Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки)
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Дата: | 2006 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2006
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78683 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) / В. Матях // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 17-66.— укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860088826849918976 |
|---|---|
| author | Матях, В. |
| author_facet | Матях, В. |
| citation_txt | Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) / В. Матях // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 17-66.— укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T17:22:02Z |
| format | Article |
| fulltext |
Ðîçä³ë I
Äî 70-ð³÷÷ÿ ²íñòèòóòó
³ñòî𳿠Óêðà¿íè ÍÀÍ
Óêðà¿íè
Âàëåíòèíà Ìàòÿõ
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â ²
ÐÀÍÍÜÎÃÎ ÍÎÂÎÃÎ ×ÀÑÓ
(1936–2006 ðîêè)
Ä
îñëiäæåí íÿ ïðî áëå ìà òè êè íà öiî íàëü íî ãî iñòî ðè÷ íî ãî
ïðî öå ñó äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó º
òðà äè öiéíèì íà ïðÿ ìîì â äiÿëü íîñòi ²íñòè òó òó iñòîði¿
Óêðà¿ íè ÍÀÍ Óêðà¿ íè. Âiäïî âiäíèé íà óêî âèé ïiäðîçäië ó éîãî
ñòðóê òóði iñíóº ç 1936 ð., òîá òî, ç ÷àñó çà ñíó âàí íÿ ñà ìî ãî iíñòè òó -
òó, à îòæå âëiòêó 2006 ð. ñïðà âèâ ñâié 70-ëiòíié þâ iëåé. Íà òîìiñòü
äî ñüî ã îäíiøíüî ãî äíÿ íå áóëî çäiéñíå íî æîä íî¿ ñïðî áè ðå êî í -
ñòðó þ âà òè iñòîð iþ öiº¿ ñòðóê òóð íî¿ îäè íèöi, ÿêà âïðî äîâæ âñiõ
70-òè ðîêiâ ïå ðå áó âà ëà â åï iöåíòði ôîð ìó âàí íÿ òå ìà òè êè, à â
îñòàííi äå ñÿ òè ëiòòÿ — çà ñíó âàí íÿ íî âèõ ïåð ñïåê òèâ íèõ íà ïðÿìiâ
íà óêî âèõ ñòóä iþ âàíü â öà ðèíi óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ âiä ÷àñiâ çà ðîä -
æåí íÿ íà åòíi÷íî óê ð à¿íñüêèõ òå ðå íàõ ïåð øèõ ïðî òî äåð æàâ íèõ
ñëîâ ’ÿ íñüêèõ ñî þçiâ äî êiíöÿ ÕV²²² ñò., êîí öåí òðó âà ëà íà âêî ëî
ñåáå êðàùi äîñëiäíèöüêi êàä ðè. Ìîâà éäå ïðî âiääië ñå ðåäíiõ âiêiâ
i ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó. Éîãî íà çâà ïåð iî äè÷ íî çà çíà âà ëà ïåâ íèõ
òðàíñ ôîð ìàöié. Òàê, ÿê çà ñâiä÷ó þòü äî êó ìåí òè*, 1936 ð. âií iñíó -
âàâ ÿê ñåê öiÿ iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó, 1937 ð. — ñåê òîð iñòîði¿ Óêðà¿ íè
ïåð iî äó ôå î äà ëiçìó, 1938 ð. — ñåê öiÿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè ïåð iî äó ôå î -
äà ëiçìó, 1939 ð. — ñåê òîð iñòîði¿ Óêðà¿ íè åïî õè ôå î äà ëiçìó,
1940 ð. — ñåê òîð iñòîði¿ Óêðà¿ íè äîáè ôå î äà ëiçìó, 1941 ð. — ñåê -
òîð iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó. Íàéáiëüø òðè âà ëèé ÷àñ öÿ ñòðóê òóð íà îäè -
íè öÿ áóëà âiäî ìà ïiä íà çâîþ âiääiëó iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó (1944–
1946; 1950–1963; 1966–1991). Ó 1947–1949 ðð. âií íà çè âàâ ñÿ âiä äi -
ëîì iñòîði¿ Óêðà¿ íè ïåð iî äó ôå î äà ëiçìó; ó 1963–1965 ðð., êîëè
âiäáó ëî ñÿ éîãî çëèò òÿ ç âiääiëîì iñòîði¿ êàï iòà ëiçìó, âií áóâ âiäî -
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 6, 2006 17
* Ïðè ïiäãî òîâöi öüî ãî íà ðè ñó âè êî ðèñ òî âó âà ëè ñÿ ôîí äè Íà ó êî âî ãî àð õi -
âó ²íñòè òó òó iñòîði¿ Óêðà¿ íè ÍÀÍ Óêðà¿ íè, îïó áëiêî âàíi çáiðíè êè äî êó -
ìåíòiâ ç iñòîði¿ ²íñòè òó òó, à òà êîæ äàíi îôiöiéíî ãî äiëî âî äñòâà âiääiëó
îñòàííiõ ðîêiâ.
ìèé ÿê âiääië iñòîði¿ äî ñîö ià ëiñòè÷ íèõ ôîð ìàöié. Ç 1991 ð. íàó êîâèé
ïiäðîçäië iñíóº ÿê âiääië iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåäíiõ âiêiâ. Âîä íî ÷àñ,
÷å ðåç ïðî öå ñè iíòåã ðó âàí íÿ óêð à¿íñüêî¿ iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè ó ñâiòî -
âèé iñòîð iîã ðà ôi÷íèé ïðî ñòið, ÿêi ìà þòü ìiñöå íà çëàìi äðó ãî ãî i
òðåòü î ãî òè ñÿ ÷îëiòü i âiäïî âiäíî äåùî çìiíþ þòü ïî ãëÿä íà òðà äè -
öiéíó ïåð iî äè çàö iþ íà öiî íàëü íî ãî iñòî ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó, ÿêèé ïî -
÷è íຠðîç ãëÿ äà òè ñÿ ÿê íå âiä’ºìíà ñêëà äî âà ºâðî ïå éñüêî¿ öè âi ëi çà -
öi¿, âè íèê ëà ïåâ íà íå óçãîä æåíiñòü ìiæ íà çâîþ âiääiëó i ðå àëü íèì
õðî íî ëî ãi÷íèì äià ïà çî íîì óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿, ÿêèé ïå ðå áó âຠâ
ïîëi çîðó éîãî ñïiâðî áiòíèêiâ. Ñàìå ÷å ðåç öå êî ëåê òèâ íà ó êî âî ãî
ïiäðî çäiëó âèñ òó ïèâ iíiöià òî ðîì ÷åð ãî âî ãî êî ðè ãó âàí íÿ éîãî íà ç âè,
ÿêà áóëà çà òâåð äæå íà íà êâiòíå âî ìó çà ñiäàííi â÷å íî¿ ðàäè ²í ñòè òó -
òó iñòîði¿ Óêðà¿ íè ÍÀÍ Óêðà¿ íè ïî òî÷ íî ãî ðîêó ó ôîð ìó ëþ âàí íi
«âiääië iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåäíiõ âiêiâ i ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó».
Ñëiä çà çíà ÷è òè, ùî çà ñíó âàí íÿ âiääiëó âiäáó ëî ñÿ ó äà ëå êî
íå íà é êðà ùèé äëÿ óêð à¿íñüêî¿ iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè ÷àñ, êîëè îñòàí íÿ
çà çíà ëà íà ñîái âåñü òÿ ãàð ðåï ðå ñèâ íî ãî òèñ êó ðà äÿ íñüêî¿ òî òàë i -
òàð íî¿ ñèñ òå ìè, êîëè âè íè ùó âàâ ñÿ êðà ùèé íà óêî âèé ïî òåí öiàë íà -
öi¿, íà êëà äà ëè ñÿ iäå î ëîãi÷íi òàáó íå ëèøå íà îêðåìi òåìè, à é íà
öiëi íà ïðÿ ìè íà óêî âèõ äîñëiäæåíü. Ïîâ íîþ ìiðîþ öå âiäáè ëî ñÿ i
íà ðî áîòi âiääiëó.
Íà æàëü, ñòàí äæå ðåëü íî¿ áàçè äîç âî ëÿº ëèøå âåëü ìè ïðè á -
ëèç íî ðå êî íñòðó þ âà òè ïðî öåñ ôîð ìó âàí íÿ îñî áî âî ãî ñêëà äó i
äiÿëü íîñòi îä íî ãî ç îñíîâ íèõ ñòðóê òóð íèõ ïiäðîçäiëiâ ²íñòè òó òó ó
ïå ðå äâîºííi òà âîºííi ðîêè. Ó ïåð øèé ðiê iñíó âàí íÿ ó íüî ìó, î÷å -
âèä íî, ïðà öþ âà ëî íå áiëüøå, íiæ 4–5 íà óêîâöiâ. Ñå ðåä íèõ ç âïåâ -
íå íiñòþ ìîæ íà íà çâà òè Â. À. Äÿ äè ÷åí êà (ì. í. ñ.) òà Ê. Ã. Ãóñ ëèñ òî -
ãî (í. ñ.), ç äî ëåþ âiðî ãiäíîñòi — Ô. Î. ßñòðå áî âà (ì. í. ñ.), íà óêîâi
iíòå ðå ñè ÿêî ãî âñå æ ïå ðå âàæ íî êîí öåí òðó âà ëè ñÿ íà iñòîði¿ Õ²Õ ñò.
Ïåð øèì çà âiäó âà ÷åì âiääiëó áóëî ïðè çíà ÷å íî êî ëèø íüî ãî ñòàð -
øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà ÂÓÀÌ˲Íó Ò. Ò. Ñêó áèöü êî ãî,
ÿêî ìó â ëèïíi 1936 ð. áåç çà õèñ òó äèñ åð òàöi¿ ïðè ñóä æå íî íà óêî âèé
ñòóïiíü êàí äè äà òà iñòî ðè÷ íèõ íàóê òà çâàí íÿ ïðî ôå ñî ðà. Îäíàê
ìåí øå íiæ ÷å ðåç ðiê, ó ÷åðâíi 1937 ð. éîãî çà à ðåø òî âó þòü, à ó âå -
ðåñ íi ñòðà ÷ó þòü çà çâè íó âà ÷åí íÿì â ó÷àñòi â àí òè ðà äÿíñüêié òðîöü -
êiñòñüêî-íà öiî íà ëiñòè÷íié òå ðî ðèñ òè÷íié îðãàí içàöi¿. Ó ñi÷íi 1937 ð.
