Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy»
Saved in:
| Published in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Date: | 2013 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Polish |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2013
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78664 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» / Т. Chynczewska-Hennel // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2013. — Вип. 12-13. — С. 454-458. — пол. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859755738861142016 |
|---|---|
| author | Chynczewska-Hennel, Т. |
| author_facet | Chynczewska-Hennel, Т. |
| citation_txt | Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» / Т. Chynczewska-Hennel // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2013. — Вип. 12-13. — С. 454-458. — пол. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-02T01:00:15Z |
| format | Article |
| fulltext |
CHYNCZEWSKA-HENNEL TERESA 454
Р
Teresa Chynczewska-Hennel
Opinia o książce Tarasa Czuchliba
«Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce
o “złote jabłоko” Europy». — Kyjiw, 2013
rzedstawiona mi książka (w formie wydruku komputerowego) napisana
jest na 418 stronach. Składa się z Przedmowy, Wstępu oraz pięciu
rozdziałów, Wniosków, Dodatku z dokumentami, Faksymili, Spisu
bibliograficznego, indeksu imiennego oraz geograficznego. Na końcu znajduje się
Podsumowanie w języku ojczystym Autora oraz w języku angielskim.
Powyższa pozycja oparta jest na solidnej bazie źródłowej. Autor poczynił
kwerendy w najważniejszych archiwach i bibliotekach ukraińskich, polskich i w
Moskwie. Pracował w AGADZie w Warszawie, Bibliotece Narodowej — Osso-
lineum we Wrocławiu, BN w Warszawie, Bibliotece PAN w Krakowie, Bibliotece
Jagiellońskiej, w Krakowie, RDADA w Moskwie, CDIAU w Kijowie oraz w
CDJAUL we Lwowie i innych. Wykorzystał źródła publikowane oraz obszerną
literaturę przedmiotu.
Książka prof. dr. Tarasa Czuchliba, znakomitego znawcy historii wojsko-
wości, od dawna zainteresowanego tematyką odsieczy wiedeńskiej stanowi bardzo
interesującą i ważną pozycję w historiografii, pierwszą tak obszerną na gruncie
historiografii ukraińskiej. Rola Ukrainy w odsieczy wiedeńskiej 1683 roku jest
znana ale zarazem niedoceniona należycie przez historiografię, bowiem zwraca się
głównie uwagę, na fakt nieprzybycia Kozaków na czas, bowiem nie zdążyli oni
wziąć udziału w bitwie wiedeńskiej. Uczestniczyli natomiast, jak wiemy, w
drugim starciu pod Parkanami oraz w działaniach na terenie Węgier.
Z polskiej historiografii warto w tym miejscu przypomnieć artykuł J. Woj-
tasika, «Wojsko JKMci i Rzplitej zaporoskie» w dobie króla Jana III, opub-
likowany w książce «Od Żółkiewskiego i Kosińskiego do Piłsudskiego i Petruly. Z
dziejów stosunków polsko — ukraińskich od XVI do XX wieku» (red. J. Woj-
tasik, Warszawa 2000). Prace polskich historyków zajmujących się problematyką
odsieczy wiedeńskiej zna Autor bardzo dobrze.
W odsieczy Wiednia brali udział Kozacy pod dowództwem pułkownika
Apostoła, który stanął na czele 150 żołnierzy. Pisał o tym dogłębnie Taras
Czuchlib już we wcześniej w książce «Getmani i monarchi. Ukrajińśka derżawa w
miżnarodych widnosynach» 1648–1714, (Kyjiw–Nju Jork 2003). Ważną rolę
odgrał w walce przeciwko Tatarom i Turkom — Stefan Kunicki, który w drugiej
połowie września 1683 roku został mianowany przez króla Jana III Sobieskiego
OPINIA O KSIĄŻCE TARASA CZUCHLIBA «WIDEŃ 1683… 455
nakaźnym hetmanem kozackim na Ukrainie Prawobrzeżnej. Tu wpomnieć
wypadnie przede wszystkim Marka Wagnera i jego książkę «W cieniu szukamy
jasności chwały. Studia z dziejów panowania Janan III Sobieskiego (1684–1696)»
(Siedlce 2002). Oczywiście, prace tu przeze mnie cytowane są wykorzystane w
recenzowanej książce Tarasa Czuchliba.
Autor w interesujący sposób, co należy uwypuklić, spojrzał na udział
żołnierza ukraińskiego, nie tylko przez pryzmat uczetnictwa wojska kozackiego
ale również szlachty z ziem Ukrainy — Rusi.
W pierwszym rozdziale zatytułowanym: W przededniu «bitwy cywilizacji»,
ukazał prof. dr Czuchlib stosunki międzywyznaniowe a co za tym idzie kulturowe,
narodowościowe i polityczne na ziemiach Ukrainy — Rusi w drugiej połowie
XVII wieku. Następnie omówił tzw. projekt kozacki króla Jana III Sobieskiego
oraz udział szlachty w wojsku koronnym z Rusi Czerwonej, Wołynia, Kijows-
zczyzny i Podola. Sporo miejsca poświęcił pozycji hetmana Ukrainy Lewo-
brzeżnej Iwana Samojłowicza.
Rozdział drugi dotyczy tematyki odsieczy wiedeńskiej, zwycięskiej bitwy z
12 września 1683 roku. Autor opisuje wnikliwie pochód ukraińskich żołnierzy
(wojaków), którzy wyruszali spod Białej Cerkwi, Owrucza, Łucka, Tarnopola
(Ternopola) i Lwowa przez Kraków, Ołomuniec, Brno do Wiednia. Nieco miejsca
poświęcił Czuchlib ciekawej wręcz fascynującej postaci Jerzego Franciszka
Kulczyckiego (ok. 1640-1694), Jurij Franz właściwie nazywał się Kolczycki lub
Kólczycki po niemiecku Kolschitzky i Goldschütz. Historycy do dziś spierając się
nad kwestią pochodzenia Kulczyckiego, ponieważ był on między innymi
wywiadowcą, a przecież też tłumaczem i kupcem znającym znakomicie język
turecki, nic dziwnego, że przyznawał sią do różnego pochodzenia w zależności od
okoliczności, w których się znajdował. Rację ma, jak uważam Autor omawianej tu
książki, który twierdzi, iż Kulczycki pochodził z rodu ruskiego, z podsamborskiej
wsi Kulczyce. Inaczej uważają badacze austriaccy i węgierscy twierdząc, iż był on
Serbem. Jego brawurowa akcja wyjścia z obozu tureckiego i powrót do Wiednia
spowodował, iż trafił na karty rozmaitych powieści. Od cesarza otrzymał między
innymi nieruchomość w Wiedniu. Założył pierwszą tam kawiarnię (biogram
Zygmunta Abrahamowicza, PSB,t. XVI, Wrocław–Warszawa–Kraków, 1971,
s. 128–129).
«Bohaterom spod Wiednia» poświęcił Taras Czuchlib kolejne strony swej
książki, omawiając udział w odsieczy wiedeńskiej szlachcica kijowskiego Krzys-
ztofa Łasko, przyłuckiego Kozaka Mychajły Mowczana i przede wszystkim
biskupa lwowskiego Józefa (Josija) Szumlańskiego.
Rola biskupa unickiego Szumlańskiego wkomponowana była w szeroko
zakrojoną skalę Jana III Sobieskiego, który chciał wykorzystać sprzyjający
moment na akcję w Ukrainie. Chodziło mianowicie o próbę odzyskania władzy
Rzeczypospolitej na całym obszarze Ukrainy, nie tylko na Zaporożu.
Planom królewskim sprzyjały okoliczności niepokojów w Moskwie, doszło
wówczas do słynnego buntu strzelców i walk po śmierci cara Fiodora Alek-
CHYNCZEWSKA-HENNEL TERESA 456
siejewicza. Specjalne misje do Kozaków otrzymali J. Szumlański, Bazyli Iskr-
zycki, siostrzeniec byłego hetmana Tetery a także, jak pisze profesor Zbigniew
Wójcik, pośrednio protopop białocerkiewski Zaremba (Z. Wójcik, Jan Sobieski,
PIW, Warszawa 1983, s. 305–306).
Rozwiązanie kwestii kozackiej widział Sobieski w dwóch planach, militarno —
politycznym oraz religijnym, kościelnym. Ten drugi niezwykle ważny, nawią-
zywał do dawniejszych zamysłów kanclerza Jana Zamoyskiego, który uważał, że
w Rzeczpospolitej powinien istnieć autokefaliczny Kościół prawosławny. Nie
trzeba tu dodawać, iż ta idea uchronić mogłaby Rzeczpospolitą i Ukrainę przed
serią katastrof końca XVII, XVIII wieku i później. Oto słowa memoriału dla
Szumlańskiego: «Czy nie lepiej w Kijowie mieć swoją głowę jaką ma stolica
moskiewska, wszak przed tym metropolitów moskiewskich, co się teraz patriar-
chami zowią, starsza wieląset lat Święta Zofia w Kijowie niż Cerkiew Sobornma
w Moskwie. Czemu by jako władzą duchowną, tak i świecką nie lepiej widzieć w
Kijowie, niż tej szukać niewolniczym karkiem w Moskwie» (cyt. za: Z. Wźjcik,
op. cit., s. 306).
Rozdział trzeci opisujący stan po bitwie wiedeńskiej a więc udział wojska
zaporoskiego w walce przeciwko Turkom i Tatarom na Podolu, w Mołdawii i u
wybrzeża Morza Czarnego. Nie do przecenienia ważna rola przypadła tu Stefa-
nowi Kunickiemu, który już wcześniej przed bitwą pod Wiedniem zaproponował
królowi wykorzystanie dywersji kozackiej na ziemie mołdawskie i budziackie.
Wspomniany tu już został fakt mianowania Kunickiego nakaźnym hetmanem
kozackim na Prawobrzeżnej Ukrainie. W październiku Kunicki stanął na czele
1500 Kozaków i zajął broniony przez Turków Niemirów. Nie zdołał zająć, tak jak
planował Baru i Międzyborza, pomaszerował wraz ze swym wojskiem nad
Dniestr. Zdobył tam Mohylów, Jampol i inne miasteczka aż do Soroki, ruszył dalej
w Kierunku Kiszyniowa. Rezultaty kampanii Kunickiego — to zniszczenie przez
Kozaków budziackich Tatarów oraz zmuszenie Kozaków Lewobrzeżnych z ich
hetmanem Iwanem Samojłowiczem by sami zadecydowali czy walczą przy boku
Rosji czy wspólnie z «braćmi» z Prawobrzeża.
Tu ciekawie Autor książki porównuje zapisy omawiające te wydarzenia z
Pamiętników Jana Paska oraz z Latopisu Samowydca. Czy jednak nie wkradł się
tu niewielki błąd. Na stronie 230 Taras Czuchlib podaje rok 1684, chyba jednak
chodzi o zapis Paskowych Pamiętników z 1683.
Bardzo trafnie ujął Autor rolę Ukrainy — Rusi w utworzeniu europejskiej ligi
świętej. Tło ogólnoeuropejskie i na tym tle rola Ukrainy jest wielokrotnie
zaznaczana i opisywana jak najbardziej trafnie.
W rozdziale czwartym Taras Czuchlib omówił kolejno najważniejsze postaci
Kozaków uczetniczących w kampanii 1683 roku. Są to: Stefan Kunicki, Wasyl
Iskrzycki, Jakub Worona, Maksym Bułyga, Semen Korsuniec, Semen Palij,
Zachary Iskra, Samijło Samuś, Andrij Abazyn, Iwan Kilian, Grogorij Gryszko.
Rozdział piąty (pomyłkowo jeszcze raz określony jako «czwarty», mam
nadzieję, że Autor, lub korektor poprawili omyłkę) zatytułowany został «Dane
OPINIA O KSIĄŻCE TARASA CZUCHLIBA «WIDEŃ 1683… 457
Bogu przesławne zwycięstwo chrześcijan nad bisurmanami». Opisuje w nim Autor
echa zwycięstwa wiedeńskiego na Ukrainie — Rusi. Omawia w tym fragmencie
książki, między innymi ciekawą ikonografię związaną z królem Janem III
Sobieskim i jego dobą. Opisuje Autor wiedeńskie i ukraińskie grawiury odnoszące
się do tematyki odsieczy wiedeńskiej. Należy mieć nadzieję, iż w książce znajdą
się dobrej jakości fotografie najciekawszych pozycji, np. holenderskiego artysty
Romeyna de Hooghe (1645–1709), który uwiecznił między innymi wyprawę na
czambuły tatarskie (10.X.1672) czy miedzioryt «Apoteoza Janan III Sobieskiego»
a o których Autor książki interesująco pisze.
Wykorzystał przy tym prace polskich historyków i historyków sztuki, między
innymi A. Czołowskiego, H. Widackiego, M. Morki i innych.
Zwócił także uwagą na fakt, iż na portretach i grawiurach takich artystów, jak
Gaspard Bouttats, Johannesa de Ram, Pieter Stevens’a, czy Pieter Schenka użyto
tytułu królewskiego — REX POLONIE ET UCRANIAE.
Profesor Czuchlib opisuje również obchody rocznicowe odsieczy wiedeńskiej
na ziemiach Ukrainy, które oczywiście odbywały się równolegle do obchodów w
wielu miastach w Polsce i w Wiedniu. Można by oczywiście nieco ten fragment
rozszerzyć, choć z drugiej strony pewnie w przyszłości doczeka się osobnego
omówienia. Piotr Sierżęga z Uniwersytetu w Rzeszowie poświęcił sporo uwagi
tym wydarzeniom w książce wydanej w Rzeszowie w 2002 roku pod tytułem:
«Galicja i jej dziedzictwo, Obchody 200. Rocznica odsieczy wiedeńskiej w Galicji
(1883R.)» T. XVII.
Obchodami zajął się wówczas specjalnie powołany na tę okazję Komitet
Centralny. 11 września rozpoczęły się obchody nabożeństwem żałobnym w
kościele katedralnym. Na środku prezbiterium, który został obity czarnym suknem
z wyszytymi herbami Polski, Rusi i Litwy wzniesiono katafalk, który przypominał
sarmackie, barokowe — castra doloris. Wśród wielu uroczystości, jakie się
odbywały we Lwowie, wspomnieć wypadnie pochód udający się na górę zam-
kową, gdzie umieszczono głaz, który miał przypominać, iż Sobieski uratował
Lwów przed najazdem Tatarów.
W końcowej części książki Autor zawarł główne wnioski i jak najbardziej
słusznie stwierdził, iż składową częścią kampanii wiedeńskiej 1683 roku były
operacje wojska kozackiego na terenach zchodniego Podola, w Mołdawii
Wołoszczyzny, nad Morzem Czarnym w okresie od września 1683 roku do
stycznia 1684. W tych wyprawach wzięło udział od sześciu do siedmiu tysięcy
Ukraińców na czele z hetmanem Prawobrzeżnej Ukrainy Stefanem Kunickim oraz
pułkami Mohyły, Zielenieckiego, Dunina Rojewskiego i innymi.
W Dodatkach znalazł się interesujący materiał źródłowy — między innymi:
Organizacja opłaty wojska zaporoskiego dla 1200 pod trzema pułkami, Warszawa
11 maja 1683 roku, w przekładzie na język ukraiński; Ordynacja opłaty wojska
zaporoskiego od papieża Innocentego XI jako subsydium Korony Polskiej, na
podstawie kopii z Biblioteki Muzeum Czartoryskiego w Krakowie oraz AGADu.
List króla Jana III do Wojska Zaporoskiego z 13 września 1684 roku z
AGADu, Arch. Zamoyskich N.3053 pierwszy raz przetłumaczony został na język
CHYNCZEWSKA-HENNEL TERESA 458
ukraiński. Autor niestety nie zaznacza, które tłumaczenia są jego. Znam osobiście
Profesora Czuchliba i mogę z całym przekonaniem napisać iż jego znajomość
języka polskiego jest bardzo dobra. Jedynie z recenzenckiego obowiązku muszą
niestety stwierdzić brak wykorzystania materiału ze zbiorów watykańskich
opublikowanych w ramach serii wydawniczej Bazylianów «Analecta Ordinis S.
Basilii M.» pod redakcją P. Athanasiusa G. Welykego oraz w ramach Acta
Nuntiaturae Polonae, Tomus XXXIV Opitius Pallavicini (1680–1688) volumen
6 (1.I.1683–30.VI.1683) oraz volumen 7 (3.VII.1683–28.XII.1683), wydane przez
Marię Domin (Cracoviae 2008, 2012). Niestety materiały watykańskie nie są także
docenione przez polskich historyków, którzy w większości, podobnie jak Autor
omawianej tu książki opierają się na ustaleniach L. Pukiańca z jego książki
«Sobieski a Stolica Apostolska na tle wojny z Turcją (1683–1648)» (Wilno, 1937).
Inna sprawa, iż według mego przekonania, kwestie Kozaczyzny w orbicie spraw
Stolicy Apostolskiej powinny stanowić odrębne studium, które mam nadzieję
kiedyś znajdzie swego historyka.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-78664 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Polish |
| last_indexed | 2025-12-02T01:00:15Z |
| publishDate | 2013 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Chynczewska-Hennel, Т. 2015-03-19T19:12:12Z 2015-03-19T19:12:12Z 2013 Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» / Т. Chynczewska-Hennel // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2013. — Вип. 12-13. — С. 454-458. — пол. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78664 pl Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Рецензії та огляди Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» Article published earlier |
| spellingShingle | Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» Chynczewska-Hennel, Т. Рецензії та огляди |
| title | Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» |
| title_full | Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» |
| title_fullStr | Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» |
| title_full_unstemmed | Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» |
| title_short | Opinia o książce Tarasa Czuchliba «Wideń 1683: Ukraina-Rus w walce o “złote jabłоko” Europy» |
| title_sort | opinia o książce tarasa czuchliba «wideń 1683: ukraina-rus w walce o “złote jabłоko” europy» |
| topic | Рецензії та огляди |
| topic_facet | Рецензії та огляди |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78664 |
| work_keys_str_mv | AT chynczewskahennelt opiniaoksiazcetarasaczuchlibawiden1683ukrainaruswwalceozłotejabłokoeuropy |