àâ òîð ââà æຠçà íå îáõiäíå çà óâà æè òè, ùî òà êî ãî
çà âäàí íÿ âií ïå ðåä ñî áîþ i íå ñòà âèâ. Äàíó ñòóä iþ ñëiä ñêîð iøå
ðîç ãëÿ äà òè ÿê ïî ïå ðåäíi ðîç äó ìè, ñêðîì íèé åñêiç, ÿêèé çãî äîì
áóäå ðîç ãîð íó òî ó áiëüø øè ðî êå äîñëiäíèöü êå åññå. Îòîæ äîç âî -
ëè ìî ñîái âèê ëàñ òè äå ÿêi ïî ãëÿ äè íà íî âiòíþ óêð à¿íñüêó iñòîð iî -
ãðà ôiþ êðiçü ïðè çìó ìiðè äîñëiäæåí íîñòi ó íié ïðî áëå ìà òè êè íà -
öiî íàëü íî ãî iñòî ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó òà òèõ
ìîæ ëè âîñ òåé, ÿêi âiäêðè âà þòü ñÿ ïå ðåä iñòî ðè êà ìè ó öié öà ðèíi íà
íà é áëèæ ÷å ìàé áóòíº.
Íà ñàì ïå ðåä ïiäêðåñ ëè ìî, ùî iíòåã ðàö iÿ óêð à¿íñüêî¿ iñòî -
ðè÷ íî¿ íà óêè â ºäè íèé iñòîð iîã ðà ôi÷íèé ïðî ñòið íèíi íå º ïè òàí -
íÿì áiëüø-ìåíø âiääà ëå íî¿ ïåð ñïåê òè âè, à âèñ òó ïຠðå àëiºþ ñüî -
ãî äåí íÿ. Çâiäñè çà âäàí íÿ, ÿêi ñòî ÿòü ïå ðåä âiò÷èç íÿ íè ìè iñòî ðè êà -
ìè, ïî ëÿ ãà þòü íå ëèøå ó ïî äî ëàíi íå ãà òèâ íèõ íà ñëiäêiâ áiëüø íiæ
ïiâñò îëiòíüî ãî ðîç ðè âó â íà öiî íàëüíié iñòîð iîã ðàôi÷íié òðà äèöi¿
(çà çíà ÷è ìî: çà îñòàííº äå ñÿ òè ëiòòÿ ñè òó àö iÿ ç öèì ôàê òè÷ íî âè -
ðiâíÿ ëà ñÿ, i íå ïî ìi÷à òè ïî çè òèâ íèõ çìií çäà òåí ëèøå òîé, õòî öüî -
ãî íå õî÷å), à é ó òîìó, ùîá ïðåä ñòà âè òè êiëüêà òè ñÿ ÷îëiòü óêð à -
¿íñüêî¿ iñòîði¿ íå âiä’ºìíîþ ñêëà äî âîþ ñïiëüíî¿ iñòîði¿ ºâðî ïå é -
ñüêî ãî êîí òè íåí òó, íà ïî ðîçi ñòâî ðåí íÿ ÿêî¿ ñüî ãîäíi ñòî¿òü
ºâðî ïå éñüêà íà óêî âà ñïiâäðóæíiñòü1.
Ùî öå îçíà ÷ຠíà ïðàê òèöi? Ïî-ïåð øå, éäåòü ñÿ ïðî íå îá õiä -
íiñòü äå òàëü íî ãî ïðî ïè ñàí íÿ âëàñ íî ãî iñòî ðè÷ íî ãî ìè íó ëî ãî (áiëü -
øiñòþ ºâðî ïå éñüêèõ íà öiî íàëü íèõ iñòîð iîã ðàôié öåé øëÿõ âæå
áëà ãî ïî ëó÷ íî ïðî é äå íèé, ÿê, äî ðå÷i, é øëÿõ òî òàëü íî ãî îïðà öþ -
âàí íÿ íà ÿâ íî¿ äæå ðåëü íî¿ áàçè) â óñié éîãî áà ãà òîã ðàí íîñòi é ïðè -
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 5, 2005 493
÷èí íî-íà ñëiäêîâié âçàºìî ïîâ ’ÿ çà íîñòi ïðî öåñiâ ïî ëiòè÷ íèõ, êóëü -
òóð íî-äó õîâ íèõ, ãîñ ïî äà ðñüêèõ, ñî öiàëü íèõ, ç óñiìà ¿õ ëî êàëü íè -
ìè îñîá ëè âîñ òÿ ìè òà çà êî íî ìiðíîñ òÿ ìè çà ãàëü íîºâðî ïå é ñüêî ãî
õà ðàê òå ðó. Ïî-äðó ãå, ñó ÷àñ íî ìó óêð à¿íñüêî ìó äîñëiäíè êó ïðè ïðå -
ïàðóâàííi âëàñ íî ãî êîí êðåò íî-iñòî ðè÷ íî ãî ìà òåð ià ëó ñëiä âè õî -
äè òè íå ëèøå iç çäî áóòêiâ i òðà äèöié âiò÷èç íÿ íî¿ íà óêî âî¿ ïðàê òè -
êè, à é âçÿ òè íà îçáðîºííÿ âåñü òå î ðå òè÷ íèé òà ìå òî äî ëî ãi÷íèé àð -
ñå íàë i äîñëiäíèöü êèé iíñòðó ìåí òàðié, íà ïðàöü î âà íèé çà îñòàííié
÷àñ ìiæíà ðîä íèì íà óêî âèì iíòå ëåê òîì. Îòæå, éäåòü ñÿ ïðî íà çðiëó
î÷å âèäíiñòü «êàð äè íàëü íèõ çìií ó ñà ìî ìó ñòèëi ìèñ ëåí íÿ iñòî ðè êà,
çà ñî áàõ ñèñ òå ìà òè çàöi¿ òà iíòåð ïðå òàöi¿ iñòîð iîã ðà ôi÷íî ãî ìà òåð i -
à ëó, â ñèñ òåìi êà òå ãîðié i ïî íÿòü, ÿêè ìè îïå ðóº iñòî ðè÷ íà íà óêà»2.
² â öüî ìó ñåíñi âå ëè êå íà âàí òà æåí íÿ ëÿãຠíà óêð à¿íñüêó
iñòîð iîã ðàô iþ, îñîá ëè âî ÿêùî ìàòè íà óâàçi ¿¿ ïà ðà äèã ìàëü íó
ôóíê öiþ. Êîí öåí òðó þ ÷è «ó ñâîºìó àð ñå íàëi ìå òî äî ëîãi÷íi çà ñà äè,
òå î ðå òè êî-iñòîð iî ñîôñüêi íàä áàí íÿ i ïðàê òè÷ íèé äîñâiä iñòî ðè÷ -
íî ãî äîñëiäæåí íÿ»3, ñàìå iñòîð iîã ðàô iÿ ïî âèí íà íå ëèøå ñèñ òå ìà -
òè çó âà òè é êðè òè÷ íî îñìèñ ëè òè íà êî ïè ÷å íèé iñòî ðè÷ íîþ íà óêîþ
äî ðî áîê, à é ñóòòºâî ðîç øè ðè òè ¿¿ ïðåä ìåò íå ïîëå, âiäêðè òè íîâi
ãî ðè çîí òè äëÿ íà óêî âèõ ïî øóêiâ.
Ðà çîì ç òèì ñè òó àö iÿ, ùî ñêëà ëà ñÿ îñòàííiì ÷à ñîì â öié íà ó -
êîâié ãà ëóçi, íå ìîæå íå âèê ëè êà òè ïåâ íî ãî çà íå ïî êîºííÿ. ßê íå
ïðè êðî ïðî öå ãî âî ðè òè, àëå, íà æàëü, â ñó ÷àñíié óêðà¿íñüêié iñòîð iî -
ãðàôi¿ íà ìiòèâ ñÿ äî ñèòü ïî ìiòíèé ðîç ðèâ ìiæ îñìèñ ëåí íÿì çäî -
áóòêiâ óêð à¿íñüêî¿ iñòî ðè÷ íî¿ äóì êè i ¿¿ ïðàê òè÷ íè ìè íàä áàí íÿ ìè
â äîñëiäæåííi ðå àëié óêð à¿íñüêî ãî ìè íó ëî ãî ÿê íà åòà ïàõ áiëüø
âiääà ëå íèõ, òàê i çà ÷àñiâ, âïðè òóë íà áëè æå íèõ äî ñüî ãî äåí íÿ, òèì
áiëüøå íå íà áó òî äî ñâiäó ïðàã ìà òè÷ íî ãî âïè ñàí íÿ öüî ãî çäî áóò êó
ó êîí òåêñò ºâðî ïå éñüêî ãî iñòîð iî ïè ñàí íÿ. Àäæå â ïå ðå âàæíié
ñâî¿é áiëüøîñòi óçà ãàëü íþ þ÷i iñòîð iîã ðàôi÷íi ïðàöi ðà äÿ íñüêî¿
äîáè ÷å ðåç ïðè ÷è íè, öiëêîì çðî çóìiëi, ñüî ãîäíi íà âðÿä ÷è ìî æóòü
çà äî âîëü íè òè ïðàê òè÷íi ïî òðå áè iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè. Óâà ãà æ ñó ÷àñ -
íèõ iñòîð iîã ðàôiâ ïå ðå âàæ íî çî ñå ðåä æå íà íà äîñëiäæåí íÿõ ôðàã -
ìåí òàð íèõ. Ôóí äà ìåí òàëüíi æ iñòîð iîã ðàôi÷íi ïðî áëå ìè ïðî äîâ -
æó þòü çà ëè øà òè ñÿ íà ïå ðè ôåði¿ ¿õíiõ íà óêî âèõ iíòå ðåñiâ (àäæå
ñïðî áè ñòâî ðåí íÿ êiëüêîõ óçà ãàëü íþ þ ÷èõ âóçiâñüêèõ êóðñiâ4 íå
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
494
çìåí øó þòü íà ãàëüíiñòü òå î ðå òè÷ íî ãî îñìèñ ëåí íÿ óêð à¿íñüêî ãî
iñòîð iîã ðà ôi÷íî ãî ïðî öå ñó íà ñó ÷àñ íî ìó íà óêî âî ìó ðiâíi).
Äðó ãîþ ðå àëiºþ ñüî ãî äåí íÿ, ç ÿêîþ íå ìîæ íà íå ðà õó âà òè -
ñÿ, º íà ÿâíiñòü äî ïåâ íî¿ ìiðè ðóéíiâíî ãî âïëè âó íà iñòîð iîã ðà -
ôi÷íó ñôå ðó òà êî ãî ôàê òî ðó, ÿê ïðè ñóòíiñòü â íié òàê çâà íî¿ ïî ñò -
ìî ä åðíiñòñüêî¿ òå÷i¿5, ç ¿¿ âèê ëè êîì òðà äèöiéíié iñòî ðè÷íié øêîëi,
ç íàä ìiðíîþ ãiïåð áîë içàöiºþ â íîâiòíié óêðà¿íñüêié iñòî ðè÷íié íàó -
öi êðè çî âèõ òåí äåíöié, ïiäêðåñ ëåí íÿì ¿¿ ìåí øî âàð òîñ íîñòi, ïðî -
âií öiéíîñòi, ïiäìiíè íà öiî íàëü íî¿ ïà ðà äèã ìè íà óêî âèì êîñ ìî ïîëi -
òèçìîì, íà ìà ãàí íÿì óâåñ òè äîñëiäíèêiâ ç ïëî ùè íè ïî áó äî âà íèõ
íà åìïiðè÷ íî ìó äîñâiäi òå î ðå òè÷ íèõ ñõåì i êîí öåïöié òà ïðàê òè÷ -
íèõ ðå êî íñòðóêöié â öà ðè íó ðî çó ìî âî¿ àáñòðàêöi¿ (ñè òó àö iÿ, ÿêî¿,
íà âiäìiíó âiä ëiòå ðà òóð íî-ìèñ òåöü êî¿ ñôå ðè óêðà¿íñüêié iñòî ðè÷ -
íié äóìöi ùàñ ëè âî âäà ëî ñÿ óíèê íó òè íà ïî ÷àò êó ÕÕ ñò.), ïiäìiíîþ
êî íñòðóê òèâ íî¿ íà óêî âî¿ êðè òè êè òà òî ëå ðàí òíî ãî íà óêî âî ãî äèñ -
êóð ñó âî éîâ íè ÷èì óòâåð äæåí íÿì âëàñ íî¿ íå ï îãðiøíîñòi, òîùî.
Çàç íà ÷è ìî, ùî òà êèé ñòàí ðå ÷åé çîâñiì íå ñëiä ñïðèé ìà òè ÿê
îñîá ëèâiòü âí óòðiøíüî óê ð à¿íñüêî¿ iñòîð iîã ðà ôi÷íî¿ ñè òó àöi¿. Òàê
çâà íèé «ïî ñòìî ä åðíiñòñüêèé âèê ëèê» íà çëàìi ÕÕ–ÕÕ² ñò. ñêî -
ëèõ íóâ âñþ ñâiòî âó iñòî ðè÷ íó äóì êó, çìó ñèâ øè ¿¿ ïðåä ñòàâ íèêiâ ó
ðiçíèõ êðà¿ íàõ ñâiòó ñêîí ñîë iäó âà òè ñâî¿ çó ñèë ëÿ ïî çáå ðå æåí íþ
ïðå ñòèæ íîñòi «iñòîði¿ ÿê íà óêè é iñòî ðèêiâ ÿê ÷ëåíiâ àêà äå ìi÷íî¿
ñïiâäðóæ íîñòi» â óìî âàõ ðóé íó âàí íÿ «çà ñàä ïðî ôå ñiéíî¿ ïiçíà -
âàëü íî¿ äiÿëü íîñòi iñòî ðè êà»6, «ïî ÿ âè “íå çà êîí íî ðîæ äåí íûõ” íî -
âèõ ïðåä ìåò íèõ ñôåð iñòîði¿»7. Âîä íî ÷àñ íå ìîæ íà íå çà çíà ÷è òè,
ùî, äî ñÿã øè óêð à¿íñüêèõ òå ðåíiâ iç ïîì³òíèì çà ïiçíåí íÿì ó ÷àñ³,
öå iñòîð iîã ðà ôi÷íå ÿâè ùå çà ãàëü íîï ëà íå òàð íî ãî õà ðàê òå ðó íà
ìiñöå âî ìó ãðóíòi, ïî ñóòi, âòðà òè ëî ñâîþ ïðî äóê òèâ íó ôóíê öiþ
(àäæå íà âðÿä ÷è óêðà¿íñüêi ïî ñòìî ä åðíiñòè çìî æóòü íà çâà òè õî÷à
á ç äå ñÿ òîê ñòâî ðå íèõ íèìè çà îñòàííié ÷àñ áiëüø-ìåíø âàðòiñíèõ,
ïî ñïðà âæíüî ìó íî âà öiéíèõ ïðàöü*), ïå ðå òâî ðèâ øèñü íà ñâî ºðiä -
íî ãî öåí çî ðà íîâiòíüî ãî íà óêî âî ãî äî ðîá êó ïðåä ñòàâ íèêiâ àêà äå -
ìi÷íî¿ iñòîð iîã ðà ôi÷íî¿ øêî ëè.
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
495
* Çà ó âà æè ìî, òóò íå éäåòü ñÿ ïðî ïåð iî äè÷íi ãà çåòíi iíòåð â’þ ïàíi ßêî âåí -
êî, àáî æ ðå öåíçiéíi ïó áëiêàöi¿ «Óêð à¿íñüêî ãî ãó ìàí iòàð íî ãî îãëÿ äó».
ßê íå äèâ íî (à, ìîæ ëè âî, ñàìå ÷å ðåç òå, ùî öÿ ïðî áëå ìà òè êà
íèíi íà é áiëüø iíòåí ñèâ íî ðîç ðîá ëÿºòüñÿ), óâà ãà ïî ñòìî äåðíiñòiâ
ïå ðå âàæ íî êîí öåí òðóºòüñÿ íà êðè òèöi äî ñÿã íåíü òðà äè öiéíî¿
iñòîð iîã ðàôi¿ ñàìå ó öà ðèíi äîñëiäæåí íÿ íà öiî íàëü íî ãî iñòî ðè÷ íî -
ãî ïðî öå ñó ðàí íüî ìî äåð íî¿ äîáè. Íà ñàì ïå ðåä öå ñòî ñóºòüñÿ òà êèõ
ôóí äà ìåí òàëü íèõ ïðî áëåì, ÿê óêð à¿íñüêå äåð æà âîò âî ðåí íÿ ðàí -
íüî ãî íî âî ãî ÷àñó, iñíó âàí íÿ òà ñóòíiñíà õà ðàê òå ðèñ òè êà Óêðà ¿í -
ñü êî¿ êî çàöü êî¿ äåð æà âè, Óêð à¿íñüêà íà öiî íàëü íà ðå âî ëþö iÿ ÕVII ñò.,
íà öiî íàëü íî-âèç âîëüíi çìà ãàí íÿ óêðà¿íöiâ êiíöÿ ÕVI–XVIII ñò. òà
ðîëü ó öèõ ïðî öå ñàõ êî çàö òâà òîùî. Ñó ìíiâó ïiääà þòü ñÿ ÿê äîñ òî -
âiðíiñòü äæå ðåëü íî¿ áàçè, òàê i ñàìà ìîæ ëèâiñòü iñòî ðè êà îñÿã íó òè
ñóòü äîñëiäæó âà íèõ ÿâèù.
Áà æà þ ÷èì äîê ëà äíiøå îçíà éî ìè òè ñÿ ç êîí êðåò íè ìè ïðè ê -
ëà äà ìè òà êî ãî íà óêî âî ãî íiãiëiçìó ðà äè ìî çâåð íó òè ñÿ äî ïó áëi -
êàöié ß. Äàø êå âè ÷à, Ç. Êðàñ íî ä åìáñüêî ãî, Â. Ñòå ïàí êî âà, Ñ. Òåð -
íà8, à òà êîæ ïðàöü ëiäå ðà (ïðè íàéìíi, òàêà äóì êà ïî áó òóº â ïåâ íî -
ìó êîëi êî ëåã) óêð à¿íñüêî ãî ïî ñòìî äåð íó Í. Ì. ßêî âåí êî9. Âiä
ñåáå ëèøå çà çíà ÷è ìî ùå ðàç, ùî â ñâî¿é îñíîâi ïî ñòìî äåðíiçì äà -
ëå êî íå º âè íà õî äîì ñüî ãî äåí íÿ (çãà äàºìî õî÷à á òå î ðå òè÷íi âèê -
ëà äè Ô. Íiöøå, Â. Ãåðüº, ×. Áiðäà, Ê. Áåê êå ðà òà ií. â÷å íèõ êiíöÿ
Õ²Õ — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè ÕÕ ñò.), à îòæå ïå ðå áiëüøó âà òè âïëèâ
äåñ òðóê òè âó îçíà ÷å íî¿ òå÷i¿ íà ïî ñòóï ñó ÷àñ íî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ íà -
âðÿä ÷è âàð òî, îäíàê íå âàð òî éîãî é iãíî ðó âà òè. Ïðè íàéìíi, ïðè -
ñóòíiñòü ïî ñòìî ä åðíiçìó â íîâiòíüî ìó óêð à¿íñüêî ìó iñòîð iîã ðà -
ôi÷íî ìó ïðî ñòîði íå äîç âî ëèòü ïðåä ñòàâ íè êàì àêà äå ìi÷íî ãî íà -
ïðÿ ìó çà ñïî êî þ âà òè ñÿ íà äî ñÿã íó òî ìó, à çìó ñèòü ïå ðå áó âà òè ó
ïî ñòiéíî ìó ïî øó êó íî âèõ ïðî áëåì íèõ âàð iàöié é ïî áó äî âè íî âèõ
iíòåð ïðå òà öiéíèõ ìî äå ëåé. Ìîæ ëè âîñòi æ íà öüî ìó øëÿ õó ñüî -
ãîäíi íåîáìåæåíi.
Ñêëà ëî ñÿ òàê, ùî âïðî äîâæ êiëüêîõ äå ñÿ òè ëiòü óêð à¿íñüêà
iñòî ðè÷ íà íà óêà ïå ðå áó âà ëà â içî ëÿöi¿ âiä òèõ iííî âà öiéíèõ çìií òà
ìå òî äî ëî ãi÷íèõ ìî äèô iêàöié, ÿêè ìè ç êiíöÿ Õ²Õ i ôàê òè÷ íî âïðî -
äîâæ ìàé æå âñüî ãî íà ñòóï íî ãî ñòîëi òòÿ æè âèâ ñÿ ñâiòî âèé iñòîð iî -
ã ðà ôi÷íèé ïðî ñòið. Àëå â öüî ìó ìîæ íà âiäíàé òè é ïåâ íèé ïî çè òèâ.
Àäæå ñüî ãîäíi óêðà¿íñüêi íà óêîâöi, îïà íó âàâ øè çäî áó òèé ñâiòî -
âîþ iñòî ðè÷ íîþ íà óêîþ äîñâiä, ìà þòü ìîæ ëèâiñòü ñïî êiéíî i âè -
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
496
âà æå íî, öiëêîì îá äó ìà íî, óíè êà þ ÷è êðàé íîùiâ i ñëiïî ãî êîï iþ -
âàí íÿ, åêñòðà ïî ëþ âà òè éîãî ïî çè òèâíi íàä áàí íÿ íà óêð à¿íñüêèé
ãðóíò, ïðè öüî ìó çà ïî áiãøè òèõ áî ëiñíèõ ñóï ðî âiäíèõ ïðî öåñiâ
âêîð iíåí íÿ íî âî ãî, ÿêi º íå îäìiíèì ñó ïóò íè êîì ïåð iîäiâ íà óêî âèõ
ïåðåëîìiâ.
ßêi æ ìîæ ëè âîñòi ïðè öüî ìó âiäêðè âà þòü ñÿ íà íà é áëèæ ÷ó
ïåð ñïåê òè âó â äîñëiäæåííi óêð à¿íñüêî ãî ðàí íüî ìî äåð íó?
«Íà ó êî âå ïðî ÷è òàí íÿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè, — ñòâåð äæó þòü ñó -
÷àñíi iñòî ðè êè, — …ïî ëÿ ãຠíà ñàì ïå ðåä ó ïå ðå îöiíöi iñòîð iîã ðà -
ôi÷íèõ çäî áóòêiâ, çà ïå ðå ÷åííi òèõ, ÿêi íå âèò ðè ìà ëè ïå ðå âiðêè ÷à -
ñîì àáî æ áóëè ìåð òâî íà ðîä æå íè ìè, òà âîä íî ÷àñ ïiäòâåð äæåííi
òà ðå àáiëiòàöi¿ òèõ, ÿêi äî âå ëè ñâîº ïðà âî íà iñíó âàí íÿ»10. Îñòàííº
iíòå ëåê òó àëü íå çðó øåí íÿ, ÿêå äàòóºòüñÿ â iñòîð iîã ðàôi¿ 1989–
1992 ðð. i ïî ëÿ ãຠó âiäìîâi (íà ñàì ïå ðåä íà ïî ñòðà äÿ íñüêî ìó ïðî ñ -
òîði) âiä ìàð êñ èñòñüêî¿ êîí öåïöi¿ ñâiòî âî ãî iñòî ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó,
áåç ïî ñå ðåä íüî òîð êíó ëî ñÿ é óêð à¿íñüêî ãî iñòî ðè÷ íî ãî ñå ðå äî âè -
ùà. ×è áóëè ãî òîâi äî öüî ãî óêðà¿íñüêi iñòî ðè êè?
Íà ôîíi ïî ëÿð íîñòi äó ìîê, ÿêó íà çëàìi 80–90-õ ðð. çà ñâiä -
÷è ëè ÷èñ ëåííi äèñ êóñi¿ òà ïó áëiêàöi¿ íà ñòî ðiíêàõ ôà õî âî¿ ïåð i î äè -
êè11, â Êèºâi, íà òè ïîã ðàôi÷íié áàçi ²íñòè òó òó iñòîði¿ Óêðà¿ íè ÍÀÍ
Óêðà¿ íè, ïî áà ÷è ëà ñâiò íå âå ëè êà áðî øó ðà äâîõ ïðî âiäíèõ ôàõiâ -
öiâ â ãà ëóçi óêð à¿íñüêî¿ ïî ëiòè÷ íî¿ iñòîði¿ ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó
Â. À. Ñìîë iÿ òà Â. Ñ. Ñòå ïàí êî âà12. Ïðèê ìåò íî, ùî ¿¿ ïî ÿ âà ôàê -
òè÷ íî çáiãëà ñÿ çà ÷à ñîì iç ïî âåð íåí íÿì (ïiñëÿ òèì ÷à ñî âî ãî âiäõî -
äó ó òiíü iíøèõ íà óêî âèõ íà ïðÿìiâ) ïî ëiòè÷ íî¿ iñòîði¿ íà ñâî¿ ïðiî -
ðè òåòíi ïî çèöi¿ ó ºâðî ïåéñüêié iñòîð iîã ðàôi¿. «Ïiä ïî ëiòè÷ íîþ
iñòîðiºþ, — çà çíà ÷ຠÄ. Òîø, — çâè ÷àé íî ðî çóìiºòüñÿ âèâ ÷åí íÿ
âñiõ àñ ïåêòiâ ìè íó ëî ãî, ïî â’ÿ çà íèõ iç ñòðóê òóð îþ âëà äè â ñó ñïiëü -
ñ òâi — ç òèì, ùî â áiëüøîñòi âiäî ìèõ íàì ôîðì îðãàí içàöi¿ ëþ ä -
ñüêî¿ ñïiëüíî òè âèç íà ÷àºòüñÿ ïî íÿò òÿì “äåð æà âà”. Ñþäè âõî äÿòü
iíñòè òó àëiñòñüêà îðãàí içàö iÿ äåð æà âè, ñó ïåðíèö òâî ôðàêöié i
ïàðòié çà âëà äó, ìiæäåð æàâ íà ïî ëiòè êà»13.
Ìè íå âè ïàä êî âî çðî áè ëè öþ ðå ìàð êó. Àäæå çà ïðî ïî íî âà íà
íîâà êîí öåï öiÿ iñòîði¿ Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè óêð à¿íñüêî -
ãî íà ðî äó íå ëèøå ðiøó ÷å âè òiñíè ëà ç óêð à¿íñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ íà -
â’ÿ çà íèé ¿é ó 50–80-õ ðð. ìè íó ëî ãî ñòîëi òòÿ ñòå ðå î òèï ùîäî
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
497
îöiíêè ñóò íîñòi òà îñíîâ íî ãî çìiñòó ïî ëiòè÷ íèõ ïîä ié â Óêðà¿íi
ÕVII ñò., à é íàä à ëà ñâîºðiäíî¿ ñïðÿ ìî âà íîñòi ïî øó êàì ïðåä ñòàâ -
íèêiâ àêà äå ìi÷íî ãî íà ïðÿ ìó â öà ðèíi óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ ðàí íüî ãî
íî âî ãî ÷àñó. Àäæå íîâà êîí öåï öiÿ íå äâîç íà÷ íî äî âî äè ëà: íà öiî -
íàëü íî-âèç âîëü íà åïî ïåÿ, ùî òî ÷è ëàñü íà óêð à¿íñüêèõ òå ðå íàõ ç
êiíöÿ 40-õ äî ñå ðå äè íè 70-õ ðð. ÕVII ñò., «çà ïî ÷àò êó âà ëà íîâó åïî -
õó â áî ðîòüái íà ðî äó çà íå çà ëåæíiñòü i ñòâî ðåí íÿ ñà ì îñòiéíî¿ äåð -
æà âè»14. ² õî÷à ãå î ïîë iòè÷íi ðå àëi¿ òî ãî ÷àñ ñÿ iñòîò íî îá ìå æè ëè
÷àñ ¿¿ iñíó âàí íÿ ÿê ïî âíîöi ííî ãî ñó âå ðåí íî ãî óòâî ðåí íÿ, âîíà «ó
ôîðìi Ëiâî áå ðåæ íî ãî ãåòü ìà íñòâà íà ïðà âàõ àâ òî íîìi¿ ïðî iñíó âà -
ëà â ñêëàäi Ðîñi¿» äî ïî ÷àò êó 80-õ ðð. ÕVII² ñò., à ñôîð ìóëü î âà íà ó
õîäi ðå âî ëþ öiéíèõ ïîä ié íà öiî íàëü íà äåð æàâ íà iäåÿ «ñòà ëà äëÿ
íà ñòóï íèõ ïî êîëiíü óêðà¿íöiâ íå ïè ñà íèì çà ïîâ iòîì ó áî ðîòüái çà
íå çà ëåæíiñòü»15, «ïî òóæ íèì iìïóëü ñîì äëÿ ðîç âèò êó çäå ôîð ìî âà -
íî¿ i ïðè äàâ ëå íî¿ íà öiî íàëü íî¿ ñà ìî ñâiäî ìîñòi óêð à¿íñüêî ãî ñó -
ñïiëü ñòâà, ïî çáàâ ëå íî ãî ñâ äåð æà âè»16.
Ïå ðåã ëÿ íóâ øè ñóòíiñòü, òè ïî ëîã iþ, õðî íî ëîãi÷íi ìåæi, ïåði -
îäèçàöiþ, ðîëü i ìiñöå Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè â óêðà ¿í ñü -
êié òà ºâðî ïåéñüêié iñòîði¿, êëà ñèô iêó âàâ øè ¿¿ ÿê Óêð à¿íñüêó ðå âî -
ëþ ö iþ ÕVII ñò., íà óêîâöi çà ïðî ïî íó âà ëè i ñâîþ ñõå ìó ðîç âèò êó ó
äðóãié ïî ëî âèíi ÕVII–ÕVII² ñò. óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêèõ âiäíî ñèí,
çãiäíî ç ÿêîþ àê öåí òè iç øòàì ïó ñïiëüíîñòi iñòî ðè÷ íî ãî ìè íó ëî ãî
óêð à¿íñüêî ãî i «ºäè íîê ðîâ íî ãî» ðîñiéñüêî ãî íà ðîäiâ, ÿêîþ îá ó -
ìîâ ëþ âàâ ñÿ îñíîâ íèé ñåíñ íà öiî íàëü íî-âèç âîëü íèõ çìà ãàíü óê ðà -
¿íöiâ â ñå ðå äèíi ÕVII ñò. ÿê áî ðîòü áè çà îá’ºäíàí íÿ äâîõ «áðàòíiõ»
ñëîâ ’ÿ íñüêèõ íà ðîäiâ, ïå ðå ìiùó âà ëè ñÿ ó ïëî ùè íó íà öiî íàëü íî¿
äåð æà âîò âîð ÷îñòi, ðå àë içàöi¿ íà ïðàê òèöi îñíî âî ïî ëîæ íèõ çà ñàä
óêð à¿íñüêî¿ äåð æàâ íî¿ iäå¿ òà ïðî ãðà ìè óíå çà ëåæ íåí íÿ âëàñ íî¿
äåð æà âè. Çðî çóì iëî, ùî öèì ñà ìèì äî êîði ííî çìiíþ âà ëè ñÿ àê öåí -
òè â òðàê òó âàííi öiëî ãî êîì ïëåê ñó âèÿâ³â ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî ãî
ïðî öå ñó íå ëèøå íî âî ãî, à é íîâiòíüî ãî ÷àñó.
Áåç ïå ðå÷ íî, ïî ÿ âà íà ïî ÷àò êó 90-õ ðð. ìè íó ëî ãî ñòîëi òòÿ íî -
âî¿ êîí öåïöi¿ Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè, ÿêà çãî äîì òðàíñ -
ôîð ìó âà ëà ñÿ àâ òî ðà ìè â êîí öåï öiþ Óêð à¿íñüêî¿ íà öiî íàëü íî¿ ðå -
âî ëþöi¿ ÕVII ñò., ñòà ëà ìîæ ëè âîþ çà âäÿ êè ðà äè êàëüíié çìiíi
iñòîð iîã ðà ôi÷íî¿ ñè òó àöi¿ â Óêðà¿íi, çîê ðå ìà, ñòà íîâ ëåí íþ â íié íà
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
498
êiíåöü 80-õ ðð. íî âî¿ äåð æàâ íèöü êî¿ øêî ëè, ãðóí òî âà íî¿ íà òðà -
äèö iÿõ i äî ñÿã íåí íÿõ ïî ïå ðåä íèêiâ, à òà êîæ ðîç øè ðåí íþ iíôîð ìà -
öiéíî ãî ïîëÿ øëÿ õîì âiäêðèò òÿ ïå ðåä óêð à¿íñüêè ìè â÷å íè ìè
áiëüø âiëüíî ãî äîñ òó ïó äî íàä áàíü ñâiòî âî¿ iñòî ðè÷ íî¿ äóì êè òà
òàºìíèöü çà êîð äîí íèõ àðõiâîñ õî âèù (ùîï ðàâ äà, íå çà áà ðîì íà
öüî ìó øëÿ õó ïå ðåä íèìè ïî ñòà ëè òðóä íîùi âæå äåùî iíøî ãî —
ìà òåð iàëü íî ãî õà ðàê òå ðó). Ïîï ðè ñêåï ñèñ óêð à¿íñüêèõ ïî ñòìî -
äåðíiñòiâ ùîäî âiäòâî ðåí íÿ iñòî ðè÷ íî¿ ðåò ðîñ ïåêöi¿ íà öiî íàëü íî¿
äåð æà âîò âîð ÷îñòi òà ¿õ ñïðîá (íà ïiäñòàâi ðå àí iìàöi¿ âiäæè ëèõ
ði÷ïîñ ïî ëè òñüêèõ êîí öåïöié óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿) âiäòiñíè òè íà öiî -
íàëü íèé iñòî ðè÷ íèé ïðî öåñ ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó íà ïåð iôåð iþ òî -
ãî ÷àñ íî¿ ºâðî ïå éñüêî¿ öèâiëiçàöi¿, íà óêîâ öÿ ìè àêà äå ìi÷íî ãî íà -
ïðÿ ìó ïðî òÿ ãîì ïî ðiâíÿ íî êî ðîò êî ãî ïåð iî äó îïðàöü î âà íî i ââå äå -
íî äî íà óêî âî ãî îá iãó çíà÷ íèé ïëàñò íî âî ãî äî êó ìåí òàëü íî ãî
ìà òåð ià ëó, êî ðèñ òó âàí íÿ ÿêèì ç ðÿäó îá ñòà âèí áóëî íå ìîæ ëè âèì
íà ïî ïå ðåäíiõ åòà ïàõ, ïiäíÿ òî é äîñëiäæå íî ðÿä âàæ ëè âèõ ïðî á -
ëåì ç iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî äåð æà âîò âî ðåí íÿ17.
Çîê ðå ìà, ç’ÿ âè ëà ñÿ íèç êà íà óêî âèõ ïðàöü, â ÿêèõ àâ òî ðè
ñïðî áó âà ëè ïå ðå ãëÿ íó òè äå ÿêi, çäà âà ëî ñÿ á, âæå äîá ðå âèâ ÷åíi åï i -
çî äè òà ïîä i¿ â ïî ëiòè÷íié iñòîði¿ Óêðà¿ íè äðó ãî¿ ïî ëî âè íè
ÕVII–ÕVI²I ñò. òà âiäíàé òè ó íié ÷è ìà ëî íå çà ïîâ íå íèõ ëà êóí18.
Ãî ëîâ íèì íà ïðà öþ âàí íÿì iñòî ðèêiâ â öié öà ðèíi ñòà ëî óòâåð äæåí -
íÿ, ÿê iñòîð iîã ðà ôi÷íî âèç íà íî ãî, ôàê òó iñíó âàí íÿ íà åòíi÷íî óê ð à -
¿íñüêèõ òå ðå íàõ çà êî çàöü êî¿ äîáè óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ íà öiî íàëü íî -
ãî äåð æàâ íî ãî îðãà íiçìó â éîãî ïåâ íèõ ïî ëiòè êî-þðè äè÷ íèõ ìî -
äèô iêàö iÿõ i — ÿê ñëiäñòâî ç öüî ãî — ç’ÿ ñó âàí íÿ ðîëi ðîñiéñüêî ãî
(ïî ðÿä ç ïî ëüñüêèì, êðè ìñüêî-òó ðåöü êèì, øâå äñüêèì òîùî) ôàê -
òî ðà â óêð à¿íñüêî ìó äåð æà âîò âîð ÷î ìó ïðî öåñi ðàí íüî ãî íî âî ãî
÷àñó19, ïå ðå ãëÿ íó òî öiëèé êîì ïëåêñ ïè òàíü, ïî â’ÿ çà íèõ ç óêð à ¿í -
ñü êî-ðîñiéñüêè ìè ïå ðå ãî âî ðà ìè âçèì êó-íà âåñíi 1654 ð.20
 öiëî ìó âñÿ òå ìà òè êà ç ïðî áëå ìè óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âîò âîð -
÷îñòi ÕVII–ÕVI²I ñò. ôî êó ñóºòüñÿ ó äâîõ ïëî ùè íàõ. Ïî-ïåð øå, öå
ïî ëiòè êî-àäìiíiñòðà òèâ íèé óñòðié Óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âè òà ñòà íîâ -
ëåí íÿ i ðîç âè òîê ¿¿ äåð æàâ íî-ïðàâ íèõ iíñòè òóöié. ²íøèì âàæ ëè -
âèì àñ ïåê òîì, ÿêèé, ÿê i íà ïî ïå ðåäíiõ åòà ïàõ, ïðî äîâ æóº äîì iíó -
âà òè â äîñëiäíèöü êèõ iíòå ðå ñàõ, º äîñëiäæåí íÿ ïðî ÿâiâ äåð æàâ íî -
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
499
ãî áó äiâíèö òâà â Óêðà¿íi-Ãåòü ìàí ùèíi â êîí òåêñòi ¿¿ òî ãî ÷àñ íî¿
ïîëiòè÷íî¿ iñòîði¿ òà ãåîïîëiòè÷íî¿ ñèòóàöi¿.
Íåç âà æà þ ÷è íà ïî ÿ âó ãðóí òîâ íèõ, íà ëåæ íî àð ãó ìåí òî âà íèõ
äîñëiäæåíü, áà ãà òî ïðî áëåì ç iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî äåð æà âîò âî ðåí -
íÿ ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó ïðî äîâ æó þòü çà ëè øà òè ñÿ äèñ êó ñiéíè ìè
(éäåòü ñÿ ïðî ðåñ ïó áëiêà íñüêó ÷è ìî í àðõi÷íó êîí öåïöi¿ äåð æàâ íî -
ãî óñòðîþ Ãåòü ìàí ùè íè; íà ÿâíiñòü äåð æà âîò âîð ÷èõ ïëàíiâ ó
Á. Õìåëü íèöü êî ãî íà ïî ÷àò êó Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè; õðî -
íî ëîãi÷íi ìåæi âèç íà ÷åí íÿ Óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âè ÿê ïî âíîï ðàâ íî ãî
ñóá’ºêòà ìiæíà ðîä íî ãî ïðà âà; ìiñöå i ñóòíiñòü óêð à¿íñüêî-ìîñ êî â -
ñüêî ãî äî ãî âî ðó 1654 ð. â äåð æà âîò âîð ÷î ìó ïðî öåñi; ðÿä ïè òàíü
àäìiíiñòðà òèâ íî-òå ðè òîð iàëü íî ãî óñòðîþ, íà ÿâíiñòü âëàñ íî¿ óêð à -
¿íñüêî¿ ìî íå òè çà ÷àñiâ Á. Õìåëü íèöü êî ãî òà Ï. Äî ðî øåí êà òîùî).
Íå iñíóº íå òiëüêè êîì ïëåê ñíî ãî äîñëiäæåí íÿ ç iñòîði¿ óêð à¿íñüêî -
ãî äåð æà âîò âî ðåí íÿ, àëå é ïî òðå áó þòü ñïåö iàëü íèõ ìî íîã ðà ôi÷ -
íèõ ðîç ðî áîê òàêi ïè òàí íÿ, ÿê ïî ëiòè êî-ñóñïiëüíèé óñòðié Óêð à¿í -
ñüêî¿ äåð æà âè â éîãî ãå íåçi; ôîð ìó âàí íÿ äåð æàâ íèöü êèõ òå îðié â
óêðà¿íñüêié ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷íié äóìöi; âçàºìîç â’ÿ çîê äåð æàâ íî -
ãî ëàäó òà ñî öiàëü íî¿ é åêî íî ìi÷íî¿ ïî ëiòè êè óðÿ äó; äåð æàâ íà ïî -
ëiòè êà â ãà ëóçi êóëü òóð íî ãî áó äiâíèö òâà; ç’ÿ ñó âàí íÿ ïî ëiòè÷ íî¿
ñòðóê òó ðè óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà; ïîãëÿä íà Óêðà¿íñüêó äåð æà -
âó êðiçü ïðèçìó ãåîïîëiòè÷íèõ iíòåðåñiâ êðà¿í Öåíòðàëüíî¿ i
Ñõiäíî¿ ªâðîïè, ìîãóòíiõ äåðæàâ Çàõîäó; âðàõóâàííÿ àçiàòñüêîãî
ãåîïîëiòè÷íîãî âåêòîðó òîùî.
Âàð òî òà êîæ ç’ÿ ñó âà òè ðîëü ëþ äñüêî ãî ôàê òî ðó â äåð æà âî -
òâîð ÷îìó ïðî öåñi; ïðî ñëiäêó âà òè, íà ñêiëüêè ÷iòêè ìè áóëè äåð æà -
âîò âîð÷i êîí öåïöi¿ óêð à¿íñüêèõ ãåòü ìàíiâ ÿê íîñi¿â íà é âè ùî¿ äåð -
æàâ íî¿ âëà äè â êðà¿íi; äî ñëiäè òè ïðî öåñ ôîð ìó âàí íÿ ñòå ðå î òè ïó
âëà äè òà äåð æà âè â ìà ñîâié ñâiäî ìîñòi; òðàíñ ôîð ìàö iþ îñòàí íüî¿
ó ñâiäîìiñòü ïî ëiòè÷ íó òîùî. Íå îáõiäíî òà êîæ äî ñëiäè òè äåð æàâ íî-
òå ðè òîð iàëü íèé óñòðié Óêðà¿ íè-Ãåòü ìàí ùè íè òà åòíi÷íó ñòðóê òó ðó
¿¿ íà ðî äî íà ñå ëåí íÿ. Âè çðiëà íå îáõiäíiñòü êîì ïëåê ñíî ãî âèâ ÷åí íÿ
óêð à¿íñüêèõ äåð æàâ íèõ iíñòè òóöié â ¿õíié ñà ìî áóò íîñòi, åâî ëþöi¿
òà âçàºìîâ ïëè âàõ, à òà êîæ âè ÿ âè òè ¿õíi òî òîæ íîñòi ÷è âiäìiííîñòi
ç äåð æàâ íè ìè óñòà íî âà ìè òà ñòðóê òó ðà ìè iíøèõ ºâðî ïå éñüêèõ
êðà¿í; ðîç ãëÿ íó òè ôàê òî ðè, ùî ñïðè ÿ ëè iíòåí ñèâ íîñòi äåð æàâ íî ãî
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
500
áó äiâíèö òâà â ñå ðå äèíi ÕVII ñò. i ïðè çâå ëè äî éîãî ïî âíî ãî çà òó -
õàí íÿ ëèøå ïðî òÿ ãîì êiëüêîõ íà ñòóï íèõ äå ñÿ òè ëiòü, íà ðåøòi, âèÿ -
âèòè ìiñöå òà ç’ÿ ñó âà òè ðîëü óêð à¿íñüêî ãî äåð æà âîò âî ðåí íÿ é óêðà -
¿íñüêîãî äåð æàâ íî ãî îðãà íiçìó â öèâiëiçàöiéíié ñèñ òåìi òà ñó -
ñïiëü íî- ïî ëiòè÷ íèõ ñòðóê òó ðàõ ªâðî ïå éñüêî ãî êîí òè íåí òó, ùî
ìîæ ëè âå ÷å ðåç ïî ðiâíÿëü íèé àíàëiç íà öiî íàëü íî ãî i çà ãàëü íîºâðî -
ïå éñüêî ãî äî ñâiäó äåð æàâ íî ãî áó äiâíèö òâà òà äåð æà âîò âîð ÷èõ òå -
î ðié. Íà ÷åðçi òà êîæ ïiäâå äåí íÿ ïiä ïðî áëå ìó íà ëåæ íî ãî ôóí äà -
ìåí òó øëÿ õîì ñòâî ðåí íÿ ñèí òåç íî ãî iñòîð iîã ðà ôi÷íî ãî êóð ñó ç
ïðî áëåì äîñëiäæåí íÿ iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî äåð æà âîò âî ðåí íÿ ðàí -
íüî ãî íî âî ãî ÷àñó.
Âàæ ëè âîþ íà óêî âîþ ïðî áëå ìîþ, íà é òiñíiøèì ÷è íîì ïî -
â’ÿ çà íîþ ç óêð à¿íñüêèì äåð æà âîò âî ðåí íÿì äðó ãî¿ ïî ëî âè íè ÕVII–
ÕVII² ñò., íà íîâiòíüî ìó iñòîð iîã ðà ôi÷íî ìó âiäðiçêó (ÿê i çà ïî ïå -
ðåäíiõ ïåð iîäiâ) çà ëè øàºòüñÿ ïðî áëå ìà óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêèõ
âiäíî ñèí, êîði ííÿ ïåð ìà íåí òíî¿ àê òó àë içàöi¿ ÿêî¿ çíà õî äèòü ñÿ ÿê ó
ïëî ùèíi ñóòî àêà äå ìi÷íî ãî iíòå ðå ñó, òàê i ïðè êëàä íî ãî çà ñòî ñó -
âàí íÿ â ïî òî÷íié ìiæäåð æàâíié ïðàê òèöi21. Ïðèê ìåò íî, ùî ó ñâî¿õ
ñòóä iÿõ ïðåä ñòàâ íè êè íîâiòíüî¿ óêð à¿íñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ íà ìà ãà -
þòü ñÿ íå ëèøå ïðî ñòå æè òè ìàãiñòðàëü íó ëiíiþ ðîç âèò êó ñòî ñóíêiâ
ìiæ Óêðà¿ íîþ i Ðîñiºþ ó äðóãié ïî ëî âèíi ÕVII–ÕVI²I ñò., à é îñÿã -
íó òè ¿õ ñóòü, âèç íà ÷è òè îñíîâíi òåí äåíöi¿ òà õà ðàê òåðíi âè ÿ âè íà
îêðå ìèõ åòà ïàõ. Òàê, ç’ÿ ñî âó þ ÷è ìiñöå ìîñ êî âñüêî ãî íà ïðÿ ìó ó
ïî ëiòè÷ íèõ ïëà íàõ Á. Õìåëü íèöü êî ãî, íà óêîâöi íà ãî ëî øó þòü íà
òîìó, ùî îðiºíòàö iÿ ãåòü ìà íà íà Ðîñiéñüêó äåð æà âó îá óìîâ ëþ âà -
ëà ñÿ íà ñàì ïå ðåä íà ìà ãàí íÿì çáå ðåã òè çà âî éî âà íó íå çà ëåæíiñòü
Óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âè òà çà áåç ïå ÷è òè ìîæ ëè âîñòi ¿¿ ñî áîð íîñòi â òié
êîí êðåòíié ãå î ïîë iòè÷íié ñè òó àöi¿, ÿêà ñêëà ëà ñÿ íà âêî ëî Óêðà¿ íè
íà ìî ìåíò óêëà äåí íÿ óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêî ãî äî ãî âî ðó, i ëèøå ÿê
äðó ãî ðÿäíi ïðè öüî ìó âðà õî âó âà ëè ñÿ òàêi ôàê òî ðè, ÿê iñòî ðè÷ íà
òðà äèö iÿ, åòíi÷íà áëèçüêiñòü äâîõ ñëîâ ’ÿ íñüêèõ íà ðîäiâ, ïðà âî -
ñëàâíå âiðîñ ïîâ iäàí íÿ òîùî.
Íà ÿâ íèé íà ñüî ãîäíi â íîâiòíié óêðà¿íñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ äî -
ðî áîê â öà ðèíi äîñëiäæåí íÿ óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêèõ ìiæäåð æàâ íèõ
âiäíî ñèí â ¿õíié õðî íî ëîãi÷íié ïðî òÿæ íîñòi äîç âî ëÿº ñòâåð äæó âà -
òè, ùî ïðiî ðè òåò òóò, ÿê i íà ïî ïå ðåäíiõ åòà ïàõ, âïåâ íå íî ïå ðå áðà -
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
501
ëè íà ñåáå ñòî ñóí êè ïî ëiòè÷íi. Ðà çîì ç òèì, âàæ ëè âèì ôàê òî ðîì,
ùî ñóòòºâî âïëè âຠíà õà ðàê òåð ñïiâiñíó âàí íÿ áóäü-ÿêèõ ñóñiäíiõ
íà ðîäiâ, º âçàºìîä iÿ åò íî êóëü òóð íà, âçàºìîä iÿ äó õîâ íà. Ñàìå
òîìó, î÷å âèä íî, öåé ôàê òîð âèç íàºòüñÿ ñó ÷àñ íè ìè â÷å íè ìè çà ãî -
ëîâ íèé â ïðî öåñi äå íàö iî íàë içàöi¿ óêð à¿íñüêî¿ åë iòè íà çëàìi ñå -
ðåä íüîâi ÷÷ÿ òà íî âî ãî ÷àñó òà ïî ñòó ïî âî¿ âòðà òè íåþ äåð æà âî -
òâîð ÷î¿ ïî òåíöi¿22. Ñàìå òîìó, î÷å âèä íî, íå âè ïàä êî âèì, à öiëêîì
çà êî íî ìiðíèì âèã ëÿ äຠòîé ôàêò, ùî â ìiôîò âîð ÷îñòi ñïî ÷àò êó
iìïå ðñüêèõ, à çãî äîì ðà äÿ íñüêèõ iäå î ëîãiâ ïî ðÿä iç ìiôîì ïðî Ïå -
ðå ÿñ ëàâ 1654 ð. ç íå çíà÷ íèì ðîç ðè âîì ó ÷àñi óòâåð äæóºòüñÿ ùå
îäèí ìiô — ïðî çâåðõíiñòü «ïå ðå äî âî¿» ðîñiéñüêî¿ êóëü òó ðè íàä
êóëü òó ðîþ óêð à¿íñüêîþ, ÿêà âiäïî âiäíî âäÿ ãàºòüñÿ ó øàòà ïðî -
âiíöiéíîñòi, õó òî ðÿ íñüêîñòi. Òèì ÷à ñîì, iñòî ðè÷íi ðå àëi¿ ïðî ìîâ -
ëÿ þòü äåùî ïðî iíøå.
Âè ñî êèé êóëü òóð íî-äó õîâ íèé ïî òåí öiàë óêð à¿íñüêî¿ ðàí -
íüî ìî äåð íî¿ íà öi¿ çà ñâiä÷è ëî íîâå ôóí äà ìåí òàëü íå âè äàí íÿ ç
iñòîði¿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òó ðè äðó ãî¿ ïî ëî âè íè ÕVII–ÕV²II ñò.23, â
ÿêî ìó íà øè ðî êî ìó iñòî ðè÷ íî ìó òëi ðîç êðè âà þòü ñÿ âíóòðiøíi
çâ’ÿç êè i çà êî íî ìiðíîñòi óêð à¿íñüêî ãî êóëü òóð íî ãî ïðî öå ñó, éîãî
ìiñöå i ðîëü ó âñåñâiòíié êóëü òóð íî-iñòî ðè÷íié öèâiëiçàöi¿. Ïå ðåä
íà óêîâ öåì æå öåé óçà ãàëü íþ þ ÷èé òîì â³äêðè âຠíîâi ïåð ñïåê òè âè
â äîñëiäæåííi iíòå ëåê òó àëü íî ãî æèò òÿ íå ëèøå Óêð à¿íñüêî¿ êî -
çàöü êî¿ äåð æà âè, à é ñà ìî áóò íîñòi êóëü òóð íî-äó õîâ íî ãî ðîç âîþ
óêð à¿íñüêèõ åòíi÷íèõ òå ðåíiâ, ÿêi â äðóãié ïî ëî âèíi ÕVII–ÕV²II ñò.
ïðî äîâ æó âà ëè çà ëè øà òè ñÿ ïîçà ¿¿ òå ðè òîð iàëü íèì àðå à ëîì. Íà
ñüî ãîäíi æ öiëêîì îä íî çíà÷ íî ìîæ íà ñòâåð äæó âà òè, ùî âæå íà ñå -
ðå äè íó ÕVII ñò., òîá òî äîáó Óêð à¿íñüêî¿ íà öiî íàëü íî¿ ðå âî ëþöi¿,
Óêðà¿ íà, íà âiäìiíó âiä ñâî ãî ïî ëiòè÷ íî ãî ñóñ iäà, æèëà ïî âíîê ðîâ -
íèì, äî ñèòü ðîç âè íå íèì iíòå ëåê òó àëü íèì æèò òÿì. Æèò òÿì ñà ìî -
áóòíiì, ïðî òå ÷iòêî çîðiºíòî âà íèì íà ºâðî ïå éñüêèé êóëü òóð íî-äó -
õîâ íèé ïðî ñòið. Öå ñïîñ òåð iãàºòüñÿ ó âñiõ áåç âè íÿò êó ãà ëó çÿõ —
íà óêî âî-îñâiòíié, àðõiòåê òóð íî-ìèñ òåöüêié, ìó çè÷ íî-òå àò ðàëüíié,
ëiòå ðà òóðíié, ñôåði ìà òåð iàëü íî¿, íà ðåøòi — ïî ëiòè÷ íî¿ êóëü òó ðè.
Ïðè ÷î ìó, ó ðîç âèò êó âñiõ áåç âè íÿò êó êóëü òóð íî-äó õîâ íèõ ôîð ìî -
âè ÿâiâ, ÿêi ç ñå ðå äè íè ÕVII ñò. ñïðÿ ìî âó âà ëè ñÿ íà óòâåð äæåí íÿ íà -
öiî íàëü íî¿ ñà ìî áóò íîñòi òà íà öiî íàëü íî¿ ñà ìîi äåí òè÷ íîñòi, âèð i -
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
502
øàëü íó ðîëü âiäiãðà âàâ ñàìå óêð à¿íñüêèé åëå ìåíò. Íà òîìiñòü
(îñîá ëè âî ç ïî ÷àò êó ÕV²II ñò.) íà ðîñiéñüêèõ êðå ñàõ â êóëü òóð -
íî-äó õîâíié ñôåði ñïîñ òåð iãà þòü ñÿ äåùî iíøi ïðî öå ñè, à ñàìå
ôîð ìóºòüñÿ, à íà ñå ðå äè íó ÕV²II ñò. íà áó âຠñâî ãî óòâåð äæåí íÿ
êóëü òó ðà iìïå ðñüêà, ãðóí òî âà íà íå íà ðîñiéñüêî ìó, à íà iíî çåì íî -
ìó iíòå ëåêòi. Íàñêiëüêè ïî çíà ÷è ëè ñÿ öi ÿâè ùà íà àñèì iëÿöi¿ óêð à -
¿í ñüêî¿ êóëü òó ðè â çà ãàëü íîi ìïå ðñüêó, íà ñêiëüêè çíà÷ íèì áóâ
âïëèâ óêð à¿íñüêî ãî iíòå ëåê òó íà êóëü òóð íèé ðîç âîé Ðîñiéñüêî¿
iìïåði¿, íà ñêiëüêè óêð à¿íñüêà iíòå ëåê òó àëü íà äiàñ ïî ðà â Ìîñêâi òà
Ïå òåð áóðçi âïëè âà ëà íà óðÿ äî âó ïî ëiòè êó â êóëü òóðíié ñôåði —
ïè òàí íÿ, ÿêi ñëiä ðîçâ’ÿçóâàòè.
Áåç ïå ðå áiëüøåí íÿ ìîæ íà ñòâåð äæó âà òè: íà ñüî ãîäíi â
óêðà¿íñüêié iñòî ðè÷íié íà óöi ôàê òè÷ íî âòðà ÷å íî öiëó iñòîð iîã ðà -
ôi÷íó òðà äèö iþ äîñëiäæåí íÿ ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íèõ ïðî öåñiâ, çà -
ïî ÷àò êî âà íó iç ñòà íîâ ëåí íÿì iñòîð iîã ðàôi¿ ÿê íà óêè i ðîç âè íå íó
(ùîï ðàâ äà, iç çíà÷ íè ìè äå ôîð ìàö iÿ ìè — ñëiäñòâîì âñå òiº¿ æ iäå î -
ëî ãi÷íî¿ ìiôîò âîð ÷îñòi) çà ðà äÿ íñüêèõ ÷àñiâ. Òèì íå ìåí øå, âæå â
êiíöi Õ²Õ — íà ïî ÷àò êó ÕÕ ñò. óêð à¿íñüêè ìè íà óêîâ öÿ ìè áóëî
çðîá ëå íî ðÿä öiêà âèõ ñïîñ òå ðå æåíü ñòî ñîâ íî ñïå öèô iêè i ñà ìî áóò -
íîñòi ðîç âèò êó åêî íîì iêè Óêð à¿íñüêî¿ êî çàöü êî¿ äåð æà âè òà òèõ
íå ãà òèâ íèõ ÿâèù, ÿêi ïî ðî äè ëà â öié ñôåði åêî íî ìi÷íà ïî ëiòè êà
ðîñiéñüêî ãî öà ðà òó, ñïðÿ ìî âà íà, îñîá ëè âî âiä ïî ÷àòêiâ ðå ôîð ìà -
òî ðñüêî¿ äiÿëü íîñòi Ïåò ðà ², íà ïiäðèâ i ïî ñòó ïî âå íiâå ëþ âàí íÿ íà -
öiî íàëü íî¿ óêð à¿íñüêî¿ ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íî¿ ìî äåëi, âèò âî ðå íî¿
ó ðîêè ðå âî ëþöi¿ é çîðiºíòî âà íî¿ íà çà õiäíîºâðî ïåéñüêi ãîñ ïî äà ð -
ñüêî-åêî íîìi÷íi ñèñ òå ìè íî âî ãî ÷àñó. Çâåð íåí íÿ óâà ãè íà ñòóä iþ -
âàí íÿ â öà ðèíi óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêèõ ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íèõ ñòî -
ñóíêiâ ïî ñòïå ðå ÿñ ëà âñüêî¿ äîáè ç ïî çèöi¿ ñó ÷àñ íî ãî iñòîð iî ïè ñàí -
íÿ ìîæå äàòè öiêàâi i íàä çâè ÷àé íî ïî â÷àëüíi ðå çóëü òà òè. Ç iíøî ãî
áîêó, ç’ÿ ñó âàí íÿ ìiñöÿ i ðîëi ðàí íüî ìî äåð íî¿ Óêðà¿ íè â ãîñ ïî äà ð -
ñüêî-åêî íîìi÷íié ñèñ òåìi Öåí òðàëü íî-Ñõiäíî ãî ðåã iî íó ªâðî ïè
íà âðÿä ÷è ìîæ ëè âå áåç ïî ãëèá ëå íî ãî äîñëiäæåí íÿ ñïå öèô iêè
ñîöiàëüíî-åêîíîìi÷íîãî ðîçâèòêó óêðà¿íñüêîãî Ïðàâîáåðåææÿ òà
çà õiäíî óê ð à¿íñüêèõ òåðåíiâ, ÿêèé âiäáóâàâñÿ ïiä âïëèâîì ôàê òî -
ðiâ, äåùî âiäìiííèõ âiä òèõ, ÿêi äiÿëè â êîðäîíàõ Óêðà¿ íè- Ãåòü -
ìàí ùè íè.
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
503
Çíà÷ íîþ ïî ïó ë ÿðíiñòþ ó íà óêîâöiâ ðiçíèõ ïî êîëiíü êî ðèñ -
òó âà ëà ñÿ i ïðî äîâ æóº êî ðèñ òó âà òè ñÿ ïðî áëå ìà òè êà, ïî â’ÿ çà íà iç
äîñëiäæåí íÿì íà öiî íàëü íî-âèç âîëü íèõ çìà ãàíü óêðà¿íöiâ ðàí íüî -
ãî íî âî ãî ÷àñó. Îäíàê äî ñèòü ïè òî ìèé ó êiëüêiñíî ìó âiäíî øåííi
äî ðî áîê ó öié ñôåði, íà æàëü, íå çà âæäè çà ñâiä÷óº äîñ òàò íþ
ñòóïiíü ãëè áè íè ¿¿ íà óêî âî¿ ðîç ðîá êè. Çîê ðå ìà, öå ñòî ñóºòüñÿ é òà -
êî¿ öåí òðàëü íî¿ ïîä i¿ óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ ÕVII–ÕV²II ñò., ÿê Íàö iî -
íàëü íî-âèç âîëü íà âiéíà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó, â ñó ÷àñíié iíòåð ïðå -
òàöi¿ — Óêð à¿íñüêà íà öiî íàëü íà ðå âî ëþö iÿ ÕVII ñò., â ÿêié òiºþ ÷è
iíøîþ ìiðîþ ñôî êó ñó âà ëè ñÿ ÿê ïðè ÷è íè, òàê i íà ñëiäêè âñiõ áåç
âèíÿòêó ñóñïiëüíî-ïîëiòè÷íèõ ïðîöåñiâ i àêöié íà é áëèæ ÷èõ äåñÿ -
òèëiòü i ñòîëiòü.
Î÷å âèä íî, áà ãà òî àñ ïåêòíiñòü i áà ãà òî âåê òîðíiñòü öiº¿ âàæ -
ëè âî¿ íà óêî âî¿ ïðî áëå ìè îá óìîâ ëþº òîé ôàêò, ùî ñòàâ ëåí íÿ íà ó -
êîâöiâ äî íå¿ i ñüî ãîäíi ïðî äîâ æóº çà ëè øà òè ñÿ äî ñèòü íå îäíîç íà÷ -
íèì i äà ëå êî íå çà âæäè àäåê âàò íèì òî ãî ÷àñ íèì ðå àë iÿì. ×è ìà ëó
ðîëü ó öüî ìó âiäiãðà þòü òi êîí öåï òó àëüíi çà ñà äè, ç ÿêèõ òîé ÷è
iíøèé äîñëiäíèê ïiäõî äèòü äî çà ãàëü íî¿ îöiíêè äîáè
ÕVII–ÕVI²I ñò. òà ìiñöÿ i çíà ÷åí íÿ ó íié ïîä ié 1648–1676 ðð. Òàêå
ðîç ìà¿ò òÿ îöiíî÷ íèõ êðè òåði¿â çà ñâiä÷óº, ùî â öà ðèíi äîñëiäæåí íÿ
öåí òðàëü íî¿ (íå ëèøå â íà öiî íàëü íî ìó, à é â ìàñ øòàái çà ãàëü -
íîºâðî ïå é ñü êî ìó) ïðî áëå ìè íà íà é áëèæ ÷ó ïåð ñïåê òè âó ìîæ ëè -
âîñòi äëÿ íà ó êî âî ãî ñòóä iþ âàí íÿ ïðàê òè÷ íî íå îá ìå æåííi. Àäæå
ñâî ãî íà ãàëü íî ãî ðîç â’ÿ çàí íÿ ïî òðå áó þòü òàêi ïè òàí íÿ, ÿê íà öiî -
íàëü íî-ñî öiàëü íèé ñêëàä ó÷àñ íèêiâ íà öiî íàëü íî-âèç âîëü íèõ ðóõiâ
íà ðiçíèõ åòà ïàõ ðå âî ëþöi¿; ñïiâiäíî øåí íÿ ìiæ ñî öiàëü íè ìè i íà -
öiî íàëü íî-âèç âîëü íè ìè âè ìî ãà ìè â ïðî ãðà ìàõ ¿¿ ëiäåðiâ; êîí ôå -
ñiéíèé ôàê òîð â éîãî ñïiââiäíî øåííi ç iíøè ìè ðó øiéíè ìè ôàê òî -
ðà ìè âèç âîëü íî¿ åïî ïå¿ ÕVII ñò.; ðiâåíü òî ãî ÷àñ íî¿ íà öiî íàëü íî¿
ñà ìî ñâiäî ìîñòi òà ïî ëiòè÷ íî¿ êóëü òó ðè óêð à¿íñüêî ãî ñî öió ìó;
âïëèâ Íàö iî íàëü íî¿ ðå âî ëþöi¿ íà åêî íî ìi÷íó i êóëü òóð íó ñôå ðè;
íå ãà òè âè, âèê ëè êàíi ðå âî ëþ öiéíè ìè ïîä iÿ ìè ñå ðå äè íè ÕVII ñò. â
ãîñ ïî äàðñüêié òà äå ìîã ðàôi÷íié ñôå ðàõ; íà ðåøòi — ìiñöå Óêð à ¿í -
ñüêî¿ íà öiî íàëü íî¿ ðå âî ëþöi¿ â çà ãàëü íîºâðî ïåéñüêié ðå âî ëþ öié -
íié ñè òó àöi¿ ÕVII–ÕVI²I ñò. òîùî.
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
504
Íå ìåí øå çà ïè òàíü çà ëè øà þòü äëÿ íà óêîâöiâ i íà öiî íàëü -
íî-âèç âîëüíi çìà ãàí íÿ óêðà¿íöiâ ïî ñòðå âî ëþ öiéíî¿ äîáè, çîê ðå ìà,
ìî ãóò íüî ãî ãàé äà ìàöü êî ãî ðóõó ÕV²²² ñò., â ÿêî ìó, îñîá ëè âî ó
âèñ òóïi 1768–1769 ðð., ÷iòêî ïðî ñòå æó þòü ñÿ òðà äèöi¿, çà ïî ÷àò êî -
âàíi Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íîþ âiéíîþ ñå ðå äè íè ÕV²² ñò. Íà ïî òðå -
ái ïå ðå îñìèñ ëåí íÿ áà ãàòü îõ ãî ëîâ íèõ àñ ïåêòiâ ïðî áëå ìè íå îäíî -
ðà çî âî íà ãî ëî øóº ó ñâî¿õ ïðà öÿõ Â. À. Ñìîëié. Çîê ðå ìà, íà éîãî
äóì êó, ñâî ãî ïå ðå ãëÿ äó ïî òðå áó þòü óñòà ëåíi ïî ãëÿ äè íà ïðè ÷è íè
ãàé äà ìà÷ ÷è íè, ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷íi ïå ðå äó ìî âè âè áó õó Êîëi¿âùè -
íè, ïè òàí íÿ ïðî õà ðàê òåð òà òè ïî ëîã içàö iþ ïîä ié 1768–1769 ðð. â
Ïðà âî áå ðåæíié Óêðà¿íi, ñòàâ ëåí íÿ äî íèõ Ðîñi¿, «òàê çâà íèé “âîç -
ç’ºä íàâ ÷èé ðóõ”, ÿêèé òðè âàâ ó Ïðà âî áå ðåææi ïðî òÿ ãîì ÕV²²² ñò.»,
òà ðÿä iíøèõ àñ ïåêòiâ ïðî áëå ìè24. Ïîñ òຠé ïî òðå áà ïå ðå ãëÿ äó ïî -
øè ðå íî¿ â iñòîð iîã ðàôi¿ âåðñi¿ ïðî äî ñèòü ïðè ìiòèâ íå îçáðîºííÿ
ïî âñòàíöiâ. Áåç ïå ðå÷ íî, öiêà âèì óÿâ ëÿºòüñÿ ç’ÿ ñó âàí íÿ íå òiëüêè
ñî öiàëü íî ãî òà êiëüêiñíî ãî ñêëà äó çà ãîíiâ ïî âñòàíöiâ, à é ðiâíÿ
¿õíüî¿ ñî öiàëü íî¿ ñâiäî ìîñòi. ²ñòîòíi ðîçáiæíîñòi iñíó þòü é â
îöiíêàõ ðîëi ïðà âîñ ëàâ íî ãî ôàê òî ðó ó ðîç âèò êó ãàé äà ìàöü êî ãî
ðóõó. Íà òîìiñòü íà ÿâíiñòü â iñòîð iîã ðàôi¿ ïî ïå ðåä íüî ãî ÷àñó ïî -
ëÿð íèõ òî ÷îê çîðó òà âiäñóòíiñòü íîâiòíiõ íà óêî âèõ ðîç ðî áîê íà âî -
äèòü íà äóì êó ïðî äîöiëüíiñòü äå ò àëüíiøî ãî âèâ ÷åí íÿ öèõ ïèòàíü.
Âàæ ëè âîþ ëàí êîþ äîñëiäæåí íÿ iñòîði¿ Êîëi¿âùè íè âèñ òó -
ïຠðîç ãëÿä òîãî ðå çî íàí ñó, ÿêèé âèê ëè êàâ öåé ðóõ â óðÿ äî âèõ êî -
ëàõ Ðîñi¿. Íå ìåíø öiêà âèì àñ ïåê òîì º ñïðèé íÿò òÿ äîñëiäíè êà ìè
çíà ÷åí íÿ ãàé äà ìàöü êèõ âèñ òóïiâ ÿê äëÿ íà öiî íàëü íî ãî, òàê i äëÿ
çà ãàëü íîºâðî ïå éñüêî ãî ïðî öåñiâ. Ïîçà óâà ãîþ íà óêîâöiâ çà ëè øè -
ëè ñÿ òàêi ïè òàí íÿ, ÿê âïëèâ ïîä ié 1768–1769 ðð. íà ðîñiéñüêî-òó -
ðåöüêi âiäíî ñè íè êiíöÿ ÕV²²² ñò., ñòðà òå ãi÷íå ìiñöå Óìàíi â ïëà íàõ
ïî âñòàíöiâ, ðå àê öiÿ óðÿ äî âèõ êië ºâðî ïå éñüêèõ êðà¿í íà âí óò ðiø -
íüî óê ð à¿íñüêó ñè òó àö iþ â ïåð iîä ðîç ìà õó Êî ëiâùè íè òîùî. Îòæå,
ñüî ãîäíi íåìຠæîä íèõ ïiäñòàâ ïiäâîäèòè ðèñêó ïiä âèâ÷åííÿì
öiº¿ âàæëèâî¿ íàóêîâî¿ ïðîáëåìè.
Îñòàííiì ÷à ñîì ó ôî êóñi äîñëiäíèöü êèõ iíòå ðåñiâ âñå ÷à ñ òi -
øå îïè íÿºòüñÿ ïðî áëå ìà òè êà, ïî â’ÿ çà íà iç âèâ ÷åí íÿì iñòî ðè÷ íî ãî
çðiçó ìåí òàëü íîñòi òà ïðî öåñiâ ôîð ìó âàí íÿ íà öiî íàëü íî¿ ñâiäî -
ìîñ òi óêð à¿íñüêî ãî ñî öió ìó, çîê ðå ìà, íà åòàïi iñíó âàí íÿ Óêð à ¿í -
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
505
ñüêî¿ êî çàöü êî¿ äåð æà âè. Ðà çîì ç òèì, ñïå öèô iêà ïîä iáíèõ äî -
ñëiäæåíü ïî ëÿ ãຠíà ñàì ïå ðåä ó òîìó, ùî â öüî ìó âè ïàä êó iñòî ðèê
ìຠñïðà âó íå ç ìà òåð iàëü íè ìè ñâiä÷åí íÿ ìè ðîç âèò êó ñóñïiëüñòâà,
à ç àáñòðàê òíè ìè êîí ñòàí òà ìè éîãî äó õîâ íîñòi. Ïðèñ òó ïà þ ÷è äî
ïîä iáíèõ äîñëiäæåíü, âií ïî âè íåí ïåðø çà âñå óçà ãàëü íè òè íà êî -
ïè ÷å íèé â ñâiòîâié iñòîð iîã ðàôi¿ äîñâiä âèâ ÷åí íÿ ñóñïiëüíî¿ ñâiäî -
ìîñòi i äó õîâ íî¿ êóëü òó ðè åò íîñiâ òà íà öié; óâ’ÿ çà òè óñòà íîâ êè,
iäå¿, ïå ðå êî íàí íÿ, ìî ðàëüíi òà åòè÷íi íîð ìè ïî âå äiíêè iíäèâ iäà ç
çà ãàëü íîþ êàí âîþ éîãî iñòî ðè÷ íî ãî áóò òÿ, âðà õî âó þ ÷è ïðè öüî ìó
âñþ ñó êóïíiñòü åêîíîìi÷íèõ, ïîëiòè÷íèõ, iäåîëîãi÷íèõ, êóëü òóð -
íèõ, ðåëiãiéíèõ ÷èííèêiâ, ÿêèìè çóìîâëþºòüñÿ ïñèõîëîãi÷íèé
êëiìàò åïîõè.
Ïðè öüî ìó íå ñëiä çà áó âà òè, ùî îñîá ëè âiñòþ áóò òÿ óêð à ¿í -
ñüêî ãî åò íî ñó º éîãî âiäíîñ íî êî ðîò êå õðî íî ëî ãi÷íî iñíó âàí íÿ â
óìî âàõ íà ÿâ íîñòi âëàñ íî ãî íå çà ëåæ íî ãî äåð æàâ íî ãî îðãà íiçìó.
Ïå ðå âàæ íî æ óêðà¿íñüêi çåìëi íà áiëüø-ìåíø êî ðîò êèé ïðî ìiæîê
÷àñó ïiäïà äà ëè ïiä åêî íî ìi÷íó é ïî ëiòè÷ íó çà ëåæíiñòü âiä iíî çåì -
íèõ äåð æàâ — Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî, Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿,
Ðîñi¿ ÷è Ãàá ñáó ðçüêî¿ ìî íàðõi¿, ùî íå ìîã ëî íå çà ëè øè òè âiäïî -
âiäíî ãî êàð áó i íà ìåí òàëü íî-ñâiäîìiñíié ñôåði òà íà öiî íàëü íî ìó
õà ðàê òåði óêðà¿íöiâ. Öiêà âî ïðî ñòå æè òè i áiëüø îïî ñå ðåä êî âàíi
âïëè âè íà óêð à¿íñüêó ìåí òàëüíiñòü çäî áóòêiâ çà õiäíîºâðî ïå éñüêî¿
äó õîâ íî¿ öèâiëiçàöi¿, çîê ðå ìà, òðàíñ ôîð ìàöi¿ íà óêð à¿íñüêî ìó íà -
öiî íàëü íî ìó ãðóíòi iäåé Ðå ôîð ìàöi¿ òà Ïð îñâiòíèö òâà, Ïðî òåñ òàí -
òèç ìó òà iíøèõ òå÷ié äóõîâíîãî æèòòÿ ªâðîïè íà çëàìi ñå ðåä íüî -
âi ÷ ÷ÿ i íîâîãî ÷àñó.
Íàä çâè ÷àé íî¿ àê òó àëü íîñòi íà áó âຠç’ÿ ñó âàí íÿ ðiâíiâ iíòå -
ëåê òó àëü íî ãî òà äó õîâ íî ãî ðîç âèò êó îêðå ìèõ ñòàíiâ, âåðñòâ i ñî -
öiàëü íèõ ïðî øàðêiâ óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà, âïëè âó íà ¿õ ñâiäî -
ìiñòü iíòåã ðà öiéíèõ ïðî öåñiâ. Ïðè öüî ìó ñëiä ïàì ’ÿ òà òè ïðî òó
ðîëü, ÿêó âiäiãðà þòü ó ôîð ìó âàííi ñî öiàëü íî¿ ïñè õî ëîãi¿ «åë iòàðíi
ïðî øàð êè ñóñïiëüñòâà ÿê íîñi¿ ïî âíî¿ iíôîð ìàöi¿ ïðî ñî öiî êóëü -
òóð íó ñïàä ùè íó íà öi¿»25. Â óêð à¿íñüêî ìó ñóñïiëüñòâi äðó ãî¿ ïî ëî -
âè íè ÕV²²–ÕV²²² ñò. öþ ôóíê öiþ íàä iéíî ïå ðå áðà ëè íà ñåáå ïðåä -
ñòàâ íè êè çà ìîæ íèõ êië êî çàö òâà — òàê çâà íà êî çàöü êà ñòàð øè íà òà
íî âîíà ðîä æó âà íà øëÿõ òà, ÿêi «áóëè çìó øåíi, äîá ð îâiëüíî ÷è ïðè -
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
506
ìó ñî âî, ðî çäiëè òè ðîëü ïî ëiòè÷ íî ãî ïðåä ñòàâ íè êà çåìëi òà çà õèñ -
íè êà “ìà ëî ð îñiéñüêèõ ïðàâ i âîëü íîñ òåé” ç óêð à¿íñüêèì ãåòü ìà -
íîì»26.
Ñëiä çà óâà æè òè, ùî â íîâiòíié iñòî ðè÷íié ëiòå ðà òóði âèñ ëîâ -
ëå íî ðiçíi òî÷ êè çîðó ùîäî ðiâíÿ íà öiî íàëü íî¿ ñâiäî ìîñòi óêðà -
¿íöiâ íà çà âåð øåí íÿ ïåð øî¿ ïî ëî âè íè ÕVII ñò., õî÷à ïå ðå âàæ íà
áiëüøiñòü äîñëiäíèêiâ ñõî äèòü ñÿ íà òîìó, ùî ðå âî ëþö iÿ çà ñòà ëà
óêð à¿íñüêå ñóñïiëüñòâî íà ñòàäi¿ äî ñèòü âè ñî êî ãî äó õîâ íî ãî ðîç -
âèò êó, ÿêèé îöiíþºòüñÿ ÿê ïåð iîä íà öiî íàëü íî ãî ïiäíå ñåí íÿ27. Ïî -
ÿ âà àá ñî ëþò íî íî âî¿ ÿêîñòi â ñóñï³ëüí³é ñâiäî ìîñòi ïðè ïà äຠíà
1648–1676 ðð. — äîáó Óêð à¿íñüêî¿ íà öiî íàëü íî¿ ðå âî ëþöi¿. Îòæå,
ïðè äîñëiäæåííi ñòðiìêèõ çðó øåíü â òî ãî ÷àñ íî ìó ñâiòî ñ ïðèé íÿòòi
óêðà¿íöiâ çà âäàí íÿ ïî ëÿ ãຠíà ñàì ïå ðåä â îêðåñ ëåííi êîëà òèõ
ñâiäî ìiñíèõ ðiâíiâ i ôîðì, çìiíè â ÿêèõ ñòà âà ëè çà ãàëü íî íà ðîä íèì
íàä áàí íÿì. Ïðè öüî ìó ïåðø çà âñå íå îáõiäíî àê öåí òó âà òè óâà ãó
íà ìî äèô iêàö iÿõ â ïî ëiòè÷ íî ìó i ñî öiàëü íî ìó ñâiäî ìiñ íèõ çðiçàõ.
Ïî-äðó ãå, âàð òî ÷iòêî îçíà ÷è òè ñó êóïíiñòü òèõ ÷èí íè êiâ, ÿêi ïðî -
òÿ ãîì ëèøå êiëüêîõ ðîêiâ îá óìî âè ëè ÿêiñíi çðó øåí íÿ â ñâiòîã ëÿäi
óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà.
Çà ó âà æè ìî, ùî äîñëiäæó þ ÷è ñóñïiëüíó ñâiäîìiñòü óêð à ¿í -
ñüêî ãî ñî öió ìó XVII–XVIII ñò., íå ìîæ íà íå âðà õî âó âà òè êiëüêîõ
âàæ ëè âèõ ìî ìåíòiâ. Éäåòü ñÿ íà ñàì ïå ðåä ïðî ñòóïiíü çáå ðå æå -
íîñòi ÿáî æ íiâå ëþ âàí íÿ â íié òà êèõ ãðî ìà äÿ íñüêèõ öiííîñ òåé, ÿê
êî çàöü êèé äå ìîê ðà òèçì, îñî áèñ òà ñâî áî äà, ïî ëiòè÷ íà ðiâíiñòü,
ìîæ ëèâiñòü óòðè ìàí íÿ ïî ëiòè÷ íî¿ âëà äè, ïî íÿò òÿ íà öiî íàëü íî ãî,
ïàò ðiî òèçì, ñëóæi ííÿ âiò÷èçíi, ëè öà ðñüêà ãiäíiñòü, êî çàöüêi òà
øëÿ õåòñüêi âîëü íîñòi òîùî. Ïî-äðó ãå, âæå ñüî ãîäíi öiëêîì ìîæ -
ëè âî ïî ñòà âè òè ïè òàí íÿ ïðî ìiðó âïëè âó íà ñóñïiëüíó ñâiäîìiñòü
òî ãî ÷àñ íèõ ïî ëiòè÷ íèõ òà ãå î ïîë iòè÷ íèõ ôàê òîðiâ, ç’ÿ ñó âà òè,
ÿêèì ñàìå ÷è íîì ïiä ¿õ äiºþ âiäáó âà ëà ñÿ òðàíñ ôîð ìàö iÿ óñòà ëå íèõ
íà ïî ïå ðåä íüî ìó åòàïi ñòå ðå î òèïiâ ïî âå äiíêè òà iäåéíèõ ïå ðå êî -
íàíü ÿê ïðåäñòàâíèêiâ ðiçíèõ ñîöiàëüíèõ ïðîøàðêiâ, òàê i ñóñïiëü -
ñòâà â öiëîìó.
Ìè ñâiäî ìî ôî êó ñó âà ëè ñÿ íà ïðî áëå ìàõ çà êàëü íî íàö iî -
íàëü íî ãî çíà ÷åí íÿ, êðiçü ÿêi òàê ÷è iíàê øå ïå ðå ëîì ëþºòüñÿ áiëüø
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
507
âóçü êà, êîí êðå òè çî âà íà íà ìåíø ìàñ øòà áíiøèõ ÿâè ùàõ, îêðå ìèõ
ïîä iÿõ, ïåðñîíàëiÿõ ïðîáëåìàòèêà.
Áà ãà òî àñ ïåêòíiñòü é áà ãà òî ñè òó à òèâíiñòü óêð à¿íñüêî ãî iñòî -
ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó íå îäìiííî ïî ðîä æóº é áà ãà òî âàð ià òèâíiñòü éîãî
iíòåð ïðå òà öiéíî ãî ïðî ÷è òàí íÿ. Ñüî ãîäíi íiõòî íå âïðàâi íà â’ÿ çó -
âà òè iñòî ðè÷íié íà óöi ÿêóñü îäíó ìå òî äî ëîã iþ, îäèí êóò áà ÷åí íÿ.
²ñòî ðèê ñüî ãîäíi ìîæå i ïî âè íåí çà ñòî ñî âó âà òè íà é ðiçíî ìàíiòíiøi
ìå òî äè i ïðè íöè ïè iñòî ðè÷ íî ãî äîñëiäæåí íÿ, íå çà ëåæ íî âiä òîãî,
ïðî ïî íó þòü ñÿ âîíè ïî çè ò èâiñòñüêîþ iñòîð iîã ðà ôi÷íîþ òðà äè -
öiºþ, âè õî äÿòü iç òà áî ðó ïðè ái÷íèêiâ ïî ñòìî ä åðíiçìó, ñòà íîâ ëÿòü
ïiäâà ëè íè ïî ëiòè÷ íî¿ àí òðî ïî ëîãi¿, ãåí äåð íî¿ ÷è iíòå ëåê òó àëü íî¿
iñòîði¿ àáî âèï ðà öþ âàíi â ñôåði íîâiòíüî¿ ñî öiàëü íî¿ iñòîði¿. Ñüî -
ãîäíi iñòî ðèê ïî âè íåí îâî ëîä iòè ìàé ñò åðíiñòþ âè êî ðèñ òàí íÿ
öèâiëiçà öiéíèõ i êóëü òóð íî-iñòî ðè÷ íèõ ïiäõîäiâ, âiëüíî ãî âà ð’¿ðó -
âàí íÿ ìå òî äè êîþ øè ðî êî ãî ñïåê òðó äèñ öèïëií ñî öiî ãó ìàí iòàð íî¿
ñôå ðè, ïðà öþ âà òè ÿê íà ðiâíi òå î ðå òè÷ íèõ óçà ãàëü íåíü, âiäòâî ðþ -
þ ÷è iñòî ðè÷ íèé ïðî öåñ â êîì ïëåêñi âçàºìî ïîâ ’ÿ çà íèõ ñêëà äî âèõ,
òàê i çà ãëèá ëþ âà òè ñÿ ó ðîç ðîá êó ìiêðî ñþ æåòiâ, ñâiò íå òè ïî âî ãî,
óíiêàëü íî ãî. Ëèøå çà óìîâè òàêî¿ áàãàòîâàðiàòèâíîñòi äîñëiä -
íèöü êèõ ïîøóêiâ âiäêðèâàþòüñÿ ðåàëüíi ìîæëèâîñòi ðå êî í ñòðóê -
öi¿ ìèíóëîãî ó âñié éîãî áàãàòîãðàííîñòi òà áàãàòîâèìiðíîñòi.
Áåç ïå ðå÷ íî, áóäü-ÿêå iñòî ðè÷ íå äîñëiäæåí íÿ íå ìîæå áóòè
ñòî âiäñîò êî âî îá’ºêòèâ íèì, ÿê áè ùè ðî ñåð äíî â÷å íèé äî öüî ãî íå
ïðàã íóâ. Áiëüøîþ àáî ìåí øîþ ìiðîþ, àëå íà íüî ìó íå îäìiííî ïî -
çíà ÷èòü ñÿ ñâiòîã ëÿä, ïðî ôåñ iî íàëiçì, iíòå ëåêò, öiííiñíi îðiºíòàöi¿,
ãðî ìà äÿ íñüêà ïî çèö iÿ äîñëiäíè êà, ñó ÷àñíi éîìó ñóñïiëüíi çà ïè òè.
Íà ñà ìêiíåöü õîò iëî ñÿ á íà ãà äà òè ñåí òåí öiþ, ñôîð ìó ëþ âà íó êiëüêà
äå ñÿ òè ëiòü òîìó áðè òà íñüêèì iñòî ðè êîì i ôiëî ñî ôîì Ð. Äæ. Êî ë -
ëiíãâó äîì: «²ñòî ðèê ìຠïðà âî i çî áîâ ’ÿ çà íèé, êî ðèñ òó þ ÷èñü ìå -
òî äà ìè, ÿêi ïðè òà ìàííi éîãî íàóöi, ñêëàñ òè âëàñ íå ñóä æåí íÿ ïðî
òå, ÿêèì º ïðà âèëü íå ðiøåí íÿ áóäü-ÿêî¿ ïðî áëå ìè, ÿêà ïî ñòຠïå -
ðåä íèì ó ïðî öåñi éîãî ïðàöi»28. Äiéñíî — iñòîð iî ïè ñàí íÿ º
òâîð÷iñòü iíäèâ iäà. Ñó êóïíiñòü æå iíäèâiäóàëüíèõ áà÷åíü äî ç âî -
ëÿº íàáëèçèòèñÿ äî ðåàëiñòè÷íî¿ ðåêîíñòðóêöi¿ ìèíóëîãî.
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
508
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
509
1Äîê ëàä íî ïðî öå äèâ.: Kocka J. Das östliche Mitteleuropa als Herausforderung für
eine vergleichende Geschichte Europas // Zeitschrift für Ostmitteleuropa For -
schung. — 2000. — Bd. 49. — N 2; Le Goff I. Europa bauen // Schulze H. Stadt und
Nation in der europäischen Geschichte. — München, 1999; Èñëà ìîâ Ò. Ì. Åâðî -
ïåé ñêèå èñ òî ðè êè î åâ ðî ïåé ñêîé èñ òî ðèè // Íî âàÿ è íî âåé øàÿ èñ òî ðèÿ. —
2003. — ¹ 5; òà ií.
2Âåð ìå íè÷ ß. ²ñòî ðè÷ íà ðåã iî íà ëiñòè êà â Óêðà¿íi: ñïðî áà êîí öåï òó àëü íî ãî
àíàë içó. — Ê., 2001. — Ñ. 177.
3Êà ëà êó ðà ß. Óêð à¿íñüêà iñòîð iîã ðàô iÿ: òå î ðå òè êî-ìå òî äî ëîãi÷íi çà ñà äè òà
îñíîâíi åòà ïè ðîç âèò êó // ²ñòî ðè÷ íèé æóð íàë. — 2003. — ¹ 1. — Ñ. 98.
4Äèâ., íà ïðèê ëàä: Êðàâ ÷åí êî Â. Â. Íà ðè ñè óêð à¿íñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ åïî õè óêð à -
¿íñüêî ãî Âiäðîä æåí íÿ (äðó ãà ïî ëî âè íà ÕV²²² — ñå ðå äè íà Õ²Õ ñò.). — Õàðêiâ,
1996; Êî ëåñ íèê ². ². Óêð à¿íñüêà iñòîð iîã ðàô iÿ. ÕV²²² — ïî ÷à òîê ÕÕ ñòîëi òòÿ: Íàâ -
÷àëü íèé ïî ñiáíèê. — Ê., 2000; Êî öóð Â. Ï., Êî öóð À. Ï. ²ñòîð iîã ðàô iÿ iñòîði¿
Óêðà¿ íè: Êóðñ ëåêöié. — ×åðíiâöi, 1999; Ñòåëü ìàõ Ñ. ²ñòî ðè÷ íà íà óêà â Óêðà¿íi
åïî õè êëà ñè÷ íî ãî iñòî ðèç ìó. Õ²Õ — ïî ÷à òîê ÕÕ ñòîëi òòÿ. — Ê., 2005; òà ií.
5Äèâ.: Àíêåðñìèò Ô. Èñòî ðè îã ðà ôèÿ è ïî ñòìî äåð íèçì // Ñîâ ðå ìåí íûå ìå òî äû
ïðå ïî äà âà íèÿ íî âîé è íî âåé øåé èñ òî ðèè. ²² ñå ìèíàð «Ìå òî äî ëî ãèÿ è ñðå ä -
ñòâà ñî âðå ìåí íî ãî èñ òî ðè ÷åñ êî ãî èñ ñëå äî âà íèÿ». — Ì.,1996; Ankersmith F.
The Origins of Postmodernist Historiographi // Historiographi between Modernism
and Postmodernist (Contributions to the Methodology of Historical Research). —
Amsterdam — Atlanta, 1994; «Ïîñ òìî äåð íè ñòñêèé âû çîâ» è ïåð ñïåê òè âû íî âîé
êóëü òóð íîé è èí òåë ëåê òó àëü íîé èñ òî ðèè // Ðå ïè íà Ë. Ï. Íî âàÿ èñ òî ðè ÷åñ êàÿ
íà óêà è ñî öè àëü íàÿ èñ òî ðèÿ. — Ì., 1998.
6Ñå ëóí ñêàÿ Í. Á. Ìå òî äî ëî ãè ÷åñ êîå çíà íèå è ïðî ôåñ ñè î íà ëèçì èñ òî ðè êà // Íî -
âàÿ è íî âåé øàÿ èñ òî ðèÿ. — 2004. — ¹ 4. — Ñ. 25.
7Òàì æå. — Ñ. 29.
8Äàø êå âè÷ ß. Ïîñ òìî äåðíiçì òà iñòî ðè÷ íà óêð à¿íñüêà íà óêà: íà â÷àëü íèé ïî ñiá -
íèê ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè äëÿ ñå ðåäíiõ øêië / Çáiðíèê ñòà òåé. — Ê., 2000; Êðàñ íî äåìá -
ñüêèé Ç. Íà ïî ñòìî ä åðíiñòñüêèõ ðîç äîði ææÿõ êóëü òó ðè. — Ê., 2000; Ñòå ïàí -
êîâ Â. 1648 ðiê: ïî ÷à òîê Óêð à¿íñüêî¿ ðå âî ëþöi¿ ÷è «äî ìî âî¿ âiéíè» // Óêðà¿ íà â
Öåí òðàëü íî-Ñõiäíié ªâðîïi (ç íà é äà âíiøèõ ÷àñiâ äî êiíöÿ ÕV²²² ñò.). —
Âèï. 3. — Ê., 2003, Òåð íî Ñ. Íîâi ïiäõî äè ó âèâ ÷åííi iñòîði¿: ïðî ãðåñ â íà óöi ÷è
øëÿõ â íiêó äè // ²ñòîð iÿ â øêî ëàõ Óêðà¿ íè. — 2003. — ¹ 1, 2.
9ßêî âåí êî Í. Ðîç òÿ òèé ñâiò: êóëü òó ðà Óêðà¿ íè-Ðóñè â ïå ðå ääåíü Õìåëü íè÷ ÷è íè
// Ñó ÷àñíiñòü. — 1994. — ¹ 10; ̄ ¿ æ. Ìiæ ïðàâ äîþ òà ñëà âîþ (Íå çîâñiì þâ iëåéíi
ðîç äó ìè äî þâ iëåþ Áîã äà íà Õìåëü íèöü êî ãî) // Ñó ÷àñíiñòü. — 1995. — ¹ 12; ¯¿
æ. Ó êîëü î ðàõ ïðî ëå òà ðñüêî¿ ðå âî ëþöi¿ // Óêð à¿íñüêèé ãó ìàí iòàð íèé îãëÿä. —
Ê., 2000. — Âèï. 3; ̄ ¿ æ. Ïà ðà ëåëü íèé ñâiò: äîñëiäæåí íÿ ç iñòîði¿ óÿâ ëåíü òà iäåé
â Óêðà¿íi ÕV²–ÕV²²² ñò. — Ê., 2002; ̄ ¿ æ. Ðàí íüî ìî äåð íà óêð à¿íñüêà iñòîð iÿ: ñïiðíi
ïè òàí íÿ îïè ñó é ìå òî äî ëîãi¿ // Ñó ÷àñ íà óêð à¿íñüêà iñòîð iîã ðàô iÿ: ïðî áëå ìè ìå -
òî äî ëîãi¿ òà òå ðìiíî ëîãi¿. Ìà òåð ià ëè Âñå óê ð à¿íñüêî ãî íà óêî âî-ìå òî äî ëî ãi÷íî ãî
ñåì iíà ðó (Êè¿â, 17 ÷åð âíÿ 2004 ð.). — Ê., 2005; òà ií.
10Ãî ðî áåöü Â. Ì. Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî-ìîñ êî âñüêèé äî ãîâið 1654 ð.: ïðè ÷è íè i íà -
ñëiäêè. ²ñòîð iîã ðàôi÷íi òðà äèöi¿ òà iñòî ðè÷íi ðå àëi¿ // Óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêèé äî -
ãîâið 1654 ð.: Íîâi ïiäõî äè äî iñòîði¿ ìiæäåð æàâ íèõ ñòî ñóíêiâ (Ìà òåð ià ëè íà óêî -
âî-òå î ðå òè÷ íî ãî ñåì iíà ðó). — Ê., 1995. — Ñ. 15.
11Áiëîêiíü Ñ. Ñòà íî âè ùå iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè â Óêðà¿íi // Óêð à¿íñüêèé iñòî ðèê. —
1990. — ¹ 1–4. — Ñ. 138–144; Éîãî æ. ×è ìàºìî ìè iñòî ðè÷ íó íà óêó // Ëiòå ðà -
òóð íà Óêðà¿ íà. — 1991. — 5 ñi÷íÿ; Äàø êå âè÷ ß. Ñòàí óêð à¿íñüêî¿ iñòî ðè÷ íî¿ íà -
óêè òà çà âäàí íÿ Íà ó êî âî ãî òî âà ðèñ òâà iì. Ò. Øåâ ÷åí êà // Äàø êå âè÷ ß. Óêðà¿ íà
â÷î ðà i íèíi. — Ê., 1993. — Ñ. 10–18; ªëü÷åí êî Þ. Í. Âàæ ëèâi çà âäàí íÿ âèâ ÷åí -
íÿ iñòî ðè÷ íî¿ ñïàä ùè íè // Óêð. iñò. æóðí. — 1988. — ¹ 8. — Ñ. 6–10; Çà áóæ êî Î.
Äåìiôiëîã içàö iÿ iñòîði¿ // Ñëî âî i ÷àñ. — 1990. — ¹ 3. — Ñ. 36–40; Êî âàëü Ì. Â.
Çàâ äàí íÿ «Óêð à¿íñüêî ãî iñòî ðè÷ íî ãî æóð íà ëó» â ïðî öåñi ïå ðå áó äî âè iñòî ðè÷ -
íî¿ íà óêè // Óêð. iñò. æóðí. — 1988. — ¹ 8. — Ñ. 21–28; Ëóêií ². Îñíîâíi íà ïðÿ ìè
ïå ðå áó äî âè // Óêð. iñò. æóðí. — 1888. — ¹ 8. — Ñ. 10–19; Ïðî õiä ïå ðå áó äî âè â
iíñòè òó òàõ Ñåêöi¿ ñóñïiëüíèõ íàóê Àêàäåìi¿ íàóê ÓÐÑÐ // Óêð. iñò. æóðí. —
1987. — ¹ 5. — Ñ. 5–6; Ðåñ ïó áëiêà íñüêà ïðî ãðà ìà ðîç âèò êó iñòî ðè÷ íèõ
äîñëiäæåíü, ïî ëiïøåí íÿ âèâ ÷åí íÿ i ïðî ïà ãàí äè iñòîði¿ Óêð à¿íñüêî¿ ÐÑÐ // Óêð.
iñò. æóðí. — 1990. — ¹ 11. — Ñ. 3–9; Ñàí öå âè÷ À. Íîâi âè ìî ãè äî ìå òî äè êè
iñòîð iîã ðà ôi÷íèõ äîñëiäæåíü // Óêð. iñò. æóðí. — 1988. — ¹ 8. — Ñ. 38–41; Ñàð -
áåé Â. Ïðî òè âî éîâ íè ÷î ãî íiãiëiçìó â iñòî ðè÷íié íà óöi ÷àñiâ ïå ðå áó äî âè // Óêð à -
¿íñüêà iñòî ðè÷ íà íà óêà íà ïî ðîçi ÕÕ² ñòîëi òòÿ. Õàðêiâñüêèé iñòîð iîã ðà ôi÷íèé
çáiðíèê. — Âèï. 2. — Õàðêiâ, 1997. — Ñ. 55–69; Ó ïî øó êàõ iñòî ðè÷ íî¿ ïðàâ äè
(«êðóã ëèé ñòië») // Óêð. iñò. æóðí. — 1991. — ¹ 10. — Ñ. 3–10; 1992. — ¹ 2. —
Ñ. 3–13; òà ií.
12Ñìîëié Â., Ñòå ïàí êîâ Â. Ó ïî øó êàõ íî âî¿ êîí öåïöi¿ iñòîði¿ Âèç âîëü íî¿ âiéíè
óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ÕVII ñò. — Ê., 1992.
13Òîø Ä. Ñòðåì ëå íèå ê èñ òè íå. Êàê îâëà äåòü ìàñ òå ðñòâîì èñ òî ðè êà. — Ì.,
2000. — Ñ. 104.
14Ñìîëié Â., Ñòå ïàí êîâ Â. Ó ïî øó êàõ íî âî¿ êîí öåïöi¿ iñòîði¿ Âèç âîëü íî¿
âiéíè… — Ñ. 3.
15Ñìîëié Â., Ñòå ïàí êîâ Â. Óêð à¿íñüêà íà öiî íàëü íà ðå âî ëþö iÿ ñå ðå äè íè ÕVII ñò. —
Ê., 1999. — Ñ. 87.
16Ñìîëié Â., Ñòå ïàí êîâ Â. Óêð à¿íñüêà äåð æàâ íà iäåÿ: ïðî áëå ìè ôîð ìó âàí íÿ
åâî ëþöi¿, ðå àë içàöi¿. — Ê., 1997. — Ñ. 314.
17Äèâ., íà ïðèê ëàä: Ãóðæié Î. ²., Ñìîëié Â. À. Ñòà íîâ ëåí íÿ óêð à¿íñüêî¿ ôå î äàëü -
íî¿ äåð æàâ íîñòi // Óêð. iñò. æóðí. — 1990. — ¹ 10; Ñìîëié Â. À. Óêð à¿íñüêà êî -
çàöü êà äåð æà âà // Óêð. iñò. æóðí. — 1991. — ¹ 5; Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ.
Ïðà âî áå ðåæ íà Óêðà¿ íà ó äðóãié ïî ëî âèíi ÕVII–ÕVII² ñò.: Ïðîá ëå ìà äåð æà âîò -
âî ðåí íÿ. — Ê., 1993; Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Óêð à¿íñüêà äåð æà âà ó ñå ðå äèíi ÕVII ñò.:
ïðî áëå ìè ñòà íîâ ëåí íÿ é áî ðîòü áè çà íå çà ëåæíiñòü (1648–1657 ðîêè):
Àâòîðåô. äèñ. … äîêò. iñò. íàóê. — Ê., 1993; Éîãî æ. Óêð à¿íñüêà êî çàöü êà ðåñ ïóá -
ëiêà â ñå ðå äèíi ÕVII ñò.: îñîá ëè âîñòi ïî ëiòè÷ íî ãî óñòðîþ òà ñî öiàëü íî-åêî íî -
ìi÷íèõ âiäíî ñèí. — Õìåëü íèöü êèé, 1990; Éîãî æ. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé i ïðîá -
ëåìè äåð æàâ íîñòi Óêðà¿ íè // Óêð. iñò. æóðí. — 1991. — ¹ 9, 11; Ãóðæié Î. ². Óêðà -
¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà â äðóãié ïî ëî âèíi ÕVII–ÕVI²I ñò.: êîð äî íè, íà ñå ëåí íÿ,
ïðà âî. — Ê., 1996; ×óõëiá Ò. Â. Ãåòü ìà íè i ìî íàð õè. Óêð à¿íñüêà äåð æà âà â
ìiæíà ðîä íèõ âiäíî ñè íàõ 1648–1714 ðð. — Ê., 2003; 2-å äî îïð. i äîï. âèä. — Ê.,
2005; Óêð à¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà: Âè òî êè òà øëÿ õè iñòî ðè÷ íî ãî ðîç âèò êó /
Ìà òåð ià ëè Âñå óê ð à¿íñüêèõ iñòî ðè÷ íèõ ÷è òàíü. — Âèï. 1–8. — Ê.; ×åð êà ñè,
1991–2002; òà ií.
18Äèâ., íà ïðèê ëàä: Óêð à¿íñüêå ñóñïiëüñòâî íà çëàìi ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i íî âî ãî ÷àñó:
Íà ðè ñè ç iñòîði¿ ìåí òàëü íîñòi òà íà öiî íàëü íî¿ ñâiäî ìîñòi. — Ê., 2001; Ãî ðî -
áåöü Â. Åëiòà êî çàöü êî¿ Óêðà¿ íè â ïî øó êàõ ïî ëiòè÷ íî¿ ëåã iòè ìàöi¿: Ñòî ñóí êè ç
Ìîñ êâîþ òà Âàð øà âîþ, 1654–1665. — Ê., 2001; Ñòðó êå âè÷ Î. Ïîë iòè êî-êóëü -
òóðíi îðiºíòàöi¿ åë iòè Óêðà¿ íè-Ãåòü ìàí ùè íè (iíòåã ðàëü íèé ïî ãëÿä íà ïè òàí -
íÿ). — Ê., 2002; Êðåñií Î. Ïîë iòè êî-ïðà âî âà ñïàä ùè íà óêð à¿íñüêî¿ ïî ëiòè÷ íî¿
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
510
åìiãðàöi¿ ïåð øî¿ ïî ëî âè íè ÕV²²² ñò. — Ê., 2002; Ñòà íiñëà âñüêèé Â. Çà ïî ðîçü êà
Ñi÷ òà Ði÷ Ïîñ ïî ëè òà. 1689–1699. — Ê., 2004; òà ií.
19Ãî ðî áåöü Â. Ì. Âiä ñî þ çó äî iíêîð ïî ðàöi¿: óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêi âiäíî ñè íè äðó -
ãî¿ ïî ëî âè íè ÕV²² — ïåð øî¿ ÷âåðòi ÕV²²² ñò. — Ê., 1995; Éîãî æ. Ïðèñ ìåðê Ãåòü -
ìàí ùè íè: Óêðà¿ íà â ðîêè ðå ôîðì Ïåò ðà ². — Ê., 1998; Ïóò ðî À. È. Ëå âî áå ðåæ -
íàÿ Óêðà è íà â ñî ñòà âå Ðîñ ñèé ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà âî âòî ðîé ïî ëî âè íå ÕV²²²
âåêà. — Ê., 1988; Ãîé Ï. Äèï ëî ìà òè÷íi ñòî ñóí êè Óêðà¿ íè ç Ìîñ êîâ ùè íîþ.
1648–1651. — Ëüâiâ, 1996; Ñòðó êå âè÷ Î. Ê. Óêðà¿ íà-Ãåòü ìàí ùè íà òà Ðîñiéñüêà
iìïåð iÿ ïðî òÿ ãîì 50–80-õ ðð. ÕV²²² ñòîëi òòÿ (ïî ëiòè êî-àäìiíiñòðà òèâ íèé àñ ïåêò
ïðî áëå ìè). — Ê., 1996; Âåð ñòþê Â. Ô., Ãî ðî áåöü Â. Ì., Òî ëî÷ êî Î. Ï. Óêðà¿íñüêi
ïðî åê òè â Ðîñiéñüêié iìïåði¿ // Óêðà¿ íà i Ðîñ iÿ â iñòî ðè÷íié ðåò ðîñ ïåê òèâi: Íà ðè -
ñè â 3-õ ò. — Ò. 1. — Ê., 2004; Óêðà¿ íà òà Ðîñ iÿ: ïðî áëå ìè ïî ëiòè÷ íèõ òà ñî öiî -
êóëü òóð íèõ âiäíî ñèí. Çá. íàóê. ïðàöü. — Ê., 2003; òà ií.
20Óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêèé äî ãîâið 1654 ð.: Íîâi ïiäõî äè äî iñòîði¿ ìiæäåð æàâ íèõ
ñòî ñóíêiâ (Ìà òåð ià ëè íà óêî âî-òå î ðå òè÷ íî ãî ñåì iíà ðó). — Ê., 1995; ×óõëiá Ò.
Ïå ðå ÿñ ëàâ 1654 ðîêó òà ïðî áëå ìà ìiæíà ðîä íî ãî óòâåð äæåí íÿ Óêð à¿íñüêî ãî
ãåòü ìà íà òó. — Ê., 2003; Ïå ðå ÿñ ëà âñüêà ðàäà 1654 ðîêó (iñòîð iîã ðàô iÿ òà
äîñëiäæåí íÿ). — Ê., 2003; Ïå ðå ÿñ ëà âñüêà ðàäà òà óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêà óãî äà
1654 ð.: iñòîð iÿ, iñòîð iîã ðàô iÿ, iäå î ëîã iÿ. — Ê., 2005; Áðå õó íåí êî Â. Ìîñ êî âñüêà
åê ñïàí ñiÿ i Ïå ðå ÿñ ëà âñüêà ðàäà 1654 ðîêó. — Ê., 2005; òà ií.
21Äèâ.: Ñìîëié Â. À. Ïå ðåäíº ñëî âî // Óêðà¿ íà òà Ðîñ iÿ: ïðî áëå ìè ïî ëiòè÷ íèõ i ñî -
öiî êóëü òóð íèõ âiäíî ñèí. Çá. íàóê. ïðàöü. — Ê., 2003. — Ñ. 6.
22Øòîã ðèí Ä. Êîí öåï öiÿ íà öiî íàëü íî¿ åë iòè â iñòîð iîã ðàôi¿ Äìèò ðà Äîí öî âà //
Ëþ äè íà i ïî ëiòè êà. — 2002. — ¹ 3. — Ñ. 51–52.
23 ²ñòîð iÿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òó ðè: Ó 5-òè òî ìàõ. — Ò. 3: Óêð à¿íñüêà êóëü òó ðà äðó ãî¿
ïî ëî âè íè ÕVII-ÕV²II ñòîëiòü. — Ê., 2003.
24Ñìîëié Â. À. Äå ÿêi äèñ êóñiéíi ïè òàí íÿ iñòîði¿ Êîëi¿âùè íè 1768 ð. // Óêð. iñò.
æóðí. — 1993. — ¹ 10. — Ñ. 21–29; Éîãî æ. Êîëi¿âùè íà 1769 ð.: ìà ëî ä î -
ñëiäæåíi ñòî ðiíêè iñòîði¿ // Óêð à¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà: âè òî êè òà øëÿ õè iñòî -
ðè÷ íî ãî ðîç âèò êó. — Âèï. 3. — Ñ. 3–12.
25Äîí ÷åí êî Î. Êîí öåï öiÿ ñî öiàëü íî¿ ïñèõ iêè ñóñïiëüñòâà. Ñòàò òÿ äðó ãà: ñî öiàëüíi
ñòà íè òà ïðî öå ñè // Ôiëî ñî ôñüêà i ñî öiàëü íà äóì êà. — 1994. — ¹ 3–4. — Ñ. 39.
26Êî ãóò Ç. Ðîñiéñüêèé öåí òðàëiçì i óêð à¿íñüêà àâ òî íîì iÿ. Ëiêâiäàö iÿ Ãåòü ìàí ùè -
íè. 1760–1830. — Ê., 1996. — Ñ. 62.
27Äèâ., íà ïðèê ëàä: Äàø êå âè÷ ß. Íàö iî íàëü íà ñà ìî ñâiäîìiñòü óêðà¿íöiâ íà çëàìi
ÕVI–XVII ñò. // Ñó ÷àñíiñòü. — 1992. — ¹ 3; òà ií.
28Êîë ëèí ãâóä Ð. Èäåÿ èñ òî ðèè. Àâòîáèîãðàôèÿ. — Ì., 1986. — Ñ. 244.
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎÃÎ ²ÑÒÎÐÈ×ÍÎÃÎ ÏÐÎÖÅÑÓ
511
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-63018 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-11-25T22:51:35Z |
| publishDate | 2005 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Матях, В. 2014-05-29T12:17:07Z 2014-05-29T12:17:07Z 2005 Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій / В. Матях // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 493-511. — Бібліогр.: 28 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63018 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історіографія Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій Article published earlier |
| spellingShingle | Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій Матях, В. Історіографія |
| title | Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій |
| title_full | Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій |
| title_fullStr | Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій |
| title_full_unstemmed | Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій |
| title_short | Дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій |
| title_sort | дослідження українського історичного процесу раннього нового часу в світлі новітніх історіографічних тенденцій |
| topic | Історіографія |
| topic_facet | Історіографія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63018 |
| work_keys_str_mv | AT matâhv doslídžennâukraínsʹkogoístoričnogoprocesurannʹogonovogočasuvsvítlínovítníhístoríografíčnihtendencíi |