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
18
íà ïî ñà äó íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà çà ðà õî âóºòüñÿ ê. i. í., ïðî ôå ñîð
Ì. Í. Ïåò ðî âñüêèé, íà òîé ÷àñ âæå äîñ òàò íüî âiäî ìèé â÷å íèé â ãà -
ëóçi iñòîði¿ Óêðà¿ íè ÕVII–XVIII ñò. Ó öüî ìó æ ðîöi ñòàð øèì íà ó -
êî âèì ñïiâðî áiòíè êîì-êîí ñóëü òàí òîì áóëî çà ðà õî âà íî ïðî ôå ñî ðà
Ñòà øå âñüêî ãî, âiäî ìî ãî ôà õiâöÿ ç åêî íî ìi÷íî¿ iñòîði¿ ðàí íüî ãî
íî âî ãî ÷àñó. Îäíàê ïðà öþ âà òè â ²íñòè òóòi iñòîði¿ Óêðà¿ íè éîìó äî -
âå ëî ñÿ íå äîâ ãî. Çà à ðåø òî âà íèé 12 ÷åð âíÿ 1938 ð. îðãà íà ìè ÓÄÁ
ÍÊÂÑ ÓÐÑÐ, âií òðà ãi÷íî çà ãè íóâ ïiä ÷àñ äî ïè òó 26 ëèï íÿ. Ç äâîõ
âè ëó ÷å íèõ ó íüî ãî ïðè àðåøòi ðó êî ïèñiâ — «Øëÿ õå òñüêî-áóð æó àç -
íà ôàëü ñèô iêàö iÿ êî ëîí içàöi¿ Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè ó ÕVI²² ñò.»
òà «²ñòîð iÿ äî êàï iòà ëiñòè÷ íî¿ ðåí òè íà Ïðà âî áå ðåæíié Óêðà¿íi ó
ÕVI²²–X²Õ ñò.» — îñòàííié áóëî âè äà íî ó Ìîñêâi ëèøå ó 1968 ð.
²ç âå ðåñ íÿ 1937 ð. ïî ñà äó çà âiäó âà ÷à âiääiëó îá iéìàº
Ì. ². Ìàð ÷åí êî, ÿêèé ó öüî ìó æ ðîöi çà êií÷èâ ²íñòè òóò ÷åð âî íî¿
ïðî ôå ñó ðè iñòîði¿ ó Õàð êîâi. Ó âå ðåñíi 1939 ð. éîãî áóëî ìîáiëiçî -
âà íî äî ëàâ ÐÑ×À, à ç æîâ òíÿ 1939 ïî ëèñ òî ïàä 1940 ð. âií ïðà öþº
íà ïî ñàäi ðåê òî ðà Ëüâiâñüêî ãî äåð æàâ íî ãî óíiâåð ñè òå òó iì. ². Ôðàí -
êà. Äî âè êî íàí íÿ îá îâ’ÿçêiâ çà âiäó âà ÷à ñåê òî ðîì iñòîði¿ Óêðà¿ íè
ôå î äàëü íî¿ äîáè ïî âåð òàºòüñÿ ëèøå ó ëèñ òî ïàäi 1940 ð. Îòæå,
ïðàê òè÷ íî ðiê öÿ ïî ñà äà çà ëè øà ëà ñÿ âà êàí òíîþ. Ïiä ïðî òî êî ëà ìè
çà ñiäàíü âiääiëó çà öåé ÷àñ ÿê ãî ëî âè çóñòði÷àºòüñÿ ïiäïèñ
Ì. Í. Ïåò ðî âñüêî ãî. Àëå ÷è ïðè çíà ÷àâ ñÿ âií íà öþ ïî ñà äó
îôiöiéíî — íå âiäî ìî.
Ç 14 ñåð ïíÿ 1938 ð. â ñåêöi¿ iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó íà Óêðà¿íi íà
ïî ñàäi ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà ïðà öþº ïðî ôå ñîð Í. Ä. Ïî -
ëîíñüêà-Âàñèëåíêî. Â öiëî ìó øòàò ïiäðî çäiëó ó öüî ìó ðîöi ñêëà -
äàâ ñÿ ç 11 ñïiâðî áiòíèêiâ — 8 íà óêîâöiâ òà 3 íà óêî âî-äî ïî ìiæíèõ
ïðà öiâíèêiâ. Íà 1940 ð. êiëüêiñòü íà óêî âèõ ïî ñàä ïå ðå äáà ÷à ëî ñÿ
çáiëüøè òè íà 1 îäè íè öþ. Îäíàê çà øòàò íèì ðîç êëà äîì 1941 ð. ó
âiääiëi ðà õó âà ëî ñÿ ëèøå 7 íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ. Äî âæå çãà äà -
íèõ Ê. Ã. Ãóñ ëèñ òî ãî, Â. À. Äÿ äè ÷åí êà, Ì. Í. Ïåò ðî âñüêî ãî,
Í. Ä. Ïî ëî íñüêî¿-Âà ñè ëåí êî, Ì. ². Ìàð ÷åí êà íà ïðèêiíöi 30-õ ðð.
äî äà ëè ñÿ Ê. ². Ñòå öþê (íà ïî ñàäi ì. í. ñ. ç 1938 ð.), Ä. ². Ìèø êî
(ó 1938–1941 ðð. — àñïiðàíò ²íñòè òó òó) òà ÷ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò
ÀÍ ÓÐÑÐ Ñ. Â. Þøêîâ (çà ðà õî âà íèé äî âiääiëó ó 1939 ð. çà ñó -
ìiñíèö òâîì).
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
19
Ïðî òå çíà ÷åí íÿ, ÿêå íàä à âà ëî ñÿ ó ïå ðå äâîºííèé ÷àñ ôå î -
äàëüíié äîái â iñòîði¿ Óêðà¿ íè (çà çíà ÷è ìî, ùî öiºþ äåôiíiöiºþ òîäi
îõîï ëþ âàâ ñÿ áiëüø íiæ òè ñÿ ÷îëiòíié ïåð iîä iñòî ðè÷ íî ãî áóò òÿ
óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó, âêëþ÷ íî ç ïåð øîþ ïî ëî âè íîþ Õ²Õ ñò.),
ìîæ íà ñó äè òè çà ïðî öåí òíîþ ÷àñ òêîþ øòàò íèõ ñïiâðî áiòíèêiâ
âiääiëó âiä çà ãàëü íî¿ êiëüêîñòi ïðà öiâíèêiâ ²íñòè òó òó òà äî ëåþ
«ôå î äàëü íî¿» ïðî áëå ìà òè êè ó éîãî òå ìà òè÷ íî-âè äàâ íè ÷èõ ïëà -
íàõ. Òàê, çãiäíî íà øèõ ñïîñ òå ðå æåíü, ó 1939 ð. íà âiääië ïðè ïà äà ëà
1/3 âiä ïå ðå äáà ÷å íî¿ øòàò íèì ðîç êëà äîì çà ãàëü íî¿ êiëüêîñòi íà ó -
êî âî ãî i íà óêî âî-äî ïî ìiæíî ãî ïåð ñî íà ëó. Çîê ðå ìà, ó íüî ìó ïðà -
öþ âà ëî 8 ç 19 íà óêîâöiâ, ÿêi ó òîé ÷àñ íà ëi÷ó âà ëè ñÿ ó øòàòi ²íñòè -
òó òó. ßêùî æ âðà õî âó âà òè, ùî íàä ïðî áëå ìà òè êîþ âiääiëó ïðà öþ -
âà ëà é ÷àñ òè íà íà óêîâöiâ, ÿêi îôiöiéíî ðà õó âà ëè ñÿ çà âiääiëîì
iñòîði¿ êàï iòà ëiçìó (çîê ðå ìà, éîãî òîäiøíié çà âiäó âà÷ Î. Ï. Îã ëîá -
ëií), òî öÿ ÷àñ òêà ùå çáiëüøóºòüñÿ. Âè äàâ íè ÷èé æå ïëàí ²íñòè òó òó
iñòîði¿ Óêðà¿ íè ÀÍ ÓÐÑÐ íà 1940 ð. íà ðà õî âó âàâ 15 ïî çèöié âå ëè -
êî ãî ôîð ìà òó ç òå ìà òè÷ íî ãî ïëà íó 1939 ð. òà 3 ç òå ìà òè÷ íî ãî ïëà -
íó 1940 ð. (îñòàííi çà íàä òî çà ãàëüíi). Âiäïî âiäíî ç òå ìà òè êè
âiääiëó çà 1939 ð. ïåð øèõ áóëî 8, ç òå ìà òè êè iñòîði¿ Õ²Õ — ïî ÷àò êó
ÕÕ ñò. — 7, ç ðà äÿ íñüêî¿ äîáè óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ ôóí äà ìåí òàëü -
íèõ âè äàíü âçà ãàëi íå ïå ðå äáà ÷à ëî ñÿ.
Òàêà óâà ãà äî âiääà ëå íèõ ïåð iîäiâ iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî íà ðî -
äó äèê òó âà ëà ñÿ íà ñàì ïå ðåä çìiíîþ ïî ëiòè÷ íèõ i iäå î ëî ãi÷íèõ
ïðiî ðè òåòiâ â óìî âàõ ìîæ ëè âî¿ âiéíè ç Íiìå÷ ÷è íîþ i íå îáõiäíiñòþ
ôîð ìó âàí íÿ â ñóñïiëüíié ñâiäî ìîñòi ïî ÷óòòiâ íà öiî íàëü íî¿ ãiä -
íîñòi i ïàò ðiî òèç ìó, çðàçêiâ ÷îãî, â ñèëó ãå îã ðà ôi÷íî ãî ðîç òà øó -
âàí íÿ Óêðà¿ íè i ãå î ïîë iòè÷ íî¿ ñè òó àöi¿ íà âêî ëî íå¿, â ¿¿ ìè íó ëî ìó
âiäíà õî äè ëî ñÿ äóæå áà ãà òî. Âîä íî ÷àñ öå ñòâî ðþ âà ëî óìî âè äëÿ
ãiïåð ïî ïó ëÿ ðè çàöi¿ îêðå ìèõ ïåð iîäiâ i ïîä ié ìè íó ëî ãî ç îä íî ÷àñ -
íèì óòâî ðåí íÿì â óêðà¿íñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ çíà÷ íèõ ïðî áëåì íèõ i
õðî íî ëî ãi÷íèõ ëà êóí. Òàê, â ïðiî ðè òå òè íà óêî âî ãî ñòóä iþ âàí íÿ â
îñòàííi ïå ðå äâîºííi ðîêè âè ñó âà þòü ñÿ ïðî áëå ìè «áðàò íüî ãî»
çâ’ÿç êó óêð à¿íñüêî ãî i ðîñiéñüêî ãî íà ðîäiâ, óêð à¿íñüêî-ïî ëüñüêî ãî
âiéñüêî âî ãî ïðî òèñ òî ÿí íÿ â ðîêè Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè
óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ñå ðå äè íè ÕVI² ñò.; âè î ïóê ëåí íÿ ãå ðî¿ ÷íèõ
îá îðîí íèõ ñòîð iíîê â ïðî òèñ òî ÿííi ðóñü êèõ ðàò íèõ ëþ äåé ïðî òè
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
20
çîâíiøíüî ãî âî ðî ãà ç ÷àñiâ äàâ íüî ðóñü êî¿ òà ëè òî âñüêî-ïî ëüñüêî¿
äîáè òîùî. Ñàìå òà êè ìè ëåé òìî òè âà ìè ïðî äèê òî âà íà ïî ÿ âà íèç êè
ïðàöü, â ÿêèõ â ïàò ðiî òè÷ íèõ òî íàëü íîñ òÿõ îñïiâó þòü ñÿ ñïiëüíà
áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî i ðîñiéñüêî ãî íà ðîäiâ ïðî òè ïî ëüñüêî¿ øëÿõ -
òè â ÕVI–XVI²² ñò., «çðàä íèöü êà» ïî ëiòè êà óêð à¿íñüêî¿ åë iòè i áî -
ðîòü áà íà ðîä íèõ ìàñ ïðî òè àðìi¿ Êàð ëà Õ²² â ðîêè Ïiâíi÷íî¿ âié íè,
ïî ëüñüêî-óãî ðñüêî-íiìåöü êî¿ àã ðåñi¿ ó Õ²²² ñò., àí òèê ëå ðè êàëü íi
âèñ òó ïè çà äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ — ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó òîùî.
Êðàñ íî ìîâ íèì ïðè êëà äîì âè êî ðèñ òàí íÿ iñòî ðè÷ íèõ òâîðiâ
â iíòå ðå ñàõ ïî ëiòè÷ íî¿ êîí ’þí êòó ðè ìîæå ñëó ãó âà òè iñòîð iÿ ç ìî -
íîã ðàôiºþ Ì. Í. Ïåò ðî âñüêî ãî, ïðè ñâÿ ÷å íîþ áî ðîòüái Îëåê ñàí ä -
ðà Íå âñüêî ãî ç íiìåöü êèì ëè öà ðñòâîì, ðó êî ïèñ ÿêî¿ áóëî çíè ùå íî
ïiñëÿ ïiäïè ñàí íÿ ïàê òó Ìî ëî òî âà — Ðiááåí òðî ïà.
Ïðî àò ìîñ ôå ðó, ÿêà íà òîé ÷àñ ïà íó âà ëà â ²íñòè òóòi i, çîê ðå -
ìà, ó âiääiëi, ìîæ íà ñó äè òè ç äî ïî âiäíèõ çà ïè ñîê òà çâiòíèõ ñòà òåé
êå ðiâíèö òâà óñòà íî âè, ÿêi ÷àñ âiä ÷àñó ç’ÿâ ëÿ ëè ñÿ ó ïðå ñi. Ïîñòié -
íèé iäå î ëî ãi÷íèé òèñê, äî íî ñè, çâè íó âà ÷åí íÿ ó íå áëà ãî äiéíîñòi i
íà öiî íàëiçìi, çðàäi îñíîâ íèõ ïî ñòó ëàòiâ ìàð êñèç ìó- ëåíiíiçìó, â
íà âìèñ íî ìó çðèâi òåðìiíiâ âè êî íàí íÿ ïëà íî âèõ çà âäàíü, çîê ðå ìà,
ç ïiäãî òîâ êè ïiäðó÷ íè êà ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè, âiäñóòíiñòü âiëüíî ãî
íà ó êî âî ãî äèñ êóð ñó, íà òîìiñòü ÷iòêî âèç íà ÷åíi êî îð äè íà òè íà óêî -
âèõ ïî øóêiâ i ìîæ ëèâi ìåæi òðàê òó âàí íÿ îò ðè ìà íèõ ðå çóëü òà òiâ —
â òàêi óìî âè áóëî ïî ñòàâ ëå íî äiÿëüíiñòü íà óêîâöiâ ÿê ó ïå ðå ä -
âîºííi, òàê i â ðîêè âiéíè òà ïiñëÿ âîºííèé ÷àñ.
Íàéáiëüø æî ðñòêà äå òå ðìiíî âàíiñòü ïà íó âà ëà ùîäî òà êèõ
êëþ ÷î âèõ äëÿ óêð à¿íñüêî ãî öèâiëiçà öiéíî ãî ïðî öå ñó ðàí íüî ãî íî -
âî ãî ÷àñó ïðî áëåì, ÿê íà öiî íàëü íî-âèç âîëüíi çìà ãàí íÿ óêðà¿íöiâ
êiíöÿ ÕVI–XVI²² ñò. òà óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêi i óêð à¿íñüêî-ïî ëüñüêi
âiäíî ñè íè. Çîê ðå ìà, ñó âîðié êðè òèöi çà âiäñòóï âiä îôiöiéíî¿ âåðñi¿
òðàê òó âàí íÿ àêòó ïðèºäíàí íÿ Óêðà¿ íè äî Ðîñi¿ â ñi÷íi 1654 ð. áóëî
ïiääà íî çà âiäó âà ÷à âiääiëó Ì. ². Ìàð ÷åí êà. Ïî ñóòi, éîãî ïðà öþ
«Áî ðîòü áà Ðîñi¿ é Ïîëüùi çà Óêðà¿ íó (1654–1664 ðð.)» áóëî âè ëó -
÷å íî ç îá iãó.
Òèì íå ìåí øå, â òà êèõ óìî âàõ íà óêîâ öÿì âiääiëó ó ïå ðå -
äâîºííèé ÷àñ âäà ëî ñÿ ïiäíÿ òè êiëüêà âàæ ëè âèõ íà óêî âî-äîñëiäíèõ
òåì ç iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi òà óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ ÕIV–XVI²² ñò.
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
21
Çîê ðå ìà, ó 1939 ð. ïî ñåêöi¿ iñòîði¿ åïî õè ôå î äà ëiçìó ïðî äîâ æó âà -
ëà ñÿ ðîç ðîá êà òåìè «Áî ðîòü áà Ðîñi¿ i Óêðà¿ íè ïðî òè Ïîëüùi ç äðó -
ãî¿ ïî ëî âè íè ÕVI² ñò.» (âè êî íó âà ëà ñÿ ÿê ïiäãî òîâ êà íà óêî âî ãî ïî -
ñiáíè êà äëÿ âèê ëà äà÷iâ øêië òà ñòó äåíòiâ âóçiâ); «Óêðà¿ íà â
ÕVI²² ñò.»; òà êîæ áóëî âiäêðè òî äâi íîâi òåìè: «Êîëi¿âùè íà 1768 ð.
(äîñëiäæåí íÿ áî ðîòü áè óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè øëÿ õå òñüêî¿
Ïîëüùi)» òà «Íà ðîä íå ïî âñòàí íÿ 1702–1703 ðð. ïðî òè øëÿ õå ò -
ñüêî¿ Ïîëüùi íà ÷îëi ç Ñ. Ïàëiºì». Âîä íî ÷àñ ïðî äîâ æó âà ëè ñÿ íà -
óêî âî-äîñëiäíi ðî áî òè íàä ïðî áëå ìà ìè «Óêðà¿ íà ïiä âëà äîþ Ëèò -
âè ÕIV–XVI ñò.», «Âèç âîëü íà áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè
øëÿ õå òñüêî¿ Ïîëüùi (1569 ð. — ïåð øà ïî ëî âè íà ÕVI² ñò.)»,
«Óêðà¿ íà â ÷àñè Ïåò ðà ²».
Ó 1940 ð. ñïiâðî áiòíè êà ìè âiääiëó ó ðàì êàõ êîì ïëåê ñíî¿
ïðî áëå ìè «Âèâ ÷åí íÿ åêî íîì iêè, iñòîði¿ i êóëü òó ðè çà õiäíèõ îá ëàñ -
òåé ÓÐÑл äîñëiäæó âà ëè ñÿ ïè òàí íÿ: «²ñòî ðè÷ íà ãå îã ðàô iÿ Ãà -
ëèöü êî¿ i Õîëìñüêî¿ çå ìåëü ç Õ äî ÕIV ñò.», «Êî ëîí içàö iÿ Ãà ëèöü -
êî ãî Ïiäêàð ïàò òÿ â ÕV–XVI ñò.», «Çâ’ÿç êè Çà õiäíî¿ Óêðà¿ íè ç Íà -
ääíiïðÿ íñüêîþ â ÕVI–XVI² ñò.», «Âiäíî ñè íè Ãà ëè ÷è íè i Ðîñi¿ â
ÕVI–XVI² ñò.». Ñ. í. ñ., ê. i. í. Í. Ä. Ïî ëî íñüêîþ-Âà ñè ëåí êî áóëî
ñôîð ìî âà íî äî êó ìåí òàëü íèé çáiðíèê «Ìà òåð ià ëè äî iñòîði¿ Ïiâ -
äåí íî¿ Óêðà¿ íè â ÕVI²² ñò.», ïðî äîâ æó âà ëà ñÿ ¿¿ ðî áî òà íàä äîê òî ð -
ñüêîþ äèñ åð òàöiºþ «Çà ñå ëåí íÿ Ïiâäåí íî¿ Óêðà¿ íè â ÕVI²² ñò.».
Íà 1941 ð. ïî ñåê òî ðó iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó áóëî çà ïëà íî âà íî
äâi êîì ïëåêñíi òåìè: «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè ôå î äàëü íî ãî ïåð iî äó»
(âêëþ ÷à ëà 16 ïiäòåì) òà «Ïî õîä æåí íÿ óêð à¿íñüêî¿ íà ðîä íîñòi i
ôîð ìó âàí íÿ ¿¿ â íà öiþ» (3 ïiäòå ìè, êå ðiâíèê — Ñ. Ô. Þøêîâ).
Éîãî íà óêîâ öÿ ìè òà êîæ âè êî íó âà ëè ñÿ 3 ïiäòå ìè äî çà ãàëü íî iíñòè -
òó òñüêî¿ òåìè «²âàí Ôðàí êî — iñòî ðèê Óêðà¿ íè».
Ç 1936 ð. íà óêîâi ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó áðà ëè àê òèâ íó
ó÷àñòü ó ïiäãî òîâöi ïiäðó÷ íèêiâ òà õðåñ òî ìàòi¿ ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè,
çîê ðå ìà, íà ïè ñà ëè íèç êó íà ðèñiâ äî êî ðîò êî ãî êóð ñó «²ñòîði¿
Óêðà¿ íè», à òà êîæ ïðà öþ âà ëè íàä óêëà äàí íÿì ñèñ òå ìà òè çî âà íèõ
çáiðíèêiâ äî êó ìåíòiâ ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè. Öi âèäè ðîáiò ñòà þòü òðà -
äè öiéíè ìè â äiÿëü íîñòi íà óêî âî ãî ïiäðî çäiëó i íàä àëi.
Ó 1941 ð. òà êîæ ïëà íó âà ëî ñÿ ïiäãî òó âà òè ðÿä ìî íîã ðà -
ôi÷íèõ ðîáiò ç iñòîði¿ áî ðîòü áè óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ç iíî çåì íè ìè
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
22
çà ãàð áíè êà ìè: «Áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè ïî ëüñüêèõ
ïàíiâ (1569–1638 ðð.)» (Ê. Ã. Ãóñ ëèñ òèé), «Áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî
íà ðî äó ïðî òè çà ãàð áíèöü êî¿ ïî ëiòè êè Ïîëüùi, Êðè ìó i Òó ðå÷ ÷è íè
(1660–1700 ðð.)» (Â. À. Äÿ äè ÷åí êî), «Âèç âîëü íà áî ðîòü áà óêð à ¿í -
ñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè ãíiòó øëÿ õå òñüêî¿ Ïîëüùi» (Ì. ². Ìàð ÷åí êî,
Ì. Í. Ïåò ðî âñüêèé, Í. Ä. Ïî ëî íñüêà-Âà ñè ëåí êî).
Ïðî òÿ ãîì 1936–1941 ðð. âiääië ïiäãî òó âàâ i îïó áëiêó âàâ
ï’ÿòü ìî íîã ðà ôi÷íèõ âè äàíü ó ñåði¿ «Íà ðèñiâ ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè»:
Ãóñ ëèñ òèé Ê., ßñòðå áîâ Ô. Êè¿âñüêà Ðóñü i ôå î äàëüíi êí ÿçiâñòâà
Õ²²–X²²² ñòîëiòü. — Âèï. 1. — Ê., 1937. — 205 ñ.; Ãóñ ëèñ òèé Ê.
Óêðà¿ íà ïiä ëè òî âñüêèì ïà íó âàí íÿì i çà õîï ëåí íÿ ¿¿ Ïîëü ùåþ
(ç ÕIV ïî 1569 ð.). — Âèï. 2. — Ê., 1939. — 194 ñ.; Ãóñ ëèñ òèé Ê.
Âèç âîëü íà áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè øëÿ õå òñüêî¿
Ïîëüùi â äðóãié ïî ëî âèíi ÕVI i â ïåðøié ïî ëî âèíi ÕVI² ñòîëi òòÿ
(60-i ðîêè ÕVI — 30-i ðîêè ÕVI² ñòîëi òòÿ). — Âèï. ²²². — Ê.,
1941. — 187 ñ.; Ïåò ðî âñüêèé Ì. Í. Âèç âîëü íà âiéíà óêð à¿íñüêî ãî
íà ðî äó ïðî òè ãíiòó øëÿ õå òñüêî¿ Ïîëüùi i ïðèºäíàí íÿ Óêðà¿ íè äî
Ðîñi¿ (1648–1654). — Âèï. IV. — Ê., 1940; Îãëîáëií Î. Óêðà¿ íà â
êiíöi ÕVI² — â ïåðøié ïî ëî âèíi ÕVI²² ñò. — Âèï. VI. — Ê.,
1941. — 281 ñ.
Òà êîæ âèé øëè äðó êîì ïðàöi: «Ïîë òàâ ñêàÿ áèò âà» (Ì., 1939)
òà «Óêðà¿ íà â ÷àñè Ïåò ðà ²» (Ê., 1939) Î. Ï. Îãëî áëiíà; «Î÷åð êè ïî
èñ òî ðèè ôå î äà ëèç ìà â Êè åâ ñêîé Ðóñè» (Ì.; Ë., 1939) òà «Íà ðè ñè ç
iñòîði¿ âè íèê íåí íÿ i ïî ÷àò êî âî ãî ðîç âèò êó ôå î äà ëiçìó â Êè¿âñüêié
Ðóñi» (Ê., 1939) Ñ. Â. Þøêî âà; «Áî ðîòü áà Ðîñi¿ òà Ïîëüùi çà Óêðà¿ -
íó (1654–1664 ðð.)» (Ê., 1941) Ì. ². Ìàð ÷åí êà; «Õðî íî ëîã iÿ iñòîði¿
Óêðà¿ íè. Âèï. 1. Äî êàï iòà ëiñòè÷ íèé ïåð iîä» — óïî ðÿä íèê Ì. Í. Ïåò -
ðîâñüêèé (Ê., 1938); «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè: Êî ðîò êèé êóðñ» ïiä ðå äàê -
öiºþ Ñ. Ì. Áiëî ó ñî âà, Ê. Ã. Ãóñ ëèñ òî ãî, Î. Ï. Îãëî áëiíà, Ì. Í. Ïåò -
ðî âñüêî ãî, Ì. ². Ñóï ðó íåí êà, Ô. Î. ßñòðå áî âà (Ê., 1940); «Ïîë òà â -
ñüêà áèò âà: Òðó äè íà óêî âî¿ ñåñi¿ ²íñòè òó òó iñòîði¿ Óêðà¿ íè,
ïðè ñâÿ ÷å íî¿ 230-ëiòòþ Ïîë òà âñüêî¿ áèò âè (1709–1939)» ïiä ðå -
äàêöiºþ Ñ. Ì. Áiëî ó ñî âà i Î. Ï. Îãëî áëiíà (Ê., 1940). Ñ. í. ñ.
Ì. Í. Ïåò ðî âñüêèé âèñ òó ïèâ òà êîæ óïî ðÿä íè êîì ò. 1-ãî «Êè¿âñüêà
Ðóñü i ôå î äàëüíi êí ÿçiâñòâà Õ²²–X²²² ñòîëiòü» (Ê., 1939) òà ò. 3-ãî
«Âèç âîëü íà áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè ãíiòó øëÿ õå ò ñüêî¿
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
23
Ïîëüùi i ïðèºäíàí íÿ Óêðà¿ íè äî Ðîñi¿ (1569–1654 ðîêè)» (Ê., 1941)
4-òîì íî ãî âè äàí íÿ «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè â äî êó ìåí òàõ i ìà òåð ià ëàõ».
Çíà÷ íà óâà ãà ó ïå ðå äâîºííi ðîêè ïðè äiëÿ ëà ñÿ ïiäâè ùåí íþ
êâ àëiôiêà öiéíî ãî ðiâíÿ íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ âiääiëó. Çîê ðå ìà,
êàí äè äàòñüêi äèñ åð òàöi¿ çà õèñ òè ëè Ê. Ã. Ãóñ ëèñ òèé (1939 ð.),
Â. À. Äÿ äè ÷åí êî òà Ì. ². Ìàð ÷åí êî (1940 ð.), Ê. ². Ñòå öþê (1941 ð.).
Äîê òî ðà ìè iñòî ðè÷ íèõ íàóê ñòà ëè Ì. Í. Ïåò ðî âñüêèé (1939 ð.) òà
Í. Ä. Ïî ëî íñüêà-Âà ñè ëåí êî (1940 ð.).
Íà ëà ãîä æó âà ëè ñÿ òâîð÷i êîí òàê òè ç âèê ëà äà ÷à ìè âóçiâ
Óêðà¿ íè, êî ëå ãà ìè ç ²íñòè òó òó iñòîði¿ ÀÍ ÑÐÑÐ. Çîê ðå ìà, ó òðàâíi
1939 ð. áóëî ïðî âå äå íî ñïiëüíó ñåñ iþ, ïðè ñâÿ ÷å íó ïðî áëå ìàì
iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi i âèç âîëü íî¿ áî ðîòü áè óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó
ïðî òè øëÿ õå òñüêî¿ Ïîëüùi. Ó ëèïíi òîãî æ ðîêó Î. Ï. Îãëîáëií,
Ñ. Â. Þøêîâ, Â. À. Äÿ äè ÷åí êî òà Í. Ä. Ïî ëî íñüêà-Âà ñè ëåí êî âèñ -
òó ïè ëè ç äî ïîâ iäÿ ìè íà íà óêîâié ñåñi¿ ²íñòè òó òó iñòîði¿ Óêðà¿ íè
ÀÍ ÓÐÑÐ, ïðè ñâÿ ÷åíié 230-ëiòòþ Ïîë òà âñüêî¿ áèò âè, äî ó÷àñòi ó
ÿêié áóëî çà ïðî øå íî òà êîæ ðîñiéñüêèõ òà áiëî ðóñü êèõ ôàõiâöiâ.
Îòæå, ðèòì ðî áî òè âiääiëó ïî ñòó ïî âî íà áó âàâ ñò àáiëüíîñòi.
Îäíàê âëiòêó 1941 ð. ïðî ëó íàâ íî âèé òðè âîæ íèé ñèã íàë — 22 ÷åðâ -
íÿ 1941 ð. áóëî ïiäïè ñà íî ïî ñòà íî âó íà àðåøò çà âiäó âà ÷à ñåê òî ðó
iñòîði¿ Óêðà¿ íè ïåð iî äó ôå î äà ëiçìó ê. i. í. Ì. ². Ìàð ÷åí êà. Âàæ êî
ñêà çà òè, íà ñêiëüêè ñèëü íèõ êàä ðî âèõ ÷èñ òîê çà çíà ëà á íà öåé ðàç
óêð à¿íñüêà ìåäiºâiñòè êà, ÿêáè íå ïîä i¿ 1941–1945 ðð.
Ó ðîêè âîºííî ãî ëè õîëi òòÿ íà äîëþ âiääiëó âè ïà ëè íîâi âèï -
ðî áó âàí íÿ. 5 ëèï íÿ 1941 ð. ïðè é ìàºòüñÿ ðiøåí íÿ ïðî çâiëüíåí íÿ
âñiõ ñïiâðî áiòíèêiâ ²íñòè òó òó ó çâ’ÿç êó iç éîãî åâà êó àöiºþ iç Êèºâà.
²ç iñòî ðèêiâ, ÿêi ïðà öþ âà ëè íàä ñå ðåä íüî âi÷íîþ ïðî áëå ìà òè êîþ, â
îêó ïî âà íî ìó ìiñòi çà ëè øà þòü ñÿ i ñïiâïðà öþ þòü ç íî âîþ âëà äîþ
Î. Îãëîáëií òà Í. Ä. Ïî ëî íñüêà-Âà ñè ëåí êî. Äî ëàâ ×åð âî íî¿ àðìi¿
áóëî ìîáiëiçî âà íî Ä. ². Ìèø êà. Ó 1941–1942 ðð. ïî ëiòðó êîì øïè -
òà ëþ ó ì. Ãîðü êî ìó ïðà öþ âà ëà ê. i. í. Ê. ². Ñòå öþê.
Ó çíà÷ íî ñêî ðî ÷å íî ìó (ôàê òè÷ íî íà ïî ëî âè íó) êàä ðî âî ìó
ñêëàäi ñåê öiÿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè ïåð iî äó ôå î äà ëiçìó ïiä êå ðiâíèö òâîì
Ì. Í. Ïåò ðî âñüêî ãî ïî íî âè ëà ñâîþ ðî áî òó 21 ëèï íÿ 1941 ð. ó Õàð -
êîâi. Òàê ðîç ïî ÷àâ ñÿ òðè âà ëèé ïåð iîä ïî íåâ iðÿíü, ÿêèé, çäà âà ëî ñÿ,
ìàâ áè íàä îâãî âiäâåð íó òè óâà ãó óêð à¿íñüêèõ íà óêîâöiâ âiä äà ëå -
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
24
êî¿ ìè íóâ øè íè ñâî ãî íà ðî äó, çãîð íó òè öiëi íà ïðÿ ìè íà óêî âèõ
äîñëiäæåíü. Ðîêè îêó ïàöi¿ òà çà ïåê ëèõ áî¿â çà âèç âî ëåí íÿ Óêðà¿ íè,
ïå ðå áó âàí íÿ â åâà êó àöi¿ äà ëå êî âiä ðiäíèõ ñòií, àðõiâiâ, áiáëiî òåê
(öÿ ñè òó àö iÿ äåùî ïî ëiïøè ëà ñÿ, êîëè ó òðàâíi 1943 ð. áóëî ïðè é íÿ -
òî ðiøåí íÿ ïðî ïå ðåäèñ ëî êàö iþ Àêàäåìi¿ íàóê ÓÐÑÐ ç Áàø êè ð -
ñüêî¿ ÀÐÑÐ äî Ìîñ êâè) òà êîæ ìàëî ñïðè ÿ ëè çà íó ðåí íþ äî ñëiä -
íèöü êî¿ äóì êè â ñèâó ãëè áè íó ñòîëiòü, â åïî õó Êè¿âñüêî¿ Ðóñi àáî
ëè òî âñüêî-ïî ëüñüêó äîáó, ÷àñè ïåð øèõ êî çàöü êèõ ïî âñòàíü ÷è ïå -
ðå ìîæ íî ãî õîäó Óêð à¿íñüêî¿ íà öiî íàëü íî¿ ðå âî ëþöi¿ ÕV²² ñò.,
ñêëàä íå i íå ïå ðå ñi÷íå â äîëi óêð à¿íñüêî¿ äåð æàâ íîñòi ÕV²²² ñò. Àëå
ñòà ëî ñÿ iíàêøå.
Çðî çóì iëî, ïðî âå ëèêi ôóí äà ìåí òàëüíi ðîç ðîá êè ó öåé ÷àñ íå
éøëî ñÿ. Îäíàê ó äà ëåêié Óôi iñòî ðè êè-ìåäiºâiñòè àê òèâ íî âêëþ -
÷è ëè ñÿ â àã iòà öiéíó ðî áî òó ç ôîð ìó âàí íÿ ïàò ðiî òè÷ íèõ ïî ÷óòòiâ
íà ïðè êëà äàõ ç ãå ðî¿ ÷íî ãî ìè íó ëî ãî óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó. Öå áóâ
ùè ðèé ãðî ìà äÿ íñüêèé ïî ðèâ ëþ äåé, ðiäíi äî ìiâêè ÿêèõ çà ëè øè -
ëè ñÿ íà çà õîï ëå íèõ âî ðî ãîì òå ðè òîð iÿõ. Ó öåé ÷àñ Â. À. Äÿ äè ÷åí -
êî, Ê. ². Ñòå öþê, Ê. Ã. Ãóñ ëèñ òèé, Ì. Í. Ïåò ðî âñüêèé äðó êó þòü
ñòàòòi i ãî òó þòü âèñ òó ïè äëÿ ðàä iî ïðî âè äàò íèõ óêð à¿íñüêèõ ïî ë -
êî âîäöiâ i âèç âî ëè òåëiâ ðiäíî¿ çåìëi âiä iíî çåì íèõ çà ãàð áíèêiâ,
áðî øó ðè «Ðîç ãðîì óãî ðñüêèõ çà ãàð áíèêiâ íà Óêðà¿íi â Õ²²² ñò.»,
«Áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè íiìåöü êèõ çà ãàð áíèêiâ»
òîùî. Õà ðàê òåð íî, ùî â íà óêî âèõ òà íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íèõ ñòóä iÿõ
âîºííî ãî ÷àñó â åï iöåíòð íà öiî íàëü íî-âèç âîëü íèõ çìà ãàíü óêð à¿í -
ñüêî ãî íà ðî äó âñå ÷iëüíiøå âè âî äè ëà ñÿ ïî òóæ íà óêð à¿íñüêà âîëü -
íè öÿ — êîçàöòâî.
Ó 1943–1944 ðð. êî ëåê òè âîì íà óêîâöiâ ðîç ðîá ëÿ ëà ñÿ òåìà
«Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íà áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè
øëÿ õå òñüêî¿ Ïîëüùi ó äðóãié ïî ëî âèíi ÕV² i ïåðøié ïî ëî âèíi
ÕV²² ñò.» Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó áðà ëè àê òèâ íó ó÷àñòü ó ðî áîòi
ñåñi¿ âiääiëó ñóñïiëüíèõ íàóê ÀÍ ÓÐÑÐ, ïðà öþ âà ëè íàä ïiäãî òîâ -
êîþ òåêñòiâ äî íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íî ãî «Íà ðè ñó iñòîði¿ Óêðà¿ íè» òà
4-òîì íî ãî ïiäðó÷ íè êà ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè. Ñ. í. ñ. Ê. ². Ñòå öþê 1944 ð.
ïî ÷à ëà ðî áî òó íàä iíäèâ iäó àëü íîþ ìî íîã ðàôiºþ «Âïëèâ ïî âñòàí -
íÿ Ñòå ïà íà Ðàç iíà íà Óêðà¿ íó: Ç iñòîði¿ ñïiëüíî¿ áî ðîòü áè
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
25
ðîñiéñüêî ãî i óêð à¿íñüêî ãî íà ðîäiâ ïðî òè ôå î äàëü íî-êðiïîñ íèöü -
êî ãî ãíiòó», ÿêà âèé øëà äðó êîì ó 1947 ð.
Ïiñëÿ ïî âåð íåí íÿ äî Êèºâà âëiòêó 1944 ð. âiääië iñòîði¿
Óêðà¿ íè ïåð iî äó ôå î äà ëiçìó, íå çâà æà þ ÷è íà äî ñèòü íå çíà÷ íèé
êiëüêiñíèé ñêëàä (ïî ïåð âàõ ó íüî ìó ïðà öþ âà ëî ëèøå øiñòü, ïðî òå
âæå äîá ðå âiäî ìèõ â íà óöi, ÿê-òî Ê. ². Ãóñ ëèñ òèé (çàâ. âiääiëó ç ëèï -
íÿ 1944 ð. ïî ãðó äåíü 1947 ð.), Â. À. Äÿ äè ÷åí êî, Ì. Í. Ïåò ðî â -
ñüêèé, Ä. ². Ìèø êî, Ê. ². Ñòå öþê, Ñ. Â. Þøêîâ (çà ñó ìiñíèö òâîì),
íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ), ðîç ãîð íóâ àê òèâ íó äîñëiäíèöü êó äiÿëü -
íiñòü. Ðîç ðîá ëÿ ëè ñÿ òàêi ïðî áëå ìè, ÿê iñòîð iÿ ïðà âî áå ðåæ íî ãî êî -
çà ö òâà òà íà ðîä íèõ ïî âñòàíü íà Ïðà âî áå ðåæíié Óêðà¿íi ó ÕV²²² ñò.;
íà öiî íàëü íî-âèç âîëü íà áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó â êiíöi
ÕV² — ïåðøié òðå òèíi ÕV²² ñò.; óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêi êóëü òóðíi
çâ’ÿç êè â ÕV²²–XV²²² ñò.; óêðà¿íñüêi çåìëi ó äðóãié ïî ëî âèíi
ÕV²²² ñò.; áî ðîòü áà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè iíî çåì íèõ çà âî éîâ -
íèêiâ â Õ²²²–XV ñò.; ñî öiàëü íà ñòðóê òó ðà óêð à¿íñüêî ãî ñå ðåä íüî -
âi÷íî ãî ìiñòà; Êè¿â â ÕV²²–XV²²² ñò.; óòâî ðåí íÿ êëàñiâ i äåð æàâ ó
ñõiäíèõ ñëîâ ’ÿí, â êîí òåêñòi ÷îãî Ê. ². Ãóñ ëèñ òèé ðîç ïî ÷àâ ñâî¿
äîñëiäæåí íÿ íàä ïðî áëå ìîþ ïî õîä æåí íÿ óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó.
Ó 1944–1949 ðð. íà óêîâöi âiääiëó ïiäãî òó âà ëè i íàä ðó êó âà ëè
çíà÷ íó êiëüêiñòü íà óêî âèõ i íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íèõ ñòà òåé, êiëüêà
áðî øóð, çà âåð øè ëè ïiäãî òîâ êó 10 iíäèâ iäó àëü íèõ ìî íîã ðàôié,
â ÿêèõ íà íî âî ìó àðõiâíî ìó ìà òåð iàëi âèñâiòëè ëè ðÿä âàæ ëè âèõ
ïðî á ëåì óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ ²Õ–XV²²² ñò. Áóëî ïiäãî òîâ ëå íî äî
äðó êó äðó ãèé òîì «²ñòîði¿ Óêðà¿ íè» çà ðå äàêöiºþ Ê. Ã. Ãóñ ëèñ òî ãî;
ðîç ïî ÷à òî ðî áî òó íàä ï’ÿ òè òîì íèì êóð ñîì «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè».
Âèé øëà äðó êîì ìî íîã ðàô iÿ Ì. Í. Ïåò ðî âñüêî ãî «Âîñ ñî å äè íå íèå
óêðà èí ñêî ãî íà ðî äà â åäè íîì Ñî âåò ñêîì ãî ñó äà ðñòâå» (Ì., 1944)
òà Ñ. Â. Þøêî âà «Îáùåñ òâåí íî-ïî ëè òè ÷åñ êèé ñòðîé è ïðà âî Êè -
åâ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà» (Ì., 1949).
Ïà ðà ëåëü íî ç íà óêî âî-äîñëiäíîþ ïðî âî äè ëà ñÿ é çíà÷ íà àð -
õå îã ðà ôi÷íà ðî áî òà. Çîê ðå ìà, çà àê òèâ íî¿ ó÷àñòi íà óêîâöiâ âiääiëó
áóëî ïiäãî òîâ ëå íî äî äðó êó çáiðíèê àðõiâíèõ ìà òåð iàëiâ «Óêðà¿ íà
íà ïå ðå äîäíi íà öiî íàëü íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè 1648–1654 ðð.», çáið -
íè êè äî êó ìåíòiâ «Óñòèì Êàð ìà ëþê», «Ôå î äàëü íî-êðiïîñ íèöüêi
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
26
âiäíî ñè íè i áî ðîòü áà ñå ëÿí íà Óêðà¿íi â äðóãié ïî ëî âèíi ÕV² ñò.»;
äî êó ìåí òàëü íèé çáiðíèê «Êè¿â» òîùî.
Íà êiíåöü 40-õ ðð. ïî ìiòíi çðó øåí íÿ âiäáó ëè ñÿ i â êàä ðî âî ìó
ñêëàäi âiääiëó. Âií äåùî çáiëüøóºòüñÿ êiëüêiñíî. Ïðè ÷î ìó öåé
ïðî öåñ âiäáó âàºòüñÿ øëÿ õîì çà ëó ÷åí íÿ äî ñïiâïðàöi â îñíîâ íî ìó
âæå äîá ðå êâ àëiôiêî âà íèõ íà óêîâöiâ. Òàê, âæå 1945 ð. íà ïî ñà äó
ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà çà ñó ìiñíèö òâîì áóëî çà ðà õî -
âà íî ². Ä. Áîé êà. Íà ïî ñà äó ìî ëîä øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà
çà ðà õî âóºòüñÿ Í. Ñ. Ñè äî ðåí êî. 1949 ð. íà ïî ñòiéíó ðî áî òó äî
âiääiëó çà ïðî øó þòü ñÿ ïðî ôå ñî ðè Â. Î. Ãî ëî áóöü êèé òà Ñ. Â. Þø -
êîâ. Òîãî æ ðîêó ó âiääiëi ç’ÿâ ëÿºòüñÿ ïåð øèé ïiñëÿ çíà÷ íî¿ ïå ðå ð -
âè àñïiðàíò — íå çà áà ðîì äîá ðå âiäî ìèé íå ëèøå â Óêðà¿íi, à é çà ¿¿
ìåæ àìè â÷å íèé ². Î. Ãóðæié. Ó 1948–1049 ðð. äî àñïiðàí òó ðè
âiääiëó çà ðà õî âó þòü ñÿ Â. ². Ñà ìîé ëåí êî òà Î. Ï. Ëîëà. Çàâ iäó âà ÷åì
ïiäðî çäiëó ó 1944–1947 áóâ ê. i. í. Ê. Ã. Ãóñ ëèñ òèé. Ó ãðóäíi 1947 ð.
íà öié ïî ñàäi éîãî íà íå çíà÷ íèé ÷àñ çà ìiíèâ ². Ä. Áîé êî, à ç êâiòíÿ
1948 ïî ñi÷åíü 1955 ð. îá îâ’ÿç êè çà âiäó âà ÷à âiääiëó âè êî íó âàâ
Â. À. Äÿ äè ÷åí êî.
Ïiñëÿ ïî âåð íåí íÿ ç åâà êó àöi¿ âiääië iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó ïå ðå -
òâî ðþºòüñÿ íà ñâîºðiäíèé êî îð äè íà öiéíèé öåíòð ç ïðî âå äåí íÿ â
ðåñ ïóáëiöi íà óêî âî-äîñëiäíî¿ ðî áî òè ç ñå ðåä íüî âi÷íî¿ ïðî áëå ìà -
òè êè òà ïî øè ðåí íÿ ñå ðåä íà ñå ëåí íÿ iñòî ðè÷ íèõ çíàíü. Éîãî
ñïiâðî áiòíè êè âå äóòü àê òèâ íó ëåêöiéíó ðî áî òó íå òiëüêè ñå ðåä íà -
ñå ëåí íÿ Êèºâà, à é â îá ëàñ òÿõ, ïðî ïà ãó þòü iñòî ðè÷íi çíàí íÿ íà ðåñ -
ïó áëiêà íñüêî ìó ðàä iî, âèê ëà äà þòü êóð ñè iñòîði¿ â íà â÷àëü íèõ çà -
êëà äàõ òà îðãàí içî âó þòü ñïåö ñåì iíà ðè â íà óêî âî-äîñëiäíèõ iíñòè -
òóö iÿõ ìiñòà, ðå öåí çó þòü ðó êî ïè ñè íà óêî âèõ ïðàöü, õó äîæíiõ
òâîðiâ íà iñòî ðè÷ íó òå ìà òè êó. Äî ó÷àñòi â çà ñiäàí íÿõ âiääiëó ðå ãó -
ëÿð íî çà ïðî øó âà ëè ñÿ ïðà öiâíè êè Êè¿âñüêî ãî óíiâåð ñè òå òó òà
ïåäiíñòè òó òó, Öåí òðàëü íî ãî äåð æàâ íî ãî iñòî ðè÷ íî ãî àðõiâó òà
Àðõiâíîãî Óïð àâëiííÿ ÓÐÑÐ.
Ó 1948 ð. íà âiäçíà ÷åí íÿ 300-¿ ði÷íèöi ïî ÷àò êó Íàö iî íàëü -
íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ñå ðå äè íè ÕV²² ñò.
ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó ôå î äà ëiçìó âèñ òó ïè ëè iíiöià òî ðà ìè ïðî âå -
äåí íÿ íà óêî âî¿ ñåñi¿, ïðè ñâÿ ÷å íî¿ þâ iëåéíié äàòi.  ëèïíi 1949 ð.
íà áàçi âiääiëó áóëî îðãàí içî âà íî i ïðî âå äå íî íà óêî âó ñåñ iþ, ïðè -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
27
ñâÿ ÷å íó 240-ði÷÷þ Ïîë òà âñüêî¿ áèò âè, â ðî áîòi ÿêî¿, îêðiì óêð à¿í -
ñüêèõ, âçÿ ëè ó÷àñòü i ïðî âiäíi íà óêîâöi ²íñòè òó òó iñòîði¿ ÀÍ ÑÐÑÐ.
Îäíàê óæå â ðîêè âiéíè ó âè ñî êèõ ïàðòiéíèõ êàá iíå òàõ çà -
ðîä æóºòüñÿ i íà áè ðຠîñîá ëè âî ãî ðîç ìà õó ó 1945–1947 ðð. íîâà
õâè ëÿ iäå î ëî ãi÷íî ãî òèñ êó íà óêð à¿íñüêèõ íà óêîâöiâ, â åï iöåíòði
ÿêî ãî îïè íÿ þòü ñÿ ñàìå ôàõiâöi iç ñå ðåä íüî âi÷íî¿ ïðî áëå ìà òè êè.
Ùîï ðàâ äà, íà öåé ðàç íîâi çâè íó âà ÷åí íÿ â óêð à¿íñüêî ìó áóð æó àç -
íî ìó íà öiî íàëiçìi îá ìå æè ëè ñÿ ëèøå ðå ãó ëÿð íè ìè íà ðà äà ìè ïðè
Óïðàâëiííi àã iòàöi¿ òà ïðî ïà ãàí äè ÖÊ ÊÏ(á)Ó, ÿêi ñòà ëè ñâîºðiä -
íîþ ôîð ìîþ êîí òðî ëþ çà äi ÿëüíiñòþ i ñïî ñî áîì ìèñ ëåí íÿ ñïiâðî -
áiòíèêiâ ²íñòè òó òó.
Ó 50-òi ðîêè âiääië âñòó ïèâ â äåùî ðîç øè ðå íî ìó ñêëàäi.
Ó íüî ìó ïî ÷à ëà ïðà öþ âà òè ê. i. í. Î. Ì. Àïàíîâè÷. Ïiñëÿ çà êií÷åí -
íÿ àñïiðàí òó ðè íà ïî ñà äó ìî ëîä øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà
áóëî çà ðà õî âà íî Î. Ï. Ëîëó, íà ïî ñà äó ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî -
áiòíè êà çà ñó ìiñíèö òâîì çà ïðî øå íî ä. i. í., ïðîô. À. Î. Ââå äå -
íñüêî ãî. Ðà çîì ç òèì, ó 1951 ð. ïî ñòà íî âîþ Ïðå çèäi¿ ÀÍ ÓÐÑÐ äî
²íñòè òó òó ìèñ òåö òâà, ôî ëüêëî ðó òà åò íîã ðàôi¿ ÀÍ ÓÐÑÐ áóëî ïå -
ðå âå äå íî ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà ê. i. í. Ê. ². Ãóñ ëèñ òî -
ãî. Â öiëî ìó ó 1956 ð. ó âiääiëi ïðà öþ âà ëî 2 äîê òî ðè òà 7 êàí äè -
äàòiâ íàóê, à òà êîæ îäèí ìî ëîä øèé íà óêî âèé ñïiâðî áiòíèê áåç ñòó -
ïå íÿ. Ç ñi÷íÿ 1955 ð. âiääië î÷î ëèâ ä. i. í., ïðîô. ². Î. Ãóðæié.
Ó öüî ìó æ ðîöi ó íüî ìó ïî ÷à ëà ïðà öþ âà òè ê. i. í. Î. Ñ. Êîì ïàí.
Íàá ëè æà ëà ñÿ âå ëè êà (çà ìiðêà ìè òîäiøíiõ ïàðòiéíèõ iäå î -
ëîãiâ) þâ iëåé íà äàòà — 300-òà ði÷íè öÿ Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî¿ ðàäè
1654 ð. òà ïiäïè ñàí íÿ òàê çâà íèõ «Áå ðåç íå âèõ ñòà òåé» ìiæ óêð à ¿í -
ñüêèì ãåòü ìà íîì Áîã äà íîì Õìåëü íèöü êèì òà ìîñ êî âñüêèì öà ðåì
Îëåêñiºì Ìè õàé ëî âè ÷åì, âiäçíà ÷à òè ÿêó áóëî âèð iøå íî íà äåð -
æàâ íî ìó ðiâíi. Çãiäíî ç ïðî ãðà ìîþ þâ iëåé íèõ çà õîäiâ âiäïî âiäíèõ
êî ðåê òèâ çà çíà ëè äîñëiäíèöüêi ïëà íè ñïiâðî áiòíèêiâ âiääiëó, ÿêi
íà êiëüêà ðîêiâ ôàê òè÷ íî ïiäïî ðÿä êî âó âà ëè ñÿ ðîç ðîáöi ïðî áëå ìà -
òè êè iñòîði¿ Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè, çîê ðå ìà, âèâ ÷åí íþ
ïîä ié çèìè — âåñ íè 1654 ð. òà ¿õ íà ñëiäêiâ. Ñëiä âiääà òè íà ëåæ íå
íà óêîâ öÿì, ÿêi, íå çâà æà þ ÷è íà òå, ùî êîí öåï öiÿ ¿õ äîñëiäæåíü íà
òðè âà ëèé iñòîð iîã ðà ôi÷íèé ïåð iîä (ìàé æå äî êiíöÿ 80-õ ðð.) áóëà
âiäïðàöü î âà íà ó àïà ðàòi ÖÊ ÊÏÐÑ òà ÖÊ ÊÏ Óêðà¿ íè i ñïó ùå íà
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
28
çâiäòè ó âèã ëÿäi «Òåç ïðî 300-ði÷÷ÿ âîç ç’ºäíàí íÿ Óêðà¿ íè ç
Ðîñiºþ», çìîã ëè, ñïiëüíî ç êî ëåê òè âà ìè iíøèõ íà óêî âèõ iíñòè -
òóöié, ïiäíÿ òè i ââåñ òè ó íà óêî âèé îáiã çíà÷ íèé ïëàñò äæå ðåëü íî ãî
ìà òåð ià ëó, ÿêèé óâiéøîâ äî òðè òîì íî ãî çáiðíè êà äî êó ìåíòiâ
«Âîñ ñî å äè íå íèå Óêðà è íû ñ Ðîñ ñè åé» (Ì., 1953), ñïðî áó âà ëè ïî -
ñòà âè òè i äî ñëiäè òè òàêi ïðî áëå ìè, ÿê äåð æàâ íî-ïî ëiòè÷ íèé óñòðié
Óêðà¿ íè â ðîêè Âèç âîëü íî¿ âiéíè, Êè¿â ó Âèç âîëüíié âiéíi, äèï ëî -
ìà òè÷ íà ïiäãî òîâ êà Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî¿ ðàäè 1654 ð. òîùî.
Îêðiì îçíà ÷å íî¿ âèùå òå ìà òè êè â 50-õ ðî êàõ íà óêîâöi
âiääiëó ïðî äîâ æó âà ëè äîñëiäæåí íÿ â öiëî ìó âæå ñòàâ øî¿ òðà äè -
öiéíîþ ïðî áëå ìà òè êè iñòî ðè÷ íèõ çâ’ÿçêiâ óêðà¿íöiâ ç iíøè ìè
ñëîâ ’ÿ íñüêè ìè íà ðî äà ìè, íà ïðèê ëàä, ðîñiéñüêèì; iñòîði¿ óêð à¿í -
ñüêî ãî ñå ëÿ íñòâà i ðî áiòíè ÷î¿ âå ðñòâè; óêð à¿íñüêî ãî ñå ðåä íüî âi÷ -
íî ãî ìiñòà; ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íî ãî ðîç âèò êó óêð à¿íñüêèõ çå ìåëü
òà ñå ëÿ íñüêèõ ðóõiâ. Ðà çîì ç òèì, ó ðî áî ÷èõ ïëà íàõ ç’ÿ âèâ ñÿ i íî -
âèé äîñëiäíèöü êèé íà ïðÿì — ÷àñ òè íà íà óêîâöiâ çâåð íó ëà ñÿ äî
ðîç ðîá êè òà êî¿ âàæ ëè âî¿ iñòîð iîã ðà ôi÷íî¿ ïðî áëå ìè, ÿê iñòîð iÿ
iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè â Óêðà¿íi â ÕV²²–XV²²² ñò.
Ðå çóëü òà òè ïðî âå äå íî¿ íà óêî âî-äîñëiäíî¿ ðî áî òè áóëî îïðè -
ëþäíåíî â çíà÷íié êiëüêîñòi íà óêî âèõ i íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íèõ ñòà -
òåé òà íèç öi êî ëåê òèâ íèõ i iíäèâ iäó àëü íèõ ìî íîã ðàôié. Çîê ðå ìà,
âèé øëè äðó êîì òàêi ïðàöi, ÿê «Ïîâ ñòàí íÿ ñå ëÿí â Òóð áà ÿõ
(1789–1793)» ². Î. Ãóð æiÿ (Ê., 1950); «Âèç âîëü íà âiéíà i âîç ç’ºä -
íàí íÿ Óêðà¿ íè ç Ðîñiºþ 1648–1654 ðð.» (Ê.,1954); «²ñòî ðè÷ íå çíà -
÷åí íÿ âîç ç’ºäíàí íÿ Óêðà¿ íè ç Ðîñiºþ» (Ê., 1954); «Àíòèôåîäàëüíi
ïî âñòàí íÿ â Ðîñi¿ i íà Óêðà¿íi â ÕV²²–XV²²² ñò.» Ê. ². Ñòå öþê (Ê.,
1954); «Èñòî ðè ÷åñ êèå ìåñ òà ñî áû òèé îñâî áî äè òåëü íîé âîé íû
óêðà èí ñêî ãî íà ðî äà 1648–1654 ãã.» Î. Ì. Àïà íî âè÷ (Ê., 1954);
«×åð íî ìîð ñêîå êà çà ÷åñ òâî» (Ê., 1956) òà «Çà ïî ðîæ ñêîå êà çà ÷åñ -
òâî» (Ê., 1957) Â. Î. Ãî ëî áóöü êî ãî; «Çà ðîä æåí íÿ ðî áiòíè ÷î ãî êëà -
ñó Óêðà¿ íè (êiíåöü ÕV²²² — ïåð øà ïî ëî âè íà Õ²Õ ñò.)», «Áî ðîòü áà
ñå ëÿí i ðî áiòíèêiâ Óêðà¿ íè ïðî òè ôå î äàëü íî- êðiïîñ íèöü êî ãî ãíiòó
â ïåð iîä êàï iòà ëiçìó (80-õ ðîêiâ ÕV²²² ñò. äî 1861 ð.)» ². Î. Ãóð æiÿ
(Ê., 1958); «Íà ðè ñè ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî ãî óñòðîþ Ëiâî áå ðåæ íî¿
Óêðà¿ íè êiíöÿ ÕV²² — ïî ÷àò êó ÕV²²² ñò.» Â. À. Äÿ äè ÷åí êà (Ê.,
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
29
1959); «Óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêi çâ’ÿç êè â ÕIV–XV² ñò.» Ä. ². Ìèø êà
(Ê., 1959); à òà êîæ ñåð iÿ áðî øóð ç îêðå ìèõ ïè òàíü.
Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó áðà ëè àê òèâ íó ó÷àñòü ó ïiäãî òîâöi
êî ëåê òèâ íèõ äâî òîì íèõ ìî íîã ðàôié «²ñòîð iÿ Óêð à¿íñüêî¿ ÐÑл òà
«²ñòîð iÿ Êèºâà»; «Áîëü øîé ñî âåò ñêîé ýí öèê ëî ïå äèè»; íà ïè ñàííi
(çà çà âäàí íÿì ÀÍ ÑÐÑÐ) ÷àñ òè íè ðîçäiëiâ äî áà ãà òî òîì íî¿ «Èñòî -
ðèè ÑÑÑл. 1955 ð. ó âiääiëi áóëî ïðî âå äå íî çíà÷ íó ïiäãî òîâ ÷ó ðî -
áî òó ïî ôîð ìó âàí íþ ñïåö iàëü íî ãî âè ïóñ êó «Íà ó êî âèõ çà ïè ñîê»
²íñòè òó òó iñòîði¿ ÀÍ ÓÐÑÐ ç ñå ðåä íüî âi÷íî¿ ïðî áëå ìà òè êè. Íà
âiäçíà ÷åí íÿ ÷åð ãî âî¿ þâ iëåé íî¿ ði÷íèöi ïîä ié ïiä Ïîë òà âîþ áóëî
ïiäãî òîâ ëå íî çáiðíè êè íà óêî âèõ ñòà òåé «250 ðîêiâ Ïîë òà âñüêî¿
áèò âè: 1709–1959» (Ê., 1959) òà «Ïîë òà âà: Ê 250-ëå òèþ Ïîë òàâ -
ñêî ãî ñðà æå íèÿ» (Ì., 1959).
Ïðî äîâ æó âà ëî ñÿ ïëiäíå ñïiâðî áiòíèö òâî ç ïðî ôiëüíè ìè íà -
ó êî âè ìè iíñòè òóö iÿ ìè Óêðà¿ íè, çîê ðå ìà, ²íñòè òó òîì àð õå î ëîãi¿ òà
²íñòè òó òîì ôî ëüêëî ðó, ìèñ òåö òâîç íà âñòâà é åò íîã ðàôi¿ ÀÍ ÓÐÑÐ.
Ñïiëüíî ç ²íñòè òó òîì ëiòå ðà òó ðè ÀÍ ÓÐÑÐ íà óêîâöi âiääiëó ïðî -
âå ëè îá ãî âî ðåí íÿ ïðî áëåì, ïî â’ÿ çà íèõ ç ïiäãî òîâ êîþ ñèí òåç íî¿
ïðàöi ç iñòîði¿ óêð à¿íñüêî¿ ëiòå ðà òó ðè, íàä à âà ëè íà óêî âî-ìå òî äî -
ëî ãi÷íó äî ïî ìî ãó iñòî ðè÷ íèì ìó çå ÿì, ðå öåí çó âà ëè íà óêîâi ïðàöi
òà õó äîæíi òâî ðè i ñöå íàði¿ êiíîôiëüìiâ íà iñòî ðè÷ íó òå ìà òè êó,
áðà ëè ó÷àñòü ó ÷èñ ëåí íèõ íà óêî âèõ çà õî äàõ ðåñ ïó áëiêà íñüêî ãî òà
ñî þç íî ãî çíà÷åííÿ.
Ðà çîì ç òèì, ó 50-õ ðð. ïî ìiòíî ðîç øè ðþ þòü ñÿ ìiæíà ðîäíi
çâ’ÿç êè âiääiëó ôå î äà ëiçìó. Çîê ðå ìà, Â. À. Ãî ëî áóöü êèé âèñ òó ïèâ
íà êîí ôå ðåíöi¿ ïî ëüñüêèõ iñòî ðèêiâ ó Âàð øàâi, ïðè ñâÿ ÷åíié îá ãî -
âî ðåí íþ ìà êå òó «²ñòîði¿ Ïîëüùi» (1957 ð.), òà âçÿâ ó÷àñòü ó ðî áîòi
V²²² ç’¿çäó ïî ëüñüêèõ iñòî ðèêiâ (1958 ð.); çà ïî ÷àò êî âóºòüñÿ îá ìií
íà óêî âîþ iíôîð ìàöiºþ íà óêîâöiâ âiääiëó ç êî ëå ãà ìè ç ÍÄÐ.
Ïðî âî äè ëà ñÿ àê òèâ íà ëåêöiéíî-ïðî ïà ãàí ä èñòñüêà ðî áî òà.
Òàê, íà óêîâi ñïiâðî áiòíè êè, çà äà ëå êî íå ïîâ íè ìè ïiäðà õóí êà ìè,
ïðî òÿ ãîì 1950–1959 ðð. ïðî ÷è òà ëè ïî íàä 1000 ëåêöié, îïó áëiêî âà -
ëè êiëüêà äå ñÿòêiâ íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íèõ ñòà òåé.
Ðîêè òàê çâà íî¿ «õðó ùî âñüêî¿ âiäëè ãè» ñïðÿ ëè äå ÿ êî ìó ïî -
æâàâ ëåí íþ ìåäiºâiñòè÷ íèõ i íî âiñòè÷ íèõ äîñëiäæåíü â Óêðà¿íi.
Îäíàê íå îñòàí íþ ðîëü ó öüî ìó, î÷å âèä íî, îêðiì çîâíiøíiõ
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
30
âiäiãðà ëè ôàê òî ðè âíóòðiøíi. Íà ñàì ïå ðåä, íà ïî ÷à òîê 60-õ ðð. â
àêà äå ìi÷íî ìó ñå ðå äî âèùi (i ïåðø çà âñå ó éîãî ñïåö iàë içî âà íî ìó
ïiäðîçäiëi — âiääiëi iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó ²íñòè òó òó iñòîði¿ ÀÍ ÓÐÑÐ)
ñêëàâ ñÿ äîñ òàò íüî ïî òóæ íèé êî ëåê òèâ ôàõiâöiâ â ãà ëóçi äàâ íüî¿ i
íî âî¿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè, ðåï ðå çåí òî âà íèé òà êè ìè íå ïå ðå ñi÷íè ìè â
óêðà¿íñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè ÕÕ ñò. îñî áèñ òîñ òÿ ìè,
ÿê ä. i. í., ïðîô. Â. Î. Ãî ëî áóöü êèé, ä. i. í., ïðîô. Â. À. Äÿ äè ÷åí êî,
÷ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò ÀÍ ÓÐÑÐ, ïðîô. ². Î. Ãóðæié, ä. i. í. Ê. ². Ñòå -
öþê, ä. i. í. ². Ä. Áîé êî, êàí äè äà òè iñòî ðè÷ íèõ íàóê Ä. ². Ìèø êî,
Î. Ì. Àïàíîâè÷, Î. Ñ. Êîì ïàí, íà âêî ëî ÿêèõ ãóð òó âà ëè ñÿ áiëüø
ìî ëîäi íà óêîâöi. Çíà÷ íèé âïëèâ íà ôîð ìó âàí íÿ íà óêî âèõ êàäðiâ ó
öåé ÷àñ (ÿê, âòiì, i íà ñòóïíi êiëüêà äå ñÿ òè ëiòü) ñïðàâ ëÿâ â÷å íèé
øè ðî êî¿ åðó äèöi¿, âèç íà÷ íèé äæå ðå ëîç íà âåöü, ìåäiºâiñò, iñòîð iî -
ãðàô, ôàõ iâåöü ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè â äià ïà çîíi âiä íà é äà âíiøèõ ÷àñiâ
äî íîâiòíüî¿ åïî õè ä. i. í. (1963), ïðîô. (1968), ÷ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò
ÀÍ ÓÐÑÐ (1969) Ô. Ï. Øåâ ÷åí êî. ² õî÷à éîãî ïå ðå áó âàí íÿ ó
âiääiëi îá ìå æó âà ëî ñÿ ìåíø íiæ òðüî ìà ðî êà ìè (ïiñëÿ çâiëüíåí íÿ ç
ïî ñà äè äè ðåê òî ðà ²íñòè òó òó àð õå î ëîãi¿ ÀÍ ÓÐÑÐ ó 1972 ð. Ôåäið
Ïàâ ëî âè÷ ïðà öþ âàâ íà ïî ñàäi ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà,
à ç 28 ñåð ïíÿ 1973 ð. äî 1 ëèñ òî ïà äà 1974 ð. âè êî íó âàâ îá îâ’ÿç êè
çà âiäó âà ÷à), â÷å íî ãî ìîæ íà ïî ïðà âó ââà æà òè ñïðàâæíiì ïðî ìî òî -
ðîì òâîð ÷î ãî æèò òÿ öüî ãî íà óêî âî ãî ïiäðî çäiëó.
Ç 22 áå ðåç íÿ 1958 ð., ïiñëÿ ïðè çíà ÷åí íÿ íà ïî ñà äó çà ñòóï íè -
êà äè ðåê òî ðà ²íñòè òó òó ². Î. Ãóð æiÿ, âiääië iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó î÷î -
ëþ âàâ ä. i. í., ïðîô. Â. Î. Ãî ëî áóöü êèé. Ïiñëÿ éîãî ïå ðå õî äó íà ïî -
ñà äó çà âiäó âà ÷à êà ôåä ðîþ iñòîði¿ íà ðîä íî ãî ãîñ ïî äà ðñòâà Êè¿â -
ñüêî ãî iíñòè òó òó íà ðîä íî ãî ãîñ ïî äà ðñòâà ç ëþ òî ãî 1961 ð. íà ÷îëi
ïiäðî çäiëó ñòàâ ä. i. í., ïðîô. Â. À. Äÿ äè ÷åí êî. ßäðî âiääiëó ó
60-õ ðð. ñòà íî âè ëè ñ. í. ñ., ê. i. í. ². Ä. Áîé êî, ñ. í. ñ., ê. i. í.
Ä. ². Ìèø êî, ñ. í. ñ., ê. i. í. Î. Ì. Àïàíîâè÷, ñ. í. ñ., ê. i. í. Î. Ñ. Êîì -
ïàí, ñ. í. ñ., ê. i. í. Ê. ². Ñòå öþê, ì. í. ñ., ê. i. í. Î. Ï. Ëîëà. Íà ïî ñàäi
ñ. í. ñ. ïðî äîâ æó âàâ çà ëè øà òè ñÿ çà ñòóï íèê äè ðåê òî ðà ²íñòè òó òó,
÷ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò ÀÍ ÓÐÑÐ ². Î. Ãóðæié. Ìî ëîä øè ìè íà óêî âè ìè
ñïiâðî áiòíè êà ìè ó âiääiëi ïðà öþ âà ëè Í. Ñ. Ñè äî ðåí êî, ². Ì. Øå êå -
ðà, ². Ì. Ãà ïó ñåí êî òà ². Ã. Ðîç íåð. Îñòàííié áóâ çâiëüíå íèé 1963 ð.
çà ñêî ðî ÷åí íÿì øòàòiâ. Òîãî æ ðîêó ó âiääië iñòîði¿ ìiñò i ñië áóëî
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
31
ïå ðå âå äå íî ê. i. í. ². Ì. Øå êå ðó. Íà ïåí ñiþ âèé øîâ ä. i. í. ². Ä. Áîé -
êî. 1960 ð. íà ïî ñà äó ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà áóëî çà ðà -
õî âà íî ê. i. í. Ì. Þ. Áðàé ÷å âñüêî ãî.
Ó áå ðåçíi 1961 ð. â ðå çóëü òàòi ñòðóê òóð íî¿ ðå îð ãàí içàöi¿
²íñòè òó òó íà áàçi âiääiëó iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó òà iñòîði¿ êàï iòà ëiçìó
áóëî ñòâî ðå íî âiääië iñòîði¿ äî ñîö ià ëiñòè÷ íèõ ôîð ìàöié, â ÿêî ìó
íà çâàíi âèùå ïiäðî çäiëè ìàëè ñòà òóñ îêðå ìiøíèõ ïðî áëåì íèõ
ãðóï. Ó 1966 ð. âiääië iñòîði¿ äî ñîö ià ëiñòè÷ íèõ ôîð ìàöié áóëî
ëiêâiäî âà íî i âiäíîâ ëå íî ïî ïå ðåäíié ñòðóê òóð íèé ïîä ië.
Îñíîâ íà íà óêî âî-äîñëiäíà ðî áî òà ó öåé ÷àñ çäiéñíþ âà ëà ñÿ ó
ìåæ àõ ðîç ðîá êè òà êèõ ïðî áëåì, ÿê «Ñîö iàëü íî-åêî íî ìi÷íèé ðîç -
âè òîê Óêðà¿ íè i íà ðîäíi ðóõè â åïî õó ôå î äà ëiçìó» òà «²ñòîð iÿ iñòî -
ðè÷ íî¿ íà óêè íà Óêðà¿íi â åïî õó ôå î äà ëiçìó». Òà êîæ ïðî äîâ æó âà -
ëè ñÿ äîñëiäæåí íÿ òåìè «Çà ðîä æåí íÿ i ôîð ìó âàí íÿ äàâ íüî ðóñü êî¿
íà ðîä íîñòi i íà öi¿ (åò íî ãå íåç i iñòîð iÿ ôîð ìó âàí íÿ íà öié)», ÿêó ó
1967–1968 ðð. áóëî òðàíñ ôîð ìî âà íî ó òåìó «Ïðîá ëå ìà åò íî ãå íå çó
òà iñòîði¿ ôîð ìó âàí íÿ íà öié (ôîð ìó âàí íÿ òà ðîç âè òîê óêð à¿íñüêî¿
íà ðîä íîñòi òà íà öi¿)». Ó 1963 ð. áóëî òà êîæ âiäêðè òî íîâó íà óêî -
âî- äîñëiäíó òåìó «Çà êî íî ìiðíîñòi iñòî ðè÷ íî ãî ðîç âèò êó ñóñïiëü -
ñòâà ïðè ïå ðå õîäi âiä îäíiº¿ ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íî¿ ôîð ìàöi¿ äî
iíøî¿». Óâà ãà àê öåí òó âà ëà ñÿ íà ïè òàí íÿõ ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íî ãî
ðîç âèò êó Óêðà¿ íè â ÕVI ñò.; ðîç âèò êó ðå ìå ñåë, ïðî ìèñëiâ i òîð -
ãiâëi, à òà êîæ âå ëè êî ãî ìàã íà òñüêî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ íà Ïðà âî áå -
ðåæíié, Ëiâî áå ðåæíié i Ñëîáiäñüêié Óêðà¿íi â äðóãié ïî ëî âèíi
ÕVI²–XVI²² ñò.; áî ðîòü áè óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ïðî òè iíî çåì íèõ
âòîð ãíåíü çà äîáè Êè¿âñüêî¿ Ðóñi òà ïðî òè òó ðåöü êî-òà òà ðñüêî¿ àã -
ðåñi¿ ó ïåðøié ïî ëî âèíi ÕVI²² ñò.; íà ðîä íèõ ñî öiàëü íèõ ðóõiâ çà
äîáè ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó, ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî ãî óñòðîþ Ëiâî -
áå ðåæ íî¿ i Ñë îáiäñüêî¿ Óêðà¿ íè â ïåðøié ïî ëî âèíi — ñå ðå äèíi
ÕVI² ñò. òîùî. ßâíèé ïðiî ðè òåò ïðè öüî ìó, íà âiäìiíó âiä ïî ïå ðåä -
íüî ãî ÷àñó, íàä à âàâ ñÿ ñî öiàëü íî-åêî íîìi÷íié ïðî áëå ìà òèöi. Çîê -
ðå ìà, ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó àê òèâ íî âêëþ ÷è ëè ñÿ â ïiäãî òîâ êó
ñèí òå òè÷ íèõ äâî òîì íèõ âè äàíü «²ñòîð iÿ ðî áiòíè ÷î ãî êëà ñó Óêð à -
¿íñüêî¿ ÐÑл òà «²ñòîð iÿ ñå ëÿ íñòâà Óêð à¿íñüêî¿ ÐÑл. Íàá ëè æà ëè -
ñÿ äî çà âåð øåí íÿ ðî áî òè íàä ²-èì òî ìîì óêð à¿íñüêî- i ðîñiