Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej)
Inkorporatsiyna polityka rosyjska w stosunku do ziem polskich pod zaborem rosyjskim stwierdzono we wszystkich obszarach rozwoju gospodarczego, politycznego, społecznego i kulturalnego. Były dwa znaczące fakty, które przyspieszają proces uprzemysłowienia na zachodnim skraju imperium.Pierwszy z nic...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Історичний архів. Наукові студії |
|---|---|
| Дата: | 2014 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Polish |
| Опубліковано: |
Інститут української археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України
2014
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/76919 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) / J.Mizgalski // Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2014. — Вип. 13. — С. 70-77. — Бібліогр.: 7 назв. — пол. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-76919 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Mizgalski, J. 2015-02-13T12:50:52Z 2015-02-13T12:50:52Z 2014 Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) / J.Mizgalski // Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2014. — Вип. 13. — С. 70-77. — Бібліогр.: 7 назв. — пол. 1609-7742 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/76919 947 Inkorporatsiyna polityka rosyjska w stosunku do ziem polskich pod zaborem rosyjskim stwierdzono we wszystkich obszarach rozwoju gospodarczego, politycznego, społecznego i kulturalnego. Były dwa znaczące fakty, które przyspieszają proces uprzemysłowienia na zachodnim skraju imperium.Pierwszy z nich odbył się w 1877 roku i został wprowadzony przez cara. Odtąd ceł na towary, które zostały przywiezione do Imperium Rosyjskiego, były wypłacane w złocie.Drugim faktem było uruchomienie rosyjskich kolei, który podłączony z Warszawy do Wiednia. Podział administracyjny Królestwa Polskiego był jednym z represji dokonywanych przez cara po powstaniu styczniowym. W roku 1867, spowodowało utworzenie nowej guberni z kapitału w Piotrkowie Trybunalskim. Gubernia znajdowała się na zachodnich granic imperium i stał się ważnym obszarem gospodarczym. Przyniósł wiele korzyści dla Imperium Rosyjskiego, na przykład: bezpośrednie zyski z podatków dla carskiego skarbca państwowego, przysługa dla procesów modernizacji rosyjskiego przemysłu i fakt, że Piotrków Guberniya stał się ważnym zapleczem gospodarczym dla rosyjskich rynków. Polityka włączenie do narodów i grup etnicznych ilustruje stosunek do Żydów w Cesarstwie Rosyjskim. Żydzi w diasporze, którzy nie mają państwowości w tym czasie, były stosunkowo duże i bardzo kreatywna. Odegrały one istotną rolę w procesie tworzenia miast i modernizację technologii produkcji. Jednym z przykładów miejsca, gdzie znaczącą rolę odgrywają te, to miasto słynie z kultu maryjnego - Częstochowa. W drugiej połowie XIX wieku to intensywny rozwój w wielki wkład społeczności żydowskiej."Europeizacja" było jednym z głównych celów polityki carskiej wobec Żydów. To prowadziło do zniewolenia Żydów. Strategiczne plany polityków w rosyjskim imperium, o którym mowa w procesie asymilacji, które stopniowo odciąć Żydów od kultury i tradycji żydowskiej. Російська інкорпораційна політика стосовно польських земель під владою Росії торкалася всіх галузей економічного, політичного, соціального та культурного розвитку. Було два визначні факти, які прискорили процес індустріалізації західних околиць імперії. Перший відбувся у 1877 році і був винесений на розгляд царя. З тих пір мита на товари, імпортовані в Російську імперію, виплачувались у золоті. Другим фактом був початок роботи російських залізниць, які пов’язали Варшаву з Віднем. Адміністративний поділ Царства Польського був однією із репресій царя після Січневого повстання. У 1867 році це призвело до створення нової губернії зі столицею у Пйотркові Трибунальському. Губернія була розташована на західних кордонах імперії і стала важливою економічною зоною. Це принесло багато прибутку Російській імперії, наприклад, прямі доходи від податків для царського державного казначейства, прихильність до процесів модернізації російської промисловості, і те, що Пйотрківська губернія стала важливим внутрішнім економічним районом для російських ринків. Політику інкорпорації до народів і етнічних груп демонструє ставлення в Російській імперії до євреїв. Єврейська діаспора, не маючи на той час можливостей державотворення, була відносно великим і дуже творчим співтовариством. Вони зіграли важливу роль в процесі розвитку міст і модернізації технології виробництва. Одним із прикладів міст, де вони грали ці суттєві ролі, було місто, прославлене відданістю Діві Марії – Ченстохова. Однією із головних цілей царської політики по відношенню до євреїв була «європеїзація». Це вело до підпорядкування євреїв. У страте-гічних планах політики Російської імперії покладалися на процес асиміляції, щоб поступово відрізати євреїв від єврейської культури і традиції The Russian policy of incorporation in relation to the Polish lands under Russian rule was found in all areas of economic, political, social and cultural development. There were two prominent facts which accelerated the process of industrialization on the western edge of the Empire. The first one took place in 1877 and was introduced by the Tsar. From then on duties on goods, which were imported into the Russian Empire, were paid in gold. The second fact was the launch of Russian railways, which connected Warsaw with Vienna. 71 The administrative division of the Polish Kingdom was one of the repressions made by the Tsar after The January Uprising. In 1867 it resulted in establishment of the new guberniya with the capital in Piotrkow Trybunalski. The guberniya was located on the western borders of the empire and became an important economic area. It brought many profits for the Russian Empire, for instance: the direct profits from taxes for the tsarist state-treasury, the favor to processes of modernization of Russian industry and the fact that the Piotrkow Guberniya became an important economic hinterland for the Russian markets. The incorporation policy towards nations and ethnic groups was illustrated by the attitude to Jews in Russian Empire. Jews in Diaspora, who did not have statehood at that time, were relatively large and very creative community. They played an important part in the process of creating cities and a modernization of the production technology. One of examples of a place, where they played these significant roles, was a city famous of the Marian devotion - Czestochowa. The "Europeanization" was one of the main aims of the Tsarist policy toward Jews. It was leading to a subjugation of Jews. The strategic plans of the policy makers in Russian Empire referred to the process of assimilation which gradually cut off Jews from the Jewish culture and tradition. pl Інститут української археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України Історичний архів. Наукові студії Вітчизняна та всесвітня історія Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) Реалізація царизмом інкорпораційної політики у ХІХ та перших роках ХХ ст. на прикладі Пйотрківської губернії Реализация царизмом інкорпораційної політики у ХІХ та перших роках ХХ ст. (на примере Пйотркой губернии) The realization of the incorporation policy by the tsarism in the early years of the twentieth century (based on the Piotrkow Guberniya example) Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) |
| spellingShingle |
Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) Mizgalski, J. Вітчизняна та всесвітня історія |
| title_short |
Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) |
| title_full |
Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) |
| title_fullStr |
Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) |
| title_full_unstemmed |
Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) |
| title_sort |
realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w xix i pierwszych latach xx wieku (na przykładzie guberni piotrkowskiej) |
| author |
Mizgalski, J. |
| author_facet |
Mizgalski, J. |
| topic |
Вітчизняна та всесвітня історія |
| topic_facet |
Вітчизняна та всесвітня історія |
| publishDate |
2014 |
| language |
Polish |
| container_title |
Історичний архів. Наукові студії |
| publisher |
Інститут української археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України |
| format |
Article |
| title_alt |
Реалізація царизмом інкорпораційної політики у ХІХ та перших роках ХХ ст. на прикладі Пйотрківської губернії Реализация царизмом інкорпораційної політики у ХІХ та перших роках ХХ ст. (на примере Пйотркой губернии) The realization of the incorporation policy by the tsarism in the early years of the twentieth century (based on the Piotrkow Guberniya example) |
| description |
Inkorporatsiyna polityka rosyjska w stosunku do ziem polskich pod zaborem rosyjskim
stwierdzono we wszystkich obszarach rozwoju gospodarczego, politycznego, społecznego i
kulturalnego. Były dwa znaczące fakty, które przyspieszają proces uprzemysłowienia na zachodnim
skraju imperium.Pierwszy z nich odbył się w 1877 roku i został wprowadzony przez cara. Odtąd ceł
na towary, które zostały przywiezione do Imperium Rosyjskiego, były wypłacane w złocie.Drugim
faktem było uruchomienie rosyjskich kolei, który podłączony z Warszawy do Wiednia.
