Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego
Saved in:
| Published in: | Історичний архів. Наукові студії |
|---|---|
| Date: | 2011 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Polish |
| Published: |
Інститут української археографії та джерелознавства імені М.С. Грушевського НАН України
2011
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/72501 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego / I. Sterczewska / Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2011. — Вип. 7. — С. 56-62. — Бібліогр.: 39 назв. — пол. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860264075358896128 |
|---|---|
| author | Sterczewska, I. |
| author_facet | Sterczewska, I. |
| citation_txt | Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego / I. Sterczewska / Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2011. — Вип. 7. — С. 56-62. — Бібліогр.: 39 назв. — пол. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Історичний архів. Наукові студії |
| first_indexed | 2025-12-07T18:58:30Z |
| format | Article |
| fulltext |
²ñòîðè÷íèé àðõ³â
56
УДК 94:351.74(477)«1918/1930»
Iwona Sterczewska
WYBRANE ASPEKTY FUNKCJONOWANIA POLICJI
PAŃSTWOWEJ W II RZECZYPOSPOLITEJ:
LICZEBNOŚĆ I WYKSZTAŁCENIE KORPUSU
POLICYJNEGO
Jeszcze przed uzyskaniem przez Polskę niepodległości,
podczas trwania I wojny światowej, na terenie kraju
rozpoczęto organizowanie formacji policyjnych i
paramilitarnych, zajmujących się m.in. ochroną porządku i
bezpieczeństwa publicznego. Mozaika tych służb była różna.
Pierwsze ochotnicze i obywatelskie służby porządkowe
powstawały w większych miastach i regionach
uprzemysłowionych, takie jak Straż Obywatelska [1],
Milicja Miejska [2] czy też Milicja Powiatowa [3]. Służby te
pozostawały z reguły w dyspozycji władz samorządowych
oraz instytucji obywatelskich [4].
Powstające na ziemiach polskich partie polityczne
posiadały również swe organizacje policyjne, głównie o
charakterze paramilitarnym. Do najbardziej znanych należała
Milicja Ludowa Polskiej Partii Socjalistycznej [5]. Po
uzyskaniu niepodległości, znacznie wzrosło jej znaczenie,
gdy za sprawą Tymczasowego Naczelnika Państwa – Józefa
Piłsudskiego – już 5 grudnia 1918 r. stosownym dekretem
nastąpiło jej upaństwowienie [6, s.15].
Pierwszym krokiem do ujednolicenia struktur
policyjnych, istniejących na terenie naszego kraju, było
powołanie Policji Komunalnej. Formację tę z
przekształcenia milicji miejskich i powiatowych powołał
również Naczelnik Państwa z dniem 9 stycznia 1919 r.
Zadaniem Policji Komunalnej było zapewnienie
bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz wykonywanie
poleceń władz zwierzchnich [7]. W dniu 11 kwietnia
1919 r. nastąpiła fuzja Milicji Ludowej PPS [8] z Policją
Komunalną i formacje te podporządkowano jednej
Komendzie Głównej. Na stanowisko komendanta
powołano kapitana Kazimierza Młodzianowskiego, a po
miesiącu jego następcą został Władysław Henszel [9].
Obie sztuczne formacje policyjne uległy likwidacji już
dnia 17 czerwca 1919 r. i jednocześnie rozpoczęto tworzenie
nowej formacji pod nazwą Straży Bezpieczeństwa.
Prace przygotowujące projekt ustawy o jednolitej i
ogólnopolskiej służbie policyjnej rozpoczęły się już w
lutym 1919 r. Projekt ustawy o Straży Bezpieczeństwa
przedstawiony został w Sejmie 16 maja 1919 r. Straż
Bezpieczeństwa opierała się przede wszystkim na
funkcjonariuszach Policji Komunalnej i w mniejszym
stopniu na Milicji Ludowej. Na stanowisko kierownicze
w Komendzie Głównej Straży Bezpieczeństwa powołano
Władysława Henszela.
Po dwóch miesiącach prac przedstawiono komisji
sejmowej poprawiony projekt ustawy o Straży
Bezpieczeństwa. Projekt ten ostatecznie został uchwalony
przez Sejm 24 lipca 1919 r., przy czym zrezygnowano z
nazwy Straż Bezpieczeństwa, zastępując ją określeniem
Policja Państwowa (dalej: P.P.).
Ustawa o P.P. regulowała organizację policji,
zależność służbową oraz stosunek do władz państwowych
i samorządowych, odpowiedzialność dyscyplinarną
funkcjonariuszy, liczebność policji, warunki przyjęcia do
policji, uposażenie, szkolnictwo oraz prawa i obowiązki
funkcjonariuszy policji [10]. Z chwilą wejścia w życie
ustawy, straciły swą moc obowiązujące dotychczas
dekrety o Milicji Ludowej z dnia 5 grudnia 1918 r. i o
organizacji Policji Komunalnej z dnia 9 stycznia
1919 r. [11].
P.P. miała być przede wszystkim państwową
organizacją służby bezpieczeństwa, a jej głównym
zadaniem była ochrona bezpieczeństwa, spokoju i
porządku publicznego. Organizacja P.P. dostosowana
była do podziału administracyjnego kraju. Na czele policji
stał komendant główny, podległy ministrowi spraw
wewnętrznych. Początkowo podlegało mu sześć komend
okręgowych (wojewódzkich), a po ukształtowaniu się
ostatecznych granic państwa do 1925 r. liczba komend
wzrosła do szesnastu.
Natomiast na terenie autonomicznego województwa
śląskiego [12], utworzono Policję Województwa
Śląskiego (dalej: PWŚl.) [13]. Jak pisze J. Dworzecki
PWŚl. powstała «[…] w wyniku scalenia się Żandarmerii
Krajowej Śląska Cieszyńskiego, korzystającej z rezerw
kadrowych w postaci członków Milicji Polskiej i Milicji
Śląskiej, Policji Górnego Śląska oraz organów jej
podporządkowanych, agentur policji kryminalnej (przy
Dyrekcjach Policji) i policji bezpieczeństwa» [13]. PWŚl.,
druga a zarazem równorzędna P.P. formacja bezpieczeństwa
i porządku publicznego w aparacie II Rzeczypospolitej
odgrywała ważną rolę, nie tylko ze względu na jej wysoki
poziom fachowy, ale także na znaczenie gospodarcze tego
regionu w państwie polskim [14].
W P.P. komendom okręgowym podporządkowane
były komendy powiatowe i miejskie (w miastach
wydzielonych), a tym samym z kolei komisariaty i
posterunki.
W latach 1919-1939 funkcje komendanta głównego
pełnili:
– insp. gen. Władysław Henszel (20.07.1919 –
20.04.1922);
Do 1928 r. korpus P.P. i PWŚl. był podzielony na wyższych i
niższych rangą funkcjonariuszy. Nowy podział nazewnictwa korpusu
P.P. na oficerów i szeregowych (podoficerów) został wprowadzony w
1928 r. W myśl tego aktu korpus oficerów P.P. stanowili: generalny
Âèïóñê 7
57
– insp. gen. Wiktor Zygmunt Sas Hoszowski
(08.04.1922 – 17.03.1923);
– płk Michał Bajer (17.03.1923 – 01.07.1923);
– insp. gen. Marian Borzęcki (01.07.1923 –
04.11.1926);
– płk Janusz Zygmunt Jagrym Maleszewski
(05.11.1926 – 24.01.1935);
– gen. bryg. Józef Ignacy Kordian Zamorski
(26.01.1935 – 17.09.1939) [16].
Dwaj ostatni komendanci główni wywodzili się
bezpośrednio z Wojska Polskiego a gen. Zamorski przed
objęciem stanowiska piastował wcześniej urząd zastępcy
szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Funkcję
zastępców komendantów głównych do 1936 r. pełniły
tylko cztery osoby, gdyż etat ten został zlikwidowany. Do
tego okresu stanowiska te piastowali:
– Marian Borzęcki (17.06.1919 – 09.11.1921);
– Wiktor Hoszowski (10.11.1921 – 31.03.1922);
– Henryk Wardęski (01.04.1922 – 31.07.1929);
– Juliusz Geib (02.10.1929 – 12.02.1936) [17].
Struktura samej Komendy Głównej P.P. (dalej:
KG P.P.) do 1938 r. przechodziła wiele reorganizacji, aby
ostatecznie przyjąć model organizacyjny, który przetrwał
do wybuchu II Wojny Światowej [18]. W skład komendy
wchodziło pięć wydziałów, inspekcja, samodzielny
referat wojskowy oraz sekretariat. Struktura wydziałów
przedstawiała się następująco:
– Wydział I Organizacyjno-Wyszkoleniowy, w skład
którego wchodziły referaty: organizacyjny,
wyszkolenia, wychowania fizycznego, ogólny oraz
kancelarii. Naczelnikowi wydziału podlegali
również dyżurni Komendy Głównej oraz muzeum
i biblioteka;
– Wydział II Gospodarczy, składający się z
referatów: budżetowego, zakupów i zaopatrzenia
intendenckiego, zaopatrzenia technicznego oraz
gospodarczego;
– Wydział III Personalny, dzielący się na referaty:
personalny spraw oficerskich, personalny spraw
szeregowych i kandydatów kontraktowych,
personalny urzędników i woźnych, emerytalny,
dyscyplinarny i ogólny;
– Wydział IV Centrala Służby Śledczej z referatami:
spraw kryminalnych, rozpoznawczym,
rejestracyjno–pościgowym, techniki śledczej,
policji kobiecej [19], spraw specjalnych, dla spraw
psów służbowych i ogólnym;
– Wydział V Dowodzenia Ogólnego z trzema
referatami: taktycznym, specjalnym i ogólnym.
W wyłącznej dyspozycji komendanta głównego
pozostawał też centralny odwód sił policyjnych, który
mógł zostać użyty w sytuacjach nadzwyczajnych. W
skład tego odwodu wchodziła rezerwa szeregowych
stacjonująca w Żyrardowie, dywizjon konny oraz kompanie i
szwadrony rezerw policyjnych z poszczególnych okręgów
policyjnych [20].
Każdy z funkcjonariuszy rozpoczynający służbę,
składał przysięgę «Przysięgam Panu Bogu
inspektor (dalej: gen. insp.), nadinspektor (nadinsp.), inspektor (insp.),
podinspektor (podinsp.), nadkomisarz (nadkom.), komisarz (kom.),
podkomisarz (podkom.) i aspirant (asp.). W korpusie podoficerów
służyli: starszy przodownik (st.przod), przodownik (przod.), starszy
posterunkowy (st. post.) i posterunkowy (post.) [4, s.122-129; 15]
Wszechmogącemu, na powierzonym mi stanowisku
pożytek Państwa Polskiego oraz dobro publiczne mieć
zawsze przed oczyma; Władzy zwierzchniej Państwa
Polskiego wierności dochować; wszystkich obywateli
kraju w równym mając zachowaniu, przepisów prawa
strzec pilnie, obowiązki swoje spełniać gorliwie i
sumiennie, rozkazy przełożonych wykonywać dokładnie,
tajemnicy urzędowej dochować. Tak mi Panie Boże
dopomóż».
Policjantów obowiązywało ukończenie specjalnego
szkolenia zawodowego. Pierwsze przepisy o organizacji
szkół P.P. zostały wydane w dniu 27 października 1919 r.
na podstawie art. 34 Ustawy o Policji Państwowej.
Następna precyzyjna już regulacja przepisów o
szkolnictwie, która weszła w życie w lipcu 1924 r.
wskazała trzy zasadnicze etapy szkolenia zawodowego:
– podstawowe szkolenie posterunkowych;
– szkolenie przodowników;
– szkolenie wyższych funkcjonariuszy.
Kolejne lata niosły za sobą zmiany w szkolnictwie
policyjnym. Zarządzeniem MSW z dnia 25 maja 1928 r. o
organizacji szkół Policji Państwowej wprowadzono dwa
rodzaje szkół policyjnych: szkołę oficerską w Warszawie
oraz szkoły dla szeregowych w Żyrardowie, Sosnowcu-
Piaskach i Mostach Wielkich. Szkoły Policji
podporządkowane były komendantowi głównemu.
Uzbrojenie funkcjonariuszy P.P. początkowo było
różnorodne, dopiero po 1926 r. podjęto działania w
kierunku przezbrojenia policji w jednolite i nowoczesne
uzbrojenie [21]. W pierwszym etapie wprowadzono
karabinki Mosin, wz. 91, rewolwery Nagant, by w 1933 r.
wprowadzać już karabiny Mannlichera. Ponadto P.P.
początkowo dysponowała karabinami maszynowymi,
decydując się w późniejszym okresie na pistolety
maszynowe Suomi produkcji fińskiej. P.P. tuż przed
wybuchem II Wojny Światowej przekazano także
niewielką liczbę ręcznych karabinów maszynowych
Browning. Dzięki otrzymanym specjalnym kredytom w
1937 r. umożliwiono zakup 54 samochodów specjalnych i
ciężarowych. Za zgodą władz wojskowych wypożyczono
lub odstąpiono do użytkowania pojazdy mechaniczne. W
dyspozycji P.P. od 1936 r. znajdowało się 29 radiostacji
nadawczo-odbiorczych [6, s.102-105].
Należy również wspomnieć, że P.P. w 1923 r. była
współzałożycielem i aktywnym członkiem Międzyna-
rodowej Komisji Policji Kryminalnej (Interpolu) [22].
Cytując wcześniej wspomnianego J. Dworzeckiego
należy zaznaczyć, że także «[…] kierownictwo śląskiej
policji (PWŚl. – przyp. IS.) utrzymywało kontakty
zagraniczne z organizacjami i przedstawicielami służb
bezpieczeństwa wewnętrznego innych państw. Szczególnie
aktywny na tym polu był Główny Komendant PWŚl., insp.
Leon Wróblewski, który systematycznie korespondował z
Aneks do art. 30 ustawy o P.P. [17, s. 41].
Przepisy o organizacji szkół P.P., wydane na podstawie art. 34
Ustawy o Policji Państwowej [17, s.143–164].
Pismo MSW z dnia 14 lipca 1924 r. w sprawie organizacji i
programów szkół policyjnych [17, s. 171–175].
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 25 maja
1928 r. o organizacji szkół Policji Państwowej (M.P. z 1928 r. Nr 143,
poz. 257).
Funkcje Głównego Komendanta PWŚl. pełnili: pułkownik
Stanisław Młodnicki (17.06.1922 – 30.12.1923), podinsp. Leon
Wróblewski (31.12.1923 – 01.12.1926), insp. dr Adam Kocur
(02.12.1926 – 25.05.1928) oraz insp. Józef Żółtaszek (06.10.1928 –
05.09.1939). Funkcję zastępców Głównego Komendanta PWŚl., pełnili:
podinsp. Augustyn Bańczyk (27.06.1922 – 15.11.1926), w stopniu
²ñòîðè÷íèé àðõ³â
58
Wszechświatową Ligą Policyjną utrzymując bliskie
kontakty z jej przedstawicielami» [24].
Zasadniczą sprawą, dla skuteczności działań P.P. była
kwestia stanu osobowego korpusu. Ustawa «lipcowa» (w
art. 24) upoważniała ministra spraw wewnętrznych do
określenia liczby etatów w tej formacji, obligując go do
zasięgnięcia opinii ciał samorządowych. Ustawodawca
zastrzegł, że nie może być przymusowego wcielania
kandydatów do korpusu policyjnego (art. 24). Jasno
zostały określone kryteria kwalifikacyjne dla osób
zgłaszających chęć służby w policji. Były to: obywa-
telstwo polskie, nieskazitelna przeszłość, wiek od 23 do
45, zdrowa i silna budowa ciała, odpowiedni wzrost,
znajomość języka polskiego w piśmie i słowie oraz
umiejętność liczenia (art. 26). Wobec kandydatów na
wyższych funkcjonariuszy zaostrzono kryteria w ten
sposób, że oprócz odpowiednich warunków zdrowia i
moralności, musieli posiadać: do zastępcy komendanta
okręgowego włącznie – co najmniej świadectwo
ukończenia średniego zakładu naukowego, zaś kandydat
na komendanta okręgowego, zastępcy głównego komen-
danta i głównego komendanta – wyższe wykształcenie.
Oficerowie rezerwy bez wyższego wykształcenia,
posiadali status kandydata z wykształceniem średnim.
Starsi przodownicy bez wykształcenia średniego,
zachowali szansę służbowego awansu, po zdaniu
odpowiednich egzaminów (art. 27). Kolejny artykuł
nakładał na każdego funkcjonariusza policji obowiązek
ukończenia specjalnej szkoły fachowej (art. 28).
Nominację do policji miała poprzedzać półroczna służba,
którą zaliczało się do stażu służby policyjnej (art. 29) [4].
Przepisy ustawy stanowiły, że o przyjęciu kandydatów
orzekają komisje kwalifikacyjne, utworzone przy
powiatowych i miejskich komendach policji [25]. Na
podstawie delegacji ustawowej, minister spraw
wewnętrznych był zobowiązany powołać takie komisje
(art. 25) [26].
29 sierpnia 1919 r. ukazały się «Przepisy dla komisji
kwalifikacyjnych Policji Państwowej», wydane przez
ministra spraw wewnętrznych wraz z Instrukcją. Na
mocy tego przepisu utworzono dwie odrębne komisje
kwalifikacyjne: 1) dla kandydatów na wyższych
funkcjonariuszy przy KG P.P.; 2) dla kandydatów na
niższych funkcjonariuszy przy powiatowych i miejskich
komendach Policji (§ 1). W skład tej pierwszej wchodzili
przedstawiciele: MSW, KG P.P., Prokuratury, Sądu
Apelacyjnego, wojskowości i lekarz. Druga komisja
obradowała w składzie: komisarz rządu – jako przewod-
niczący, prezydent lub burmistrz danej gminy miejskiej
lub jego zastępca, względnie delegat Wydziału Powiato-
wego, przedstawiciel wojskowości i Prokuratury lub
Sądu, lekarz i kierownik miejskiej lub powiatowej Policji
lub ich zastępcy. Ponadto właściwy komendant okręgowy
P.P. mógł przysłać swego przedstawiciela w charakterze
członka komisji (§2 i 3). Komisję zwoływał (w miarę
potrzeb) przewodniczący na wniosek danej komendy
Policji. Podczas obrad badano dokumenty i zdrowie
kandydatów, stosując ustawowe kryteria kwalifikacyjne.
Orzeczenia zapadały większością głosów. Orzeczenia
komisji nie nadawały kandydatom prawa obligatoryjnego
podinsp. Józef Żółtaszek (16.11.1926 – 05.10.1926) i podinsp. Józef
Jeziorski (06.10.1928 – 05.09.1939) [23].
Dz.Urz.MSW, nr 2/20, poz. 775 – Monitor Polski N. 196/19 [27,
s.121-124].
przyjęcia do P.P. Były im komunikowane ustnie, celem
przyjęcia do wiadomości.
Minister spraw wewnętrznych, 17 grudnia 1920 r.,
wydał okólnik Nr 406, który wyjaśniał i uzupełniał § 3
Instrukcji dot. składu komisji kwalifikacyjnej,
uprawniając starostów do przewodniczenia komisjom
kwalifikacyjnym dla niższych funkcjonariuszy P.P., ale
tylko osobiście. Jeżeli tego warunku nie spełniono,
komisji przewodniczył organ Prokuratury.
Korpus policji tworzono i uzupełniano drogą
dobrowolnego zgłaszania się kandydatów. Stan osobowy
P.P. po jej zorganizowaniu w 6 okręgach wynosił
723 oficerów i 27 447 szeregowych, zaś po przejęciu,
(1.III.1920 r.), obszarów Małopolski – stan Policji wzrósł
do 902 oficerów i 35 664 szeregowych [28, s.106].
Natomiast w 1922 – po rozszerzeniu zasięgu
terytorialnego działania P.P. – liczba funkcjonariuszy
wynosiła: 946 oficerów i 34 107 szeregowych [28].
Jednak, ze względów oszczędnościowych etaty w P.P.
uległy redukcji, prawie w każdym roku. W 1923 r. liczba
etatów wynosił: 1 003 oficerów i 36 186 szeregowych
[28]. Liczby te przedstawiały się następująco:
Tabela 1
Liczebność korpusu P.P.
w latach 1924-1935 [28, s. 106]
Rok Liczba oficerów Liczba szeregowych
1924 967 35 986
1925 967 35 836
1926 915 31 946
1927 900 30 815
1928 900 30 795
1929 853 30 458
1930 889 30 422
1931 889 30 442
1932 806 28 042
1933 774 28 192
1934 774 28 592
1935 774 28 592
Jak wskazują powyższe dane, w ciągu 12 lat ubyło z
szeregów policji około 300 oficerów i około 7 000
szeregowych. Jednocześnie w tym okresie liczba ludności
w Polsce wzrosła o kilka milionów, powstały nowe
miasta i okręgi przemysłowe. Na to wszystko nakładał się
ostry kryzys gospodarczy, a co za tym idzie – strajki i
protesty przybrały na sile.
Do czynników, które decydowały o ogólnej liczbie
funkcjonariuszy zaliczyć należy dwa podstawowe: stan
bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz sytuacja
finansowa w państwie. Inne czynniki nie miały
znaczącego wpływu. Nawet w obliczu gwałtownego
wzrostu bezrobocia na przełomie lat 1925/1926 dokonano
redukcji policji o dalszych 3 tys. funkcjonariuszy [17,
s. 79].
Liczebność i rozmieszczenie funkcjonariuszy w
1925 r. przedstawia kolejna tabela.
Okólnik nr 406 MSW z dnia 17 grudnia 1920 r. w sprawie
przewodniczenia w Komisjach Kwalifikacyjnych [27, s.125].
W 1923 r. wybuchła hiperinflacja, emisja marek wzrosła (w
miliardach) z 3567 w czerwcu do 125372 w grudniu tegoż roku. W
pierwszym kwartale 1923 r. strajkowało 65 tys. osób, a w IV już 426
tys. Dochodziło do ostrych starć strajkujących z policją. Wybuchł strajk
generalny w Krakowie (29 X 1923), do akcji wkroczyło wojsko, a w
odpowiedzi związki zawodowe ogłosiły strajk ogólnokrajowy [29].
Âèïóñê 7
59
Tabela 2
Liczebność i rozmieszczenie P.P. w Polsce w 1925 r. [17, s. 79]
Województwo Obszar w km2 Liczba mieszkańców
Liczba
policji
Stosunek obszaru do liczby
policji
Stosunek liczby
mieszkańców do
liczby policji
Warszawskie 29 310 2 212 000 1 862 15,7 1 134
Łódzkie 19 034 2 251 000 2 722 7,0 827
Kieleckie 25 736 2 535 000 2 658 9,0 953
Lubelskie 31 160 2 087 000 1 997 16,0 1 044
Białostockie 32 037 1 303 000 2 062 16,0 631
Krakowskie 17 448 1 990 000 2 297 7,5 866
Lwowskie 27 024 2 718 000 3 069 9,0 885
Tarnopolskie 16 240 1 429 000 1 620 10,0 882
Stanisławowskie 18 368 1 348 000 1 390 13,0 968
Poznańskie 26 603 1 974 000 1 964 13,5 1 014
Pomorskie 16 386 939 000 1 376 12,0 689
Wołyńskie 30 295 1 438 000 2 084 14,4 690
Poleskie 42 278 879 925 1 665 25,0 592
Nowogródzkie 23 046 822 106 1 877 12,8 437
Wileńskie 28 409 983 659 2 809 10,0 350
m.st. Warszawa 12 100 1 000 000 3 498 3,5 285
Zaprezentowane za A. Pepłońskim dane liczbowe
wskazują na rozpiętości w zakresie «nasycenia» policją
poszczególnych województw. W stosunku do liczby
ludności, najwięcej znajdowało się P.P.: w mieście
stołecznym – Warszawie oraz w województwach
wileńskim, nowogrodzkim, poleskim i wołyńskim. Było
to uzasadnione licznymi problemami narodowościowymi.
Najmniej policjantów lokowano (poza stolicą) w
województwach: warszawskim, lubelskim [4], poznańskim
[30] i stanisławowskim [31].
Liczebność P.P. w Polsce, na tle 15 innych krajów
przedstawia Antoni Robaczewski. Były one prezentowane
w Sejmie podczas debaty nad budżetem na lata
1937/1938 [32].
Tabela 3
Zestawienie porównawcze nasycenia policji w odniesieniu do ilości mieszkańców w innych państwach
i w Polsce z 1933 r. [32, s.100]
Nazwa państwa Liczba mieszkańców na 1 policjanta
Chile 271,30
Turcja 341,20
Austria 413,70
Węgry 420,33
Niemcy 485,34
Kuba 574,30
Włochy 647,30
Portugalia 610,10
Hiszpania 655,80
Columbia 725,80
Ameryka Północna 833,60
Grecja 847,36
Belgia 867,90
Dania 940,50
Bułgaria 978,50
Polska 1180
Przedstawione powyżej informacje wskazują, że
Polska zajmowała wśród 15 państw ostatnią pozycję.
Największą liczbą funkcjonariuszy dysponowały: Chile,
Turcja, Austrii i Węgry. Biorąc te informacje pod uwagę,
nazwanie Polski «państwem policyjnym» byłoby
poważnym nadużyciem. Według standardów między-
wojennych na 1 policjanta powinno przypadać
500 mieszkańców w mieście i 1 000 obywateli na wsi
[33]. Poseł sprawozdawca dr Zdzisław Stroński,
wyjaśniał, że cyt. «[…] stałe zmniejszanie się liczby
posterunków zostało spowodowane zmniejszającym się od
dłuższego czasu stanem ilościowym policji, wskutek czego
obsada ilościowa wielu posterunków zmalała (...) w wielu
wypadkach do 2, a nawet 1 policjanta».
Od 1935 r. stan kadrowy P.P. ustabilizował się na
niskim poziomie. W trakcie posiedzeń Komisji
Budżetowej postulowano zwiększenie etatów, gdzie
mówiono, że cyt. «[…] dalsze obcinanie tego budżetu
mogłoby godzić nie tylko w środki, ale i nawet cele,
Fragment referatu posła sprawozdawcy, dr Zdzisława Strońskiego,
wygłoszony w Sejmie podczas obrad nad preliminarzem budżetowym na
rok 1937/1938 [32, s. 99]
²ñòîðè÷íèé àðõ³â
60
które polityka Ministerstwa osiągnąć powinna».
Niestety nie uwzględniając powyższych sugestii, dalej
obniżano środki pieniężne w budżecie na 1936/37 r., co
spowodowało dalszą redukcję stanu osobowego o
650 etatów, a do końca okresu budżetowego z tego
roku o ok. 1850 etatów [32, s.67]. W latach 1936-1938
ogólna liczba funkcjonariuszy P.P. wynosiła kolejno:
1936 r. – 31 362, 1937 r. – 32 264, 1938 r. – 32 513
[34]. Nigdy już nie osiągnięto maksymalnego stanu
etatowego z 1923 r.
Nie ulega wątpliwości, że na sprawność działania
policji na wszystkich szczeblach organizacyjnych, oprócz
jej stanu liczebnego, wyposażenia technicznego,
operatywności procedur działania, stanu łączności,
decydujący wpływ miał poziom intelektualny
funkcjonariuszy. Od poziomu wykształcenia ogólnego
zależała efektywność szkolenia i doskonalenia
zawodowego. Ustawowe kryteria dotyczące tych kwestii
były jasno sformułowane. Jednak praktyka wykazała, że
do służby policyjnej dość rzadko trafiali ludzie o
odpowiednim wysokim poziomie intelektualnym,
dysponujący pewnym zasobem wiedzy ogólnej, zdolni do
szybkiego przyswajania niezbędnych wiadomości i
umiejętności zawodowych. Lektura odnośnych materiałów
archiwalnych na temat poziomu wykształcenia świadczy
o tym, że w korpusie policyjnym dominowali ludzie z
niskim wykształceniem ogólnym. Dotyczyło to zwłaszcza
szeregowych P.P. Praktycznie przez cały okres
dwudziestolecia międzywojennego, kadry policyjne
uczono czytać, pisać i wykonywać podstawowe działania
arytmetyczne.
Faktyczny poziom wykształcenia policjantów w
Polsce przedwrześniowej był niski. Starano się zmienić tę
sytuację poprzez organizowanie różnych form edukacji
ogólnej (kursy dokształcające). Jak podaje R. Hausner, w
1923 r. struktura wykształcenia oficerów policji
przedstawiała się następująco: na liczbę 1 001 oficerów
97 legitymowało się wykształceniem wyższym, głównie
prawniczym (84 osoby) a co interesujące, jedna osoba
posiadała wykształcenie wyższe filozoficzne (absolutorium,
kursy na poziomie wyższym); 179 osób – wykształcenie
średnie (7-8 klas); 317 – wykształcenie średnie (4-6 klas);
205 – elementarne; 5 – domowe; 6 osób inne [35, s.182].
Natomiast poziom wykształcenia niższych funkcjonariuszy
P.P. był zdecydowanie niższy, obejmował: 2 548 osób z
wykształceniem wyższym niż elementarne; 30 280 – z
elementarnym i 4 027 – wykształceniem domowym
[35, s.183].
W strukturze służbowej specjalizacji korpusu
szeregowych P.P., najwięcej funkcjonariuszy z
wykształceniem «wyższym niż elementarne» było w
policji ogólnej – 2 067 osób (81,12 %), pozostali policjanci
pracowali w służbie śledczej – 481 osób (18,88 %).
Najwięcej policjantów z «wykształceniem domowym»
znajdowało się również w policji ogólnej – 3 853
(96,30 %) na ogólną liczbę 4 027 osób z tego typu
wykształceniem. Największą liczbę policjantów z
Z referatu posła sprawozdawcy w debacie nad budżetem na rok
1934/1935 [32, s.67]
Określenie „wykształcenie domowe” oznaczało, że dana osoba
posiadała przynajmniej umiejętności czytania, pisania i liczenia w trakcie
nauki prowadzonej przez rodziców lub zatrudnionego przez nich
nauczyciela.
wykształceniem «wyższym niż elementarne» zgrupowano
w województwach Centralnych – 1 231 z ogólnej liczby
2 548 (48,31 %), Wschodnich – 817 osób (32,06 %), zaś
najniższy wskaźnik wykształcenia tej kategorii
zanotowano w województwach Zachodnich – 40
policjantów (0,16 %) i cyt. za J. Dworzeckim «[…] w
woj. Śląskim – 68 osób (2,66 %)» [13]. Z kolei w
województwach Centralnych znajdowała się w tym czasie
największa liczba funkcjonariuszy posiadających
«wykształcenie domowe» – 2 935 na 40 287, co stanowiło
72,88 % ogółu policjantów legitymujących się tą
najniższą formą edukacji. Pod tym względem najlepsza
sytuacja była w woj. Śląskim, gdzie tylko 1 policjant miał
wykształcenie domowe. Dobrze pod tym względem
przedstawiały się również korpusy szeregowych z woj.
Zachodnich – 30 policjantów i Południowych –
58 funkcjonariuszy.
Jak widać w z podanych informacji, poziom
wykształcenia cywilnego w korpusie szeregowych P.P.
nie był imponujący. Prawie 11 % stanu legitymowało się
wykształceniem «domowym», a 82,15 % z nich posiadało
tylko wykształcenie elementarne.
Lepiej pod tym względem, wyglądała sytuacja w
korpusie oficerskim, której szczegóły liczbowe ujęto w
poniższej tabeli nr 4.
Z tabeli wynika, że na 1 001 oficerów policji: 9,69 %
deklarowało posiadanie wykształcenia wyższego,
17,88 % – średnie (7-8 klas) i 17,48 % – średnie (6 klas),
a pozostałych 54,95 % pod tym względem nie spełniało
kryterium ustawowego, ponieważ nie udokumentowało
ukończenia średniej szkoły. W późniejszym okresie spora
część korpusu szeregowych P.P. i oficerskiego
uzupełniała swoje wykształcenie ogólne w państwowych i
prywatnych szkołach. Niestety brak danych uniemożliwia
ponowne zweryfikowanie stanu wykształcenia w P.P.
Prowadzona przez rząd RP polityka oszczędnościowa
sprawiła, że w trakcie licznych redukcji pozbywano się
funkcjonariuszy z niskim wykształceniem, przyjmując na
ich miejsce młodych odpowiednio wykształconych
kandydatów na policjantów, np. szeregowych z tzw.
cenzusem naukowym (czyli posiadających wykształcenie
średnie).
Należy stwierdzić, że stan wykształcenia ogólnego
funkcjonariuszy korpusu szeregowych P.P. nie był
zadawalający. Istniejące braki w poziomie wiedzy ogólnej
funkcjonariuszy, pojawiały się następnie podczas
realizacji różnych form szkolenia i doskonalenia
zawodowego w P.P. i to przez cały okres dwudziestolecia
międzywojennego.
Korzeni systemu szkolnictwa policyjnego należ
doszukiwać się w polskich formacjach bezpieczeństwa
funkcjonujących przed i w trakcie I Wojny Światowej.
Kadry tych organizacji były różnie przygotowane do
czekających ich zadań w zakresie ochrony porządku i
Na przykład: “Wykaz niższych funkcjonariuszy w P.P. z okręgu
IV-lubelskiego” z 1925 r., zwolnionych od egzaminu praktycznego na
podstawie pkt. 2 rozporządzenia Rady Ministrów w 7 X 1925 r.
(Dz.U.P.P., nr 109, poz. 774) zawierał 475 nazwisk. Z tej liczby: 126
posiadało “wykształcenie domowe” (tzn. samouk, który umiał czytać i
pisać, ale nie uczęszczał do żadnej szkoły), co stanowiło 26,52 %
samouków. Pozostali posterunkowi legitymowali się wykształceniem w
granicach 2-3 klas szkoły ludowej lub powszechnej, a tylko w kilku
przypadkach (4) funkcjonariusze ukończyli 6 klas szkoły powszechnej
[36].
Âèïóñê 7
61
bezpieczeństwa publicznego. Najlepiej pod tym
względem była wyszkolona żandarmeria wojskowa i
Milicja Miejska miasta stołecznego Warszawy [37], gdzie
funkcjonowała nawet Szkoła Milicyjna. W służbie
policyjnej było również przydatne wyszkolenie wojskowe
zdobyte w armiach państw zaborczych i Legionach
Polskich [38]. To pokolenie Polaków, które walczyło o
odrodzenie Polski, m.in. w formacjach konspiracyjno-
niepodległościowych, przeszło do dalszej służby
policyjnej w Polsce niepodległej.
Tabela 4
Wykształcenie (według ankiety ze stycznia 1923 r.) wyższych funkcjonariuszy i urzędników P.P. [35, s.182]
W
ys
zc
ze
gó
ln
ie
ni
e
O
gó
łe
m
Wyższe ukończone
Wyższe
absolutorium
W
yż
sz
e
uk
oń
cz
on
e
K
ur
sy
o
p
oz
io
m
ie
w
yż
sz
ym
Średnie 7-8 klas
Ś
re
dn
ie
6
k
la
s
Ś
re
dn
ie
4
k
la
sy
E
le
m
en
ta
rn
e
D
om
ow
e
N
ie
zn
an
e
ra
ze
m
P
ra
co
w
ni
cz
e
i f
il
oz
of
ic
zn
e
F
il
oz
of
ic
zn
e
L
ek
ar
sk
ie
W
et
er
yn
ar
yj
ne
R
ol
ni
cz
e
T
ec
hn
ic
zn
e
in
ne
R
az
em
W
ty
m
p
ra
w
ni
cz
e
i
ek
on
om
ic
zn
e
R
az
em
F
il
ol
og
ic
zn
e
R
ea
ln
e
H
an
dl
ow
e
in
ne
Mężczyźni i kobiety razem
U
rz
ęd
ni
cy
, u
rz
ęd
ni
cy
po
li
cy
jn
i,
po
li
cj
an
ci
1727 12 9 1 2 4 3 67 2 178 34 103 5 36 242 526 634 60 2
W
yż
si
fu
nk
cj
on
ar
iu
sz
e
1001 97 84 1 1 2 7 2 26 23 156 10 179 64 29 23 63 175 142 205 5 6
Należy stwierdzić, że na poziom realizacji zadań
służbowych powierzonych P.P. w okresie II RP wpłynęło
kilka czynników, wśród których należy wymienić:
liczebność korpusu oraz poziom intelektualny (w tym
wykształcenie) tworzących go funkcjonariuszy.
Zważywszy, że liczebność korpusu była «ustawicznie»
redukowana a poziom wykształcenia policjantów (w
początkowym okresie działalności P.P.) nie był za
wysoki, za spory sukces można uznać skuteczność tej
formacji w zwalczaniu przestępstw i ściganiu ich
sprawców, co potwierdzają statystyki z tego okresu [39].
BIBLIOGRAFIA
1. Misiuk A. Instytucje policyjne w Polsce. Zarys dziejów. Od X wieku do współczesności. – Szczytno 2006, passim.
2. Gryz G. Milicja Miejska m. st. Warszawy // Gazeta policyjna. – 2004, nr 27, passim.
3. Abramski A., Konieczny J. Justycjariusze, hutmani, policjanci. – Katowice 1986, passim.
4. Litwiński R. Korpus Policji w II Rzeczypospolitej. Służba i życie prywatne. – Lublin 2007, passim.
5. Karwacki W. L. Łódzka organizacja PPS–Lewicy 1906-1918. – Łódź 1964, passim.
6. Misiuk A. Policja Państwowa 1919-1939. Powstanie, organizacja, kierunki działania. – Warszawa 1996.
7. Idem, Policja Komunalna – instytucja chroniąca porządek publiczny w Polsce w okresie styczeń – lipiec 1919 r. // Zeszyty Naukowe WSO
MSW w Szczytnie (dalej: «ZN WSO»). – 1989, nr 2, passim.
8. Idem, Milicja Ludowa na tle ogólnej sytuacji politycznej w Polsce w latach 1918-1919 // ZN WSO. – 1986, nr 1, passim.
9. Kayzer B., Majer P., Siemak Z. Historia służb policyjnych na ziemiach polskich. – Szczytno 1995, s. 71.
10. Ustawa z dnia 24 lipca 1919 r. o Policji Państwowej // Dziennik Praw Państwa Polskiego (dalej: Dz.Pr.P.P.). – 1919. Nr 61, poz. 363.
11. Ustawa o Policji Państwowej z dnia 24 lipca 1919 r., oraz instrukcja służbowa. Pytania i odpowiedzi. – Warszawa 1921, passim.
12. Ustawa Konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego w Warszawie z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca Statut Organiczny Województwa Śląskiego
// Dz.U.R.P. – 1920. Nr 73, poz. 497.
13. Dworzecki J. Policja województwa śląskiego w latach 1922-1939. – Częstochowa Akademia im. Jana Długosza 2008, [rozprawa doktorska],
passim.
14. Dworzecki J. Organizacja Głównej Komendy Policji Województwa Śląskiego w Katowicach w II RP // Policja. – Szczytno 2009, nr 1 s.71-76.
15. Archiwum Akt Nowych, zespół: Komenda Główna Policji Państwowej, sygn. 98, k. 4.
16. Filipow K. Komendanci Główni Policji Państwowej 1919-1939. – Białystok 1997, passim.
17. Misiuk A., Pepłoński A. Organizacja instytucji policyjnych w II Rzeczypospolitej 1918-1926. Wybór źródeł i dokumentów. – Szczytno
1994, passim.
18. Misiuk A. Miejsce Policji Państwowej w strukturze aparatu państwowego II Rzeczypospolitej w okresie 1919-1926 // Dzieje Najnowsze. –
1991, nr 2, passim.
²ñòîðè÷íèé àðõ³â
62
19. Idem, Policja kobieca w II Rzeczypospolitej na tle międzynarodowym // Przegląd Policyjny. – 1992, nr 4, passim.
20. Idem, Historia policji w Polsce. Od X wieku do współczesności, Warszawa 2008, passim.
21. Siemak Z. Wynagrodzenie, uzbrojenie i wyposażenie Policji Państwowej, część III // IPA Wiadomości Sekcji Polskiej. – 2001, nr 1-2 (16-
17), s. 24-25.
22. Michalak P. Польская Полиция: основные этапы исторического развития (Polska Policja: założenie, etapy, rozwój) // Выпуск, 2005, nr
2, s. 58 (Wydawnictwo MSW Rosji. Biuletyn nr 2/2005).
23. Archiwum Państwowe Katowice (dalej: APK), zespół Policja Województwa Śląskiego (dalej: PWŚl.), sygn. 1, k. 628, 1099, sygn. 3, k. 275;
«Na Posterunku», 1924, nr 2, s. 27; Szczurek J. Z wielkich dni Śląska Cieszyńskiego. V. O Milicjach Ludowych w latach 1918-1920. –
Cieszyn 1933, s. 58; Sieradzka D. Prezydent Katowic w latach 1928-1939 / Adam Kocur. – Katowice 1992; Kalendarzyk Policji
Województwa Śląskiego 1927 (dalej: KPWŚl.), [b.m.w.], 1927, s. 128; KPWŚl., [b.m.w.], 1926, s. 37; Długajczyk E. Sanacja Śląska 1926-
1939. Zarys dziejów politycznych. – Katowice 1983, s. 115; Dworzecki J. Sport w Policji Państwowej II RP na przykładzie działalności
Policyjnego Klubu Sportowego Katowice przy Głównej Komendzie Policji Województwa Śląskie w Katowicach w latach 1924-1939 //
Policja. – Szczytno 2006, nr 2.
24. Mikitin J., Grześkowiak G. Policja województwa śląskiego 1922-1939. – Warszawa 2008, passim.
25. APK, PWŚl., sygn. 3, s. 237.
26. Archiwum Państwowe w Krakowie, zespół: Komenda Wojewódzka Policji Państwowej w Krakowie, sygn. 235, [b.p.].
27. Długocki W., Adelstein J. Zbiór przepisów administracyjnych dotyczących organizacji Policji Państwowej. – Warszawa 1925.
28. Kozolubski J. Dwudziestolecie Policji Państwowej w Polsce // Przegląd Policyjny. – 1938, nr 6, s. 106.
29. Drozdowski M. M. Dzieje II Rzeczypospolitej // Zarys historii Polski / pod red. J. Tazbira. – Warszawa 1980, s. 614.
30. Kutta J., Policji w Polsce Odrodzonej. Wielkopolska i Pomorze 1918-1922. Geneza – organizacja – funkcjonowanie. – Bydgoszcz 1994,
passim.
31. Śleszyński W. Bezpieczeństwo wewnętrzne w polityce państwa polskiego na ziemiach północno – wschodnich II Rzeczypospolitej. –
Warszawa–Białystok 2007, passim.
32. Robaczewski A. Budżety Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w okresie 12-lecia tj. od roku 1927/28 do roku 1938/39. – Warszawa 1938,
passim.
33. Stadler K. Liczebność naszej policji // Na Posterunku. – 1928, nr 24, s. 369.
34. Mączyński M. Policja Państwowa w II Rzeczypospolitej. Organizacyjno – prawne podstawy funkcjonowania. – Kraków 1997, s. 99.
35. Hausner R. Pierwsze dwudziestolecie administracji spraw wewnętrznych. – Warszawa 1939.
36. Archiwum Państwowe w Lublinie, zespół: Komenda Wojewódzka Policji Państwowej w Lublinie, sygn. 1608, k. 188-187.
37. Gryz G. Specyficzna służba przedwojennego policjanta // Gazeta policyjna. – 2004, nr 13, passim.
38. Garlicki A. Józef Piłsudski 1867-1935. – Warszawa 1988, passim
39. Pepłoński A. Organizacja policji kryminalnej w II Rzeczypospolitej // Problemy Kryminalistyki. – 1984, nr 165, s. 466-474.
Рецензенти: Котляр Ю. В., д.і.н., професор, завідувач кафедри Чорноморського державного університету
імені Петра Могили;
Пронь С. В., д.і.н., професор, завідувач кафедри Чорноморського державного університету
імені Петра Могили.
© І. Стерчевська, 2011 Стаття надійшла до редколегії 08.03.2010
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-72501 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 1609-7742 |
| language | Polish |
| last_indexed | 2025-12-07T18:58:30Z |
| publishDate | 2011 |
| publisher | Інститут української археографії та джерелознавства імені М.С. Грушевського НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Sterczewska, I. 2014-12-24T16:19:00Z 2014-12-24T16:19:00Z 2011 Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego / I. Sterczewska / Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2011. — Вип. 7. — С. 56-62. — Бібліогр.: 39 назв. — пол. 1609-7742 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/72501 94:351.74(477)«1918/1930» pl Інститут української археографії та джерелознавства імені М.С. Грушевського НАН України Історичний архів. Наукові студії Вітчизняна та всесвітня історія Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego Избранные аспекты функционирования Государственной полиции во Второй Речи Посполитой: численность и подготовка полицейского корпуса Selected aspects of the functioning of the State Police during the Second Polish Republic: the number and training of police force Вибрані аспекти функціонування Державної поліції в Другій Речі Посполитій: чисельність та підготовка поліцейського корпусу Article published earlier |
| spellingShingle | Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego Sterczewska, I. Вітчизняна та всесвітня історія |
| title | Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego |
| title_alt | Избранные аспекты функционирования Государственной полиции во Второй Речи Посполитой: численность и подготовка полицейского корпуса Selected aspects of the functioning of the State Police during the Second Polish Republic: the number and training of police force Вибрані аспекти функціонування Державної поліції в Другій Речі Посполитій: чисельність та підготовка поліцейського корпусу |
| title_full | Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego |
| title_fullStr | Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego |
| title_full_unstemmed | Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego |
| title_short | Wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w II Rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego |
| title_sort | wybrane aspekty funkcjonowania policji państwowej w ii rzeczypospolitej: liczebność i wykształcenie korpusu policyjnego |
| topic | Вітчизняна та всесвітня історія |
| topic_facet | Вітчизняна та всесвітня історія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/72501 |
| work_keys_str_mv | AT sterczewskai wybraneaspektyfunkcjonowaniapolicjipanstwowejwiirzeczypospolitejliczebnosciwykształceniekorpusupolicyjnego AT sterczewskai izbrannyeaspektyfunkcionirovaniâgosudarstvennoipoliciivovtoroirečipospolitoičislennostʹipodgotovkapoliceiskogokorpusa AT sterczewskai selectedaspectsofthefunctioningofthestatepoliceduringthesecondpolishrepublicthenumberandtrainingofpoliceforce AT sterczewskai vibraníaspektifunkcíonuvannâderžavnoípolícíívdrugíirečípospolitíičiselʹnístʹtapídgotovkapolíceisʹkogokorpusu |