Podział administracyjny Królestwa Polskiego był jednym z represji dokonywanych przez cara po
powstaniu styczniowym. W roku 1867, spowodowało utworzenie nowej guberni z kapitału w
Piotrkowie Trybunalskim. Gubernia znajdowała się na zachodnich granic imperium i stał się ważnym
obszarem gospodarczym. Przyniósł wiele korzyści dla Imperium Rosyjskiego, na przykład:
bezpośrednie zyski z podatków dla carskiego skarbca państwowego, przysługa dla procesów
modernizacji rosyjskiego przemysłu i fakt, że Piotrków Guberniya stał się ważnym zapleczem
gospodarczym dla rosyjskich rynków.
Polityka włączenie do narodów i grup etnicznych ilustruje stosunek do Żydów w Cesarstwie
Rosyjskim. Żydzi w diasporze, którzy nie mają państwowości w tym czasie, były stosunkowo
duże i bardzo kreatywna. Odegrały one istotną rolę w procesie tworzenia miast i modernizację
technologii produkcji. Jednym z przykładów miejsca, gdzie znaczącą rolę odgrywają te, to
miasto słynie z kultu maryjnego - Częstochowa. W drugiej połowie XIX wieku to intensywny rozwój
w wielki wkład społeczności żydowskiej."Europeizacja" było jednym z głównych celów polityki
carskiej wobec Żydów. To prowadziło do zniewolenia Żydów. Strategiczne plany polityków w
rosyjskim imperium, o którym mowa w procesie asymilacji, które stopniowo odciąć Żydów od
kultury i tradycji żydowskiej.
Російська інкорпораційна політика стосовно польських земель під владою Росії
торкалася всіх галузей економічного, політичного, соціального та культурного розвитку.
Було два визначні факти, які прискорили процес індустріалізації західних околиць імперії.
Перший відбувся у 1877 році і був винесений на розгляд царя. З тих пір мита на товари,
імпортовані в Російську імперію, виплачувались у золоті. Другим фактом був початок
роботи російських залізниць, які пов’язали Варшаву з Віднем.
Адміністративний поділ Царства Польського був однією із репресій царя після Січневого
повстання. У 1867 році це призвело до створення нової губернії зі столицею у Пйотркові
Трибунальському. Губернія була розташована на західних кордонах імперії і стала
важливою економічною зоною. Це принесло багато прибутку Російській імперії, наприклад,
прямі доходи від податків для царського державного казначейства, прихильність до процесів
модернізації російської промисловості, і те, що Пйотрківська губернія стала важливим
внутрішнім економічним районом для російських ринків.
Політику інкорпорації до народів і етнічних груп демонструє ставлення в Російській
імперії до євреїв. Єврейська діаспора, не маючи на той час можливостей державотворення,
була відносно великим і дуже творчим співтовариством. Вони зіграли важливу роль в
процесі розвитку міст і модернізації технології виробництва. Одним із прикладів міст,
де вони грали ці суттєві ролі, було місто, прославлене відданістю Діві Марії – Ченстохова.
Однією із головних цілей царської політики по відношенню до євреїв була «європеїзація». Це
вело до підпорядкування євреїв. У страте-гічних планах політики Російської імперії
покладалися на процес асиміляції, щоб поступово відрізати євреїв від єврейської культури і
традиції
The Russian policy of incorporation in relation to the Polish lands under Russian rule was
found in all areas of economic, political, social and cultural development. There were two
prominent facts which accelerated the process of industrialization on the western edge of the
Empire. The first one took place in 1877 and was introduced by the Tsar. From then on duties
on goods, which were imported into the Russian Empire, were paid in gold. The second fact
was the launch of Russian railways, which connected Warsaw with Vienna. 71
The administrative division of the Polish Kingdom was one of the repressions made by the Tsar
after The January Uprising. In 1867 it resulted in establishment of the new guberniya with the capital
in Piotrkow Trybunalski. The guberniya was located on the western borders of the empire and
became an important economic area. It brought many profits for the Russian Empire, for instance:
the direct profits from taxes for the tsarist state-treasury, the favor to processes of modernization of
Russian industry and the fact that the Piotrkow Guberniya became an important economic
hinterland for the Russian markets.
The incorporation policy towards nations and ethnic groups was illustrated by the attitude to
Jews in Russian Empire. Jews in Diaspora, who did not have statehood at that time, were
relatively large and very creative community. They played an important part in the process of
creating cities and a modernization of the production technology. One of examples of a place,
where they played these significant roles, was a city famous of the Marian devotion - Czestochowa.
The "Europeanization" was one of the main aims of the Tsarist policy toward Jews. It was
leading to a subjugation of Jews. The strategic plans of the policy makers in Russian Empire
referred to the process of assimilation which gradually cut off Jews from the Jewish culture and
tradition.
|
| issn |
1609-7742 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/76919 |
| citation_txt |
Realizacja polityki inkorporacyjnej przez carat w XIX i pierwszych latach XX wieku (na przykładzie Guberni piotrkowskiej) / J.Mizgalski // Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2014. — Вип. 13. — С. 70-77. — Бібліогр.: 7 назв. — пол. |
| work_keys_str_mv |
AT mizgalskij realizacjapolitykiinkorporacyjnejprzezcaratwxixipierwszychlatachxxwiekunaprzykładziegubernipiotrkowskiej AT mizgalskij realízacíâcarizmomínkorporacíinoípolítikiuhíhtaperšihrokahhhstnaprikladípiotrkívsʹkoíguberníí AT mizgalskij realizaciâcarizmomínkorporacíinoípolítikiuhíhtaperšihrokahhhstnaprimerepiotrkoigubernii AT mizgalskij therealizationoftheincorporationpolicybythetsarismintheearlyyearsofthetwentiethcenturybasedonthepiotrkowguberniyaexample |
| first_indexed |
2025-11-25T23:52:33Z |
| last_indexed |
2025-11-25T23:52:33Z |
| _version_ |
1850587065418252288 |
| fulltext |
70
УДК 947
Jerzy Mizgalski
REALIZACJA POLITYKI INKORPORACYJNEJ PRZEZ CARAT
w XIX i pierwszych latach XX wieku
(na przykładzie Guberni piotrkowskiej)
Inkorporatsiyna polityka rosyjska w stosunku do ziem polskich pod zaborem rosyjskim
stwierdzono we wszystkich obszarach rozwoju gospodarczego, politycznego, społecznego i
kulturalnego. Były dwa znaczące fakty, które przyspieszają proces uprzemysłowienia na zachodnim
skraju imperium.Pierwszy z nich odbył się w 1877 roku i został wprowadzony przez cara. Odtąd ceł
na towary, które zostały przywiezione do Imperium Rosyjskiego, były wypłacane w złocie.Drugim
faktem było uruchomienie rosyjskich kolei, który podłączony z Warszawy do Wiednia.
Podział administracyjny Królestwa Polskiego był jednym z represji dokonywanych przez cara po
powstaniu styczniowym. W roku 1867, spowodowało utworzenie nowej guberni z kapitału w
Piotrkowie Trybunalskim. Gubernia znajdowała się na zachodnich granic imperium i stał się ważnym
obszarem gospodarczym. Przyniósł wiele korzyści dla Imperium Rosyjskiego, na przykład:
bezpośrednie zyski z podatków dla carskiego skarbca państwowego, przysługa dla procesów
modernizacji rosyjskiego przemysłu i fakt, że Piotrków Guberniya stał się ważnym zapleczem
gospodarczym dla rosyjskich rynków.
Polityka włączenie do narodów i grup etnicznych ilustruje stosunek do Żydów w Cesarstwie
Rosyjskim. Żydzi w diasporze, którzy nie mają państwowości w tym czasie, były stosunkowo
duże i bardzo kreatywna. Odegrały one istotną rolę w procesie tworzenia miast i modernizację
technologii produkcji. Jednym z przykładów miejsca, gdzie znaczącą rolę odgrywają te, to
miasto słynie z kultu maryjnego - Częstochowa. W drugiej połowie XIX wieku to intensywny rozwój
w wielki wkład społeczności żydowskiej."Europeizacja" było jednym z głównych celów polityki
carskiej wobec Żydów. To prowadziło do zniewolenia Żydów. Strategiczne plany polityków w
rosyjskim imperium, o którym mowa w procesie asymilacji, które stopniowo odciąć Żydów od
kultury i tradycji żydowskiej.
Słowa kluczowe: polityka inkorporacyjna caratu, gubernia piotrkowska.
Російська інкорпораційна політика стосовно польських земель під владою Росії
торкалася всіх галузей економічного, політичного, соціального та культурного розвитку.
Було два визначні факти, які прискорили процес індустріалізації західних околиць імперії.
Перший відбувся у 1877 році і був винесений на розгляд царя. З тих пір мита на товари,
імпортовані в Російську імперію, виплачувались у золоті. Другим фактом був початок
роботи російських залізниць, які пов’язали Варшаву з Віднем.
Адміністративний поділ Царства Польського був однією із репресій царя після Січневого
повстання. У 1867 році це призвело до створення нової губернії зі столицею у Пйотркові
Трибунальському. Губернія була розташована на західних кордонах імперії і стала
важливою економічною зоною. Це принесло багато прибутку Російській імперії, наприклад,
прямі доходи від податків для царського державного казначейства, прихильність до процесів
модернізації російської промисловості, і те, що Пйотрківська губернія стала важливим
внутрішнім економічним районом для російських ринків.
Політику інкорпорації до народів і етнічних груп демонструє ставлення в Російській
імперії до євреїв. Єврейська діаспора, не маючи на той час можливостей державотворення,
була відносно великим і дуже творчим співтовариством. Вони зіграли важливу роль в
процесі розвитку міст і модернізації технології виробництва. Одним із прикладів міст,
де вони грали ці суттєві ролі, було місто, прославлене відданістю Діві Марії – Ченстохова.
Однією із головних цілей царської політики по відношенню до євреїв була «європеїзація». Це
вело до підпорядкування євреїв. У страте-гічних планах політики Російської імперії
покладалися на процес асиміляції, щоб поступово відрізати євреїв від єврейської культури і
традиції.
Ключові слова: Російська інкорпорацій на політика, Пйотрківська губернія.
The Russian policy of incorporation in relation to the Polish lands under Russian rule was
found in all areas of economic, political, social and cultural development. There were two
prominent facts which accelerated the process of industrialization on the western edge of the
Empire. The first one took place in 1877 and was introduced by the Tsar. From then on duties
on goods, which were imported into the Russian Empire, were paid in gold. The second fact
was the launch of Russian railways, which connected Warsaw with Vienna.
71
The administrative division of the Polish Kingdom was one of the repressions made by the Tsar
after The January Uprising. In 1867 it resulted in establishment of the new guberniya with the capital
in Piotrkow Trybunalski. The guberniya was located on the western borders of the empire and
became an important economic area. It brought many profits for the Russian Empire, for instance:
the direct profits from taxes for the tsarist state-treasury, the favor to processes of modernization of
Russian industry and the fact that the Piotrkow Guberniya became an important economic
hinterland for the Russian markets.
The incorporation policy towards nations and ethnic groups was illustrated by the attitude to
Jews in Russian Empire. Jews in Diaspora, who did not have statehood at that time, were
relatively large and very creative community. They played an important part in the process of
creating cities and a modernization of the production technology. One of examples of a place,
where they played these significant roles, was a city famous of the Marian devotion - Czestochowa.
The "Europeanization" was one of the main aims of the Tsarist policy toward Jews. It was
leading to a subjugation of Jews. The strategic plans of the policy makers in Russian Empire
referred to the process of assimilation which gradually cut off Jews from the Jewish culture and
tradition.
Keywords: Russian policy of incorporation, Piotrkow Guberniya.
Inkorporacja ekonomiczna
w Guberni piotrkowskiej
W XIX i pierwszym dziesięcioleciu XX wieku
ziemie polskie rozdarte pomiędzy trzech zaborców
/ Austrię. Prusy, Rosję / zostały poddane procesom
inkorporacyjnym, politycznym, ekonomicznym,
a i także kulturowym. W drugiej połowie
XIX wieku na ziemiach zaboru rosyjskiego
możemy w sferze gospodarczej, wyraźnie
dostrzec rozwój procesów modernizacyjnych.
Ukształtowały się wówczas cztery główne okręgi
przemysłowe: staropolski, łódzki, warszawski i
sosnowiecko-częstochowski. W roku 1867
utworzona została gubernia Królestwa Polskiego
ze stolicą w Piotrkowie Trybunalskim. Powstała
ona z części dawnych guberni: warszawskiej,
kaliskiej i kieleckiej. „Na obszarze Królestwa
Polskiego stanowiła długi lecz wąski pas,
ciągnący się od płn.-wschodu ku płd.-zach.,
między gubernią kaliską od zachodu a radomską
i kielecką od wschodu”
1
. Wprowadzony wówczas
podział administracyjny funkcjonował aż do
wkroczenia wojsk niemieckich i austriackich
podczas I wojny światowej. Gubernia obejmowała
„ujezdy” (powiaty) bardzo uprzemysłowione,
miedzy innymi: będziński, częstochowski,
noworadomski, łódzki. W tym samym roku /1867/
w którym Car Rosji wprowadził zmiany podziału
administracyjnego w Królestwie Polskim
utworzono powiat częstochowski. Powstał on z
1
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych
krajów słowiańskich, pod red. Bronisław Chlebowski,
magister nauk filologiczno-historycznych b. Szkoły Głównej
Warszawskiej, Władysława Walewskiego, obywatela
ziemskiego, kandydata nauk dyplomatycznych Uniwersytetu
Dorpackiego i według planu Filipa Sullmierskiego oraz z
pomocą zgromadzonych przez niego materiałów, Warszawa,
Nakładem Władysława Walewskiego, Druk „Wieku” Nowy
Świat nr. 61. rok wydania 1887, tom VIII, s. 20.
fragmentów powiatu wieluńskiego i olkuskiego
2
.
Zmiany administracyjne dotyczyły także
wprowadzenia nowego podziału na gminy. Powiat
częstochowski przetrwał okres 1867-1952 w
prawie niezmienionym kształcie. Wchodził on
w skład guberni piotrkowskiej, a po odzyskaniu
przez Polskę niepodległości w 1918 roku powiat
ten znalazł się w województwie kieleckim.
Gubernia piotrkowska posiadała dogodne
warunki do rozwoju przemysłu. Sprzyjały temu:
1) obfitość drewna opałowego i budulcowego z
okolicznych lasów, 2) stosunkowa łatwość
komunikacji, 3) dostępność zasobów kamienia
narzutowego, jako materiału do budowy dróg
bitych, domów mieszkalnych i obiektów
przemysłowych, 4) występowanie złóż kopalnych:
węgiel kamienny, rudy żelaza, cynku, ołowiu itp.
5) stosunkowo tania siła robocza i możliwość
przekwalifikowania się pracowników warsztatów
rzemieślniczych w robotników fabrycznych
/szczególnie zatrudnionych w przemyśle
włókienniczym/. 6) zasobne w wodę rzeki.
Od roku 1820 dynamicznie rozwijał się na tym
obszarze przemysł. Budowa oraz uruchomienie
kolei warszawsko-wiedeńskiej przyspieszyło ten
proces. Rozwój przemysłu sprzyjał zintensyfiko-
waniu produkcji rolnej. Bodźcem w tym
przypadku była łatwość zbytu produktów rolnych
w licznych, ludnych i zamożnych miastach.
Efektem rozwoju przemysłu i rolnictwa był wzrost
liczby mieszkańców który z 620 000 w 1866
roku osiągnął liczbę 769 640 mieszkańców w
1872 roku.
3
2
Henryk Ogrodniczak, Zarys historii ziem
województwa częstochowskiego, [w:], „Ziemia
Częstochowska”, t. XII, Towarzystwo Popierania Kultury
Regionalnej, Częstochowa 1978, s. 71.
3
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., tom
VIII, s. 202.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Gubernia_warszawska
http://pl.wikipedia.org/wiki/Gubernia_kaliska
http://pl.wikipedia.org/wiki/Gubernia_kielecka
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3lestwo_Kongresowe
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3lestwo_Kongresowe
http://pl.wikipedia.org/wiki/Gubernia_radomska
http://pl.wikipedia.org/wiki/Gubernia_kielecka
http://pl.wikipedia.org/wiki/Cesarstwo_Niemieckie
http://pl.wikipedia.org/wiki/Austro-W%C4%99gry
http://pl.wikipedia.org/wiki/I_wojna_%C5%9Bwiatowa
http://pl.wikipedia.org/wiki/Ujezd
http://pl.wikipedia.org/wiki/Powiat_b%C4%99dzi%C5%84ski
http://pl.wikipedia.org/wiki/Powiat_cz%C4%99stochowski
http://pl.wikipedia.org/wiki/Powiat_radomszcza%C5%84ski
http://pl.wikipedia.org/wiki/Powiat_%C5%82%C3%B3dzki
http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/
http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/
http://pl.wikipedia.org/wiki/Powiat_olkuski
http://pl.wikipedia.org/wiki/Gubernia_piotrkowska
http://pl.wikipedia.org/wiki/Ziemia_Cz%C4%99stochowska
http://pl.wikipedia.org/wiki/Ziemia_Cz%C4%99stochowska
72
Tabela nr 1
Ludność w Guberni piotrkowskiej
w dniu 1 stycznia 1886
Ogółem
Liczba ludności
w powiatach
Liczba mieszkańców
w miastach
powyżej 10 000
927 761
osób
w tym:
M
ęż
cz
y
zn
K
o
b
ie
t
4
5
1
1
8
3
4
7
6
5
7
8
łódzkim
piotrkowskim
będzińskim
noworadomski
częstochowski
łaski
brzeziński
rawski
158 616 osób
144 101 os.
127 133 os.
122 699 os.
120 869 os.
101 755 os.
86 206 os.
66 382 os.
Łódź
Piotrków
Częstochowa
Tomaszów
Zgierz
Pabianice
Sosnowiec
Sielce
Zawiercie
113 413
21 167
21 167
16 349
14 533
11 894
12 000
12 000
10 000
Tabela nr 2
Ludność w Guberni piotrkowskiej według
stanów w dniu 1 stycznia 1886
Ludność w/g stanów
Co stanowiło
% ogółu ludności
Szlachta 4 734 0.50 %
Włościanie 663 411 71.50 %
Mieszczanie 254 803 27.47 %
Urzędnicy i innych 4 813 0.52 %
Tabela nr 3
Ludność w Guberni piotrkowskiej według
wyznania w dniu 1 stycznia 1886
Ludność w/g religii
Co stanowił %
ogółu ludności
Katolicy 699 709 75.42 %
Prawosławni 1 495 0.16 %
Protestanci 114 903 12.38 %
Inne wyznania
chrześcijańskie
1 277 0.14 %
Żydzi 110 376 11.90 %
Źródło do tabeli nr 1-3: Opracowanie własne na
podstawie: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego,
tom VII, s. 205.
W 1890 roku Gubernia piotrkowska liczyła
1 091 217 mieszkańców. Wśród nich katolicy
stanowili zdecydowaną większość – 75,1 %.
Społeczność żydowska liczyła 122 731 osób.
Siedem lat później liczba mieszkańców wzrosła
do 1 409 044 mieszkańców. Ludność miejska
liczyła 510 195 mieszkańców, Żydzi stanowili
15,83 % ogólnej liczby mieszkańców miast, a
protestanci 9,58 %. Według danych na dzień
1 stycznia 1903 roku liczba mieszkańców wzrosła
względem poprzednich lat i wynosiła 1 794 713
4
.
Głównym czynnikiem determinującym
przyspieszenie rozwoju guberni piotrkowskiej
4
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., tom
XV, część 2, s. 453.
było wprowadzenie w 1877 roku przez Cara
Rosji cła w złocie. Istotnym wskaźnikiem jej
rozwoju są także informacje zamieszczone w
Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego
mówiące o zainteresowaniu cudzoziemców
działkami. „Majątki sprzedawane bądź z wolnej
ręki, bądź na licytacjach Towarzystwa
Kredytowego po większej części zakupywane
bywają przez cudzoziemców, tak że do dnia 1
stycznia 1886 r w rękach cudzoziemców było
52 000 działek, a w rękach Żydów 21 000
działek
5
. Ogółem w Guberni piotrkowskiej w
1885 roku było 28 705 cudzoziemców czyli
mieszkańców nie będących obywatelami
Cesarstwa rosyjskiego i stanowili oni 3.20 %
ogółu mieszkańców. Wraz napływem cudzo-
ziemców i kapitału obcego pochodzącego z poza
Rosji narasta wśród mieszkańców rozwijających
się miast różnorodność etniczna i kulturowa.
Wprowadzane w przemyśle procesy
modernizacyjne, oparte na nowych technologiach
produkcji wykorzystujących głównie energię
uzyskaną z kotłów parowych zwiększały ilość i
jakość wytwarzanych produktów. Zmianie ulegał
krajobraz miast. Powstawały nowe obiekty
fabryczne budowane lub rozbudowywane na
znacznych przestrzeniach podmiejskich i
miejskich. Obok nich wyrastały dzielnice
zamieszkałe przez robotników. Nad miastami
górowały kominy fabryczne. Dla robotników
fabrycznych rytm dnia codziennego wyznaczały
dźwięki fabrycznych syren. W regulaminie
porządku wewnętrznego jednej z fabryk
włókienniczych z 1891 roku w Częstochowie
Fabryki Peltzera i Synów istniał zapis: „o godzinie
4½ i 5½ z rana rozlega się przeciągły gwizdek w
celu przebudzenia robotników, mających się
stawić do roboty na 5 i 6 rano”
6
. Dzień pracy
dla zmiany rozpoczynającej pracę o godz.
6 rano kończył się w tej fabryce o godzinie
19 wieczorem. Sygnałem do zakończenia
„dniówki” /dnia roboczego/ był także dźwięk
syreny fabrycznej. Podczas „dniówki” zmiana
dzienna miała dwie przerwy. Pierwszą o godz. 8
do 8 i ½ oraz od 12 do 1 po południu. Zmiana
nocna natomiast pracowała od 7 wieczorem do
6 rano z jedna przerwą, od godziny 12 do wpół
do pierwszej w nocy
7
.
5
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., tom
VIII, s. 203.
6
F. Sobalski, Przemysł częstochowski (1882-1914),
Częstochowa 2009, s. 242.
7
jak wyżej, s. 241.
73
Fabryki włókiennicze w guberni piotrkowskiej
należały do przodujących zarówno w uzyskiwaniu
dobrych wyników ekonomicznych, jakości i
wielkości produkcji w Królestwie Polskim.
Fabryka Towarzystwa Akcyjnego wyrobów
bawełnianych K. Scheiblera w Łodzi osiągała
produkcję w wysokości 15 mln rubli i należała
do przodujących w całym cesarstwie rosyjskim.
Głównymi produktami eksportowanymi z
guberni były wyroby przemysłowe zarówno w
finalnej formie produkcji jak i formie
półfabrykatów. Obraz przemysłu w guberni
piotrkowskiej w drugiej połowie XIX wieku, a
tym samym osiągnięcie czołowej pozycji
ekonomicznej w Królestwie Polskim prezentują
informacje statystyczne z roku 1885 zamieszczone
w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego.
Wskazują one na dynamiczny rozwój, w owym
czasie, wielu gałęzi przemysłowych.
Jak na ówczesne warunki w carskiej Rosji w
roku 1897 produkcja przemysłowa Guberni
osiągnęła wysoki poziom. Jej wartość wynosiła
300 milionów rubli, natomiast cały obszar
Królestwa Polskiego posiadał wówczas wartość
produkcji w wysokości 505 milionów rubli.
Dużymi ośrodkami przemysłowymi w Guberni
były: Łódź, Sosnowiec, Dąbrowa, Zawiercie,
Częstochowa, Radomsk i Tomaszów. Gałęzią
wiodącą w przemyśle włókienniczym była
przeróbka wełny. W tej branży pracowało 490
fabryk, które zatrudniały 38 012 robotników.
Roczna produkcja osiągała wartość 108 549 900
rubli. Na drugim miejscu było 97 fabryk
przerabiających bawełnę. Zatrudniały one
36 531 robotników i osiągały roczną wartość
produkcji 77 738 000 rubli. Jedwab przerabiano w
21 fabrykach, które zatrudniały 956 robotników
i osiągały wartość produkcji 2 134 000 rubli.
Tabela nr 4
Liczba fabryk w 1885 r w Guberni piotrkowskiej
Liczba fabryk
zatrudniających:
L
ic
zb
a
w
ła
śc
ic
ie
li
p
o
d
d
an
y
ch
C
ar
a
L
ic
zb
a
w
ła
śc
ic
ie
li
cu
d
zo
zi
em
có
w
L
ic
zb
a
o
g
ó
łe
m
w
ła
śc
ic
ie
li
%
p
ra
co
w
n
ik
ó
w
C
u
d
zo
zi
em
có
w
Powiat / liczba fabryk
powyżej
100 pracowników 4
9
4
6
9
5
1
7
będziński – 35; Łódź – 28;
łódzki – 9; częstochowski – 8; noworadomski – 5;
brzeziński – 5; łaski – 4
Od 10 do 100
zatrudnionych 1
1
4
1
1
9
3
3
3
9
,9
%
Łódź – 138; brzeziński – 63; łódzki – 46; będziński – 39;
piotrkowski – 20;
częstochowski – 18; noworadomski – 4; łaski – 4; rawski – 1
Przemysł drobny
liczący niżej
niż 10 robotników
b
ra
k
d
an
y
ch
b
ra
k
d
an
y
ch
1
2
6
9
5
b
ra
k
d
an
y
ch
łódzki – 3916;
noworadomski – 3 630; brzeziński – 2 540; łaski – 1 001; Łódź
miasto – 576; częstochowski – 403; piotrkowski – 263;
będziński – 261; rawski – 99
Ogółem fabryk
i zakłady
przemysłowe
1
3
1
2
3
Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom VII, s. 205.
Około 5 370 robotników zatrudnionych było w
70 zakładach takich jak: farbiarnie, blacharnie,
drukarnie. W sumie zakłady te osiągały wartość
produkcji w wysokości 11 808 000 rubli.
Przerabianiem juty zajmowało się 6 fabryk
zatrudniających 2 619 robotników i osiągając
wartość na sumę 4 208 000 rubli. Produkcja stali
prowadzona była w trzech zakładach
zatrudniających 1 211 robotników wartość
produkcji wyniosła 13 339 000 rubli. W 8
zakładach wytwarzano surówkę i kuto żelazo,
które zatrudniały 945 robotników osiągając
wartość produkcji w wysokości 13 747 000
rubli. W tymże samym roku węgiel kamienny
wydobywano w 20 kopalniach zatrudniających
13 283 robotników i osiągając wartość produkcji
w wielkości 12 970 000 rubli. W branży
chemicznej pracowało 35 fabryk zatrudniających
495 robotników osiągając wartość produkcji w
wielkości 2 909 000 rubli. Szkło produkowano
w 14 fabrykach zatrudniających 1888 robotników –
wartość produkcji wynosiła 2 754 000 rubli.
74
Cement i wapno wyrabiano w 19 fabrykach
zatrudniających 1107 robotników – roczna
wartość produkcji 1 867 000 rubli.
8
Istotne miejsce w procesach rozwoju miast
zajmuje handel. Stanowi on nerw życia ekono-
micznego wewnątrz społeczności miejskiej jak
również sprzyja w zintensyfikowaniu produkcji i
wymiany towarowej w szerszej przestrzeni
oddziaływania określonego ośrodka miejskiego.
W roku 1885 handel detaliczny /sklepowy/
prowadzony był głównie przez społeczność
żydowską. W tymże roku w całej guberni
wydano 60 rocznych patentów gildyjnych
(kupieckich) I klasy. Przyniosły one wpływ
33 900 rubli srebrnych do państwowej izby
skarbowej. Ogólnie wszystkie patenty handlowe
i przemysłowe w guberni przyniosły w roku
1885 zysk władzom carskim w sumie 187 582
rubli srebrnych i 18 kopiejek. Na terenie guberni
działały wówczas 4 oddziały banku państwowego
w: Piotrkowie, Łodzi, Częstochowie Tomaszowie
Rawskim oraz prywatny Bank Handlowy w Łodzi.
9
Ważnym elementem wspierającym rozwój
przemysłu oraz handlu była i jest rozbudowana
sieć dróg. Większość prac związana z ich
rozbudową i modernizacją wykonywano siłą
ludzkich mięśni i przy pomocy konnego transportu.
W roku 1885 dotacje państwa na utrzymanie
dróg w guberni piotrkowskiej wynosiły 31 177
rubli srebrnych. Natomiast dotacje z gubernialnych
funduszy drogowych wynosiły 123 165 rubli
srebrnych 75 kop.
Tabela nr 5
Dochody cesarstwa rosyjskiego z podatków w
guberni piotrkowskiej w roku 1885
Rodzaj podatku Wysokość w rublach
srebrnych
Podymne z miast 135 049 i 98
kopiejek
Podymne od włościan 175 864
Podatek zwyczajny gruntowy od
włościan
154 781 i 45
kopiejek
Dodatkowy podatek zwyczajny
gruntowy od włościan
77 188 i 15 kopiejek
Podymne z osad 15 409
Podatek zwyczajny z osad 11 122 i 22 kopiejki
Podatek dodatkowy z osad 4 531 i 19 kopiejek
Zwyczajny podatek podymny z
dworów
63 043 i 75 kopiejek
Podatek dodatkowy z dworów 20 390 i 65 kopiejek
8
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., tom
XV, część 2, s. 453.
9
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., tom
VIII, s. 206.
Podatek zwyczajny gruntowy z
dworów
157 598 i 51
kopiejek
Dodatkowy podatek gruntowy z
dworów
78 464 i 28 kopiejki
Kontyngent liwerunkowy /zamiast
podatku gruntowego/
1 332 i 44 kopiejki
Podatek transportowy 16 344 i 16 kpiejek
Od zaasekurowanych budowli
miejskich, ubezpieczonych na sumę
31 935 960 rubli srebrnych składka
ogniowa za 1885 rok
379 481 i 10
kopiejek
Opłata kwaterunkowa 129 279 i 30
kopiejek
Składki asekuracyjne od 248 005
sztuk bydła
2 480 i 5 kopiejek
składka bóźnicza z 39 istniejących w
guberni okręgów bożnicznych
46 758 i 40 kopiejki
dochód skarbowy z akcyzy gub.
Piotrkowskiej
2 071 037 i 31
kopiejki
Ogółem dochody do skarbu państwa
z guberni piotrkowskiej w roku 1885
3 540 155 rubli
srebrnych 94
kopiejeki
Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Słownik
geograficzny Królestwa Polskiego, tom VII, s. 206.
Miasta desygnowały z swoich kas 16 847 rubli
srebrnych na ten cel. Wpływy z szarwarków /
podatek drogowy/ wynosił 100 137 rubli
srebrnych i 35 kop. Składki gminne na drogi
wynosiły 14 890 rubli srebrnych i 50 kop. Do
prac na rzecz naprawy, modernizacji oraz
rozbudowy dróg szosowych i nie szosowych
wykorzystano włościan, którzy z własnym
zaprzęgiem konnym przepracowali 9 875 dni
roboczych lub wykonywali prace „piesze” liczące
w sumie w 29 647 dniówkach roboczych. Na
drogach guberni było 10 mostów taryfowych
(na drogach głównych) o ogólnej długości 1 394
stóp i 686 nie taryfowych o łącznej długości
8 297 stóp
10
.
Udział częstochowskiej społeczności
żydowskiej w rozwoju ekonomicznym miasta
na przełomie XIX i XX wieku
W XIX wieku ulegające zmianie na ziemiach
polskich stosunki społeczne kształtowały się w
ramach regulacji prawnych ustanowionych przez
zaborców. W wielu przypadkach sprzyjały
kształtowaniu się nowych klas i warstw
społecznych. Stopniowo stosunki kapitalistyczne
zmieniały także obyczajowość. Dla nowej
arystokracji podstawą nie była już tylko własność
10
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., tom
VIII, s. 206.
75
ziemska, ale przede wszystkim wielkość
posiadanego kapitału. Żydzi Częstochowianie w
tym okresie brali istotny udział w procesie
przebudowy postfeudalnego mieszczaństwa w
nowoczesną burżuazję. Skłonności do wzajemnego
zbliżenia polsko-żydowskiego zaznaczyły się pod
koniec lat pięćdziesiątych i na początku
sześćdziesiątych XIX stulecia. Udział
częstochowskich Żydów w życiu gospodarczym
początkowo zaznaczał się w rzemiośle i handlu.
Jej specyfiką był znaczny udział w procesie
rozwoju miasta, który zaznaczył się szczególnie
w inicjacji i rozbudowie wielu dziedzin rzemiosła
oraz produkcji przemysłowej.
W połowie lat 20 XIX wieku władze miejskie
zaprosiły mistrza tkackiego z Niemiec by
przygotował do wykonywania zawodu tkacza
mieszkańców Częstochowy. Jako pierwsi do
poznania nowego zawodu zgłosili się Żydzi. Oni
też przodowali w uruchomianiu zakładów
tkackich produkujących płótno. Jednym z
pierwszych był Szymon Landau-Gutentager,
który posiadał już w 1828 roku 14 krosien
tkackich i zapewniał pracę 50 dodatkowym
zakładów rzemieślniczym. Założył on również
farbiarnię i fabrykę łyżeczek metalowych. W
1840 roku 32 Żydów w mieście było już
mistrzami tkania płótna, a ponad 200 żydowskich
uczniów pracowało przy 180 mechanicznych
krosnach. Zrodził się wówczas konflikt
pomiędzy niemieckimi mistrzami tkackimi, a
konkurującymi z nimi mistrzami żydowskimi.
Niemieccy mistrzowie odmówili wstępowania
Żydom do ich cechu rzemieślniczego. W 1836
roku 25 żydowskich mistrzów tkackich zwróciło
się do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
Królestwa Polskiego o pozwolenia założenia
żydowskiego cechu tkackiego. Władze nie
zaakceptowały tego projektu. Żydzi otrzymali
ponadto zakaz zajmowania się produkcją i
handlem dewocjonaliami. W mieście, katolickim
centrum kultu religijnego na ziemiach polskich do
którego corocznie przybywało tysiące
pielgrzymów ten zakaz był szczególnie dotkliwym
dla Żydów.
W latach 50-tych XIX wieku powstały
fabryki obrazów D. Langhamera, dwie fabryki
łyżek – H. Kohna i J. Landau, drukarnia
P. Szymkowskiego i A. Oderfelda, zapałczarnia
F. Sperbera, fabryka wyrobów metalowych
J. Weinberga, fabryka wyrobów pończoszniczych
J. Rodszylda, fabryka papieru K. Ginsberga i
Kohna. Żydzi wówczas byli właścicielami kilku
większych zakładów przemysłowych. Henryk
Markusfeld i Szymon Neuman prowadzili
fabrykę wyrobów jutowych Warta. Izydor
Singer oraz Roman i Zygmunt Markowiczowie
byli właścicielami zakładów włókienniczych
Gnaszyńska Manufaktura. W rękach żydowskich
były również Fabryka Wyrobów Metalowych,
fabryki guzików, wyrobów celuloidowych,
obuwia, zabawek i inne
11
. Wokół fabryk
wyrastały domy handlowe, agencje pośrednictw,
magazyny, pakownie i ekspedycje. W
podwórzach częstochowskich domów na „Starym
mieście” rozlokowało się wiele małych zakładów.
Żydowskie zakłady rzemieślnicze zajmowały
się: ślusarstwem, blacharstwem, kotlarstwem
miedzianym, jubilerstwem, wyrobami optyczny-
mi, wyrobami perukarskimi, sortowaniem i
szarpaniem szmat, nawijaniem szmat, tkaniem
materiałów wełnianych i półwełnianych, farbo-
waniem, dekatyzowaniem, pończosznictwem,
hafciarstwem, powroźnictwem, wykonywaniem
ubiorów damskich na sklep, konfekcją damską,
wykonywaniem ubiorów męskich na
obstalunek, wykonywaniem ubiorów męskich
na sklep, kuśnierstwem czapnictwem, szyciem
na zamówienie, bieliźniarstwem na stalunek i na
sklep, dziurkowaniem bielizny, kamasznictwem,
szewstwem obstalunkowym oraz na sklep,
kapelusznictwem damskim, kapelusznictwem
męskim, ubieraniem kapeluszy, introligatorstwem,
wyrobem zeszytów, torebek papierowych, gilz do
papierosów, cukierków i czekolad, wina i itp.
Do tej grupy należeli także rzeźnicy, szklarze,
fotografowie posiadający zakłady fotograficzne,
prowadzący wędzarnie śledzi, posiadający
magiel i inni. W zakładach tych najczęściej nie
zatrudniano nie Żydów, a jeżeli pracowali w nich
pracownicy najemni, to w zdecydowanej
większości pochodzili z środowiska żydowskiego.
W warsztatach rzemieślniczych posługiwano się
prostymi tanimi narzędziami pracy, najczęściej
bez zastosowania napędu mechanicznego. W
wielu przypadkach pracowano systemem
nakładczym, rozdając pracę pomiędzy
11
Zob.: J. Heller, Żydowskie przedsiębiorstwa
przemysłowe w Polsce według ankiety JOINT- uzupelnione
1921 r., Warszawa 1923 r., tom. IV. województwa
Kieleckie i Lubelskie, s. 142-147.; J. Szacki, „Żydzi w
Częstochowie do I wojny światowej”, [w:] Czensochower
Yidn, New York 1947, tłum. z jidysz. R. Fleishman –
Seidman, Israel, Kibuc Kfar Masaryk 1998.
76
chałupników. Bardzo rozdrobnione i wąsko
wyspecjalizowane rzemiosło dawało środki do
życia ubogiej i średnio zamożnej części
społeczeństwa żydowskiego. W wielu przypadkach
izba mieszkalna wielodzietnej rodziny była
zarazem warsztatem pracy rzemieślnika,
któremu wszyscy domownicy pomagali. Dzieci
w tych rodzinach były uczniami, którzy przygo-
towywały się do zawodu przejmując „fach” po ojcu.
Żydzi skierowali również swoje
zainteresowania na produkcję zabawek dla dzieci.
W roku 1843 osiedlił się w Częstochowie i
założył fabrykę zabawek Jeszajahu Szaja – Żyd
z Niemiec. Wyroby produkowane przez niego
były wysokiej jakości i konkurowały z
zabawkami z Norymbergii, która cieszyła się
światową sławą w tej dziedzinie
12
. W roku 1902
Chorosz – rosyjski Żyd ekonomista przeprowadził
badania dotyczące pozycji ekonomicznej Żydów
w Częstochowie. Stwierdził, że „Żydzi stworzyli
tu dynamiczną i różnorodną produkcję zabawek
[...] Żydzi, nawet ortodoksi, zaczęli produkować
katolickie dewocjonalia, które ludzie chętnie
kupowali. Kościół katolicki nie mógł tego
tolerować. Zostały wydane zakazy, ostrzeżono też
pobożnych pielgrzymów przybywających do
Częstochowy, aby nie kupowali tych wyrobów [...]
Chociaż księża podziwiali wspaniała snycerkę
żydowskich rzemieślników i niejeden chwalił się
swoją kolekcją dewocjonaliów, Żydzi musieli
zaprzestać produkcji”
13
. Zabawki produkowano
najpierw z drewna później z metalu i innych
materiałów. W latach 80 i 90-tych XIX wieku
wielu młodych żydowskich Częstochowian
wyjeżdżało do Norynbergi w celu doskonalenia
umiejętności zawodowych. Po powrocie
uruchamiali własną produkcję tanich zabawek dla
dzieci. Interesującym jest stwierdzenie
Chorosza, że w roku 1908 wartość produkcji
zabawek przekraczał 2 miliony rubli. Biorąc
pod uwagę fakt, iż wyroby te były tanie to
12
J. Szacki, Żydzi w Częstochowie do I wojny światowej,
[w:] Czestochower Jidn, s. 24-25; I.Chorosz, Jewrejski
Njurenberg (Czenstochowa), „Woschod” 1902. „Chorosz
twierdził, że niejaki Szaja, był tokarzem z zawodu. Ten
pobożny Żyd zaczął produkować pięknie wytoczone
medale z Matką Boską Częstochowską. Były tak udane,
że z czasem stały się obiektem zbieractwa ze strony
wytrawnych kolekcjonerów. Zapotrzebowanie ze strony
pielgrzymów było tak duże, że wkrótce trzeba było
przejść na metody produkcji fabrycznej.”
13
J. Szacki, Żydzi w Częstochowie... s. 24-25.
wielkość sumy produkcji świadczyła o wielkiej
ilości produkowanych wyrobów
14
.
Represje carskie wobec społeczności
żydowskiej
W wielokulturowej i wieloetnicznej
Częstochowie będącej pod zaborem rosyjskim o
procesach inkorporacyjnych zarówno politycznych
jak i kulturowych prowadzonych przez zaborcę
świadczyły akty prawne skierowane przeciwko
społeczności żydowskiej. Pierwszym było
rozporządzenie cara Mikołaja I z 1825 roku
nakazujące wszystkim mieszkańcom Rosji
porzucenie strojów narodowych i ubieranie się
po europejsku. Częstochowscy Żydzi zareagowali
na tą jawną represję w swój sposób: pościli
modlili się szukając oparcia i pocieszenia w
żarliwym wypełnianiu Boskich nakazów
oczekując tym samym, że Bóg nie opuści w
nieszczęściu swojego narodu wybranego.
Policjanci uzbrojeni w wielkie nożyce obcinali
spotkanym na ulicach Żydom ubranym w
tradycyjne stroje brody i długie palta. Głośnym
echem wówczas odbiło się zdarzenie na stacji
kolejowej W Częstochowie Zatrzymanemu tam
60 letniemu rabinowi Rachmielowi Landau,
ogolono brodę. W tym samym dniu jego żonie
policjant zerwał z głowy tradycyjnie noszoną
przez żydówki perukę. Często widziano w
synagodze przy ul Prostej lub w innych domach
modlitwy mężczyzn z zawiązanymi twarzami.
W ten sposób kryli oni ze wstydu twarz z
ogolonymi pejsami lub brodami. Jak podaje
S. Rumszewicz
15
, „ (...) pewnej soboty walcząc
o zeuropeizowanie Żydów kilku wachmistrzów z
rana udało się przed synagogę w której modlili
się Żydzi. Chcieli oni skontrolować czy wszyscy
mężczyźni i kobiety, które wyjdą z domu modlitwy
ubierają się zgodnie z postanowieniami prawa.
14
jak wyżej, Chorosz stwierdził również: „W 1900 r.
w Częstochowie było 15 fabryk zabawek, pracowało w
nich 300 robotników, cztery piąte z tej liczby stanowili
Żydzi. Właścicielami zakładów byli Żydzi. Zabawki
wykonywano również sposobem chałupniczym. Chałupnicy
pracowali dla nakładcy, który dostarczał im surowca, a
płacił od sztuki. Była to praca ręczna do której nie kwapili
się mężczyźni, 60 % zatrudnionych stanowiły dziewczęta.
Zarobki wynosiły od 80 kopiejek do 2 rubli 50 kopiejek
tygodniowo. W fabrykach płacono także od wykonanej
sztuki. Czas pracy w fabrykach wynosił od 12 do 14 godzin
na dobę”.
15
S. Rumszewicz, „Żydzi w Częstochowie”, [w:]
Goniec Częstochowski z dnia 17 IX 1915 r.
77
Modlący zorientowali się i postanowili nie
opuszczać synagogi do końca dnia”. Ingerencja
władz w tradycje, które ściśle wiązały się z
nakazami religijnymi szła tak daleko, że rabin
został zmuszony do zawiadamiania, każdej
narzeczonej podczas ślubu, iż według prawa
zabrania się jej ścinać włosy lub nakrywać
czymkolwiek głowy.
Kolejnym zarzewiem sporu Żydów z
władzami carskimi było nadawanie nazwisk.
Mimo nakazów i nacisków administracyjnych
dopiero w 1824 roku magistrat częstochowski
sam musiał wyznaczyć każdemu Żydowi
nazwisko. W ten sposób na terenie Częstochowy
było, niekoniecznie spokrewnionych ze sobą, 31
Bermanów, 29 Hajmanów, 28 Landauów.
16
Po zniesieniu ukazem z dnia 20.12.1821 roku
(wg. gregoriańskiego kalendarza z dnia 01.01.1822
roku) kahałów żydowskich i postanowieniem
namiestnika Królestwa Polskiego z dnia
20.02.1822 roku wprowadzono na terenie Królestwa
Polskiego, gminy żydowskie. Początkowo były
one nazywane parafiami, później okręgami
bożniczymi. Zarządzały nimi dozory bożnicze.
Gminy spełniały wiele funkcji, związanych
zarówno z życiem religijnym wspólnoty jak i
organizacją oraz prowadzeniem: szpitali, przy-
tułków dla ubogich, sierot, starców, utrzymaniem
cmentarzy i szkół elementarnych, rekrutacją i
ściąganiem podatku rekrutowego. Ponadto
gmina: reprezentowała społeczność żydowską
wobec władz państwowych i municy-palnych,
wydawała „świadectwa ubóstwa”, zaświadczenia
do uzyskania paszportu itp.
16
jak wyżej.
Pisząc o procesach inkorporacyjnych na
ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim nie
sposób pominąć polityki władz carskich w
stosunku do mniejszości narodowych i etnicznych.
Polacy w wielonarodowym i wielokulturowym
cesarstwie stanowili znaczną społeczność, która
w XIX wieku poprzez powstania narodowe
podkreślała wolę walki o odzyskanie
niepodległości. Geopolityczne, na zachodnich
krańcach Cesarstwa rosyjskiego, położenie ziem
polskich miało istotne znaczenie strategiczne i
ekonomiczne. Przejawiało się ono w wdrażaniu
we wszelkich obszarach życia społecznego,
ekonomicznego i politycznego idei „Jednej i
niepodzielnej Rosji”. Owa imperialna ideologia
obecna była w eksploatacji ekonomicznej.
Przykładem jej była polityka ekonomiczna
wobec Guberni piotrkowskiej. Wykorzystanie
położenia geograficznego, bazy surowcowej
sprzyjało rozwojowi nowoczesnego przemysłu,
który był powiązany z rosyjskim rynkiem zbytu
i w znacznym stopniu wpływał na zaspokojenie
potrzeb carskiego skarbca.
Żyjący w diasporze Żydzi wyróżniali się
kreatywnością a tym samym posiadali istotny
udział w ważnym okresie zmian technologii
produkcji czyli przechodzenia od produkcji
rzemieślniczej do fabrycznej. Społeczność
żydowska wnosiła również ogromny wkład do
procesów miastotwórczych i kształtowania się
nowych postfeudalnych stosunków. Rozbudzanie
antysemickich nastrojów pomiędzy ludnością
rodzimą a napływową ludnością żydowską leżało
w interesie politycznym feudalno-carskich elit
rządzących.
BIBLIOGRAFIA
1. Czensochower Yidn, New York 1947;
2. Heller J, Żydowskie przedsiębiorstwa przemysłowe w Polsce według ankiety JOINT- uzupelnione 1921 r.,
Warszawa 1923 r., tom. IV. województwa Kieleckie i Lubelskie.
3. Mizgalski J. Życie społeczne częstochowskich Żydów w XX w. [w:] Z. Jakubowski (red.) Z dziejów Żydów w
Częstochowie, Częstochowa 2002r.
4. Ogrodniczak H, Zarys historii ziem województwa częstochowskiego, [w:], „Ziemia Częstochowska”, t. XII,
Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej, Częstochowa 1978 r.
5. Rumszewicz S, „Żydzi w Częstochowie”, [w:] Goniec Częstochowski z dnia 17 IX 1915 r.
6. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. Bronisław Chlebowski,
Władysława Walewskiego, i według planu Filipa Sullmierskiego, Warszawa, 1887.
7. Sobalski F, Przemysł częstochowski (1882 – 1914), Częstochowa 2009.
Рецензенти: Сінкевич Є. Г., д.і.н., проф.
Smoliński Aleksander, dr hab., prof.
© Mizgalski Jerzy, 2014 Дата надходження статті до редколегії 18.04.2014 р.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Ziemia_Cz%C4%99stochowska
http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/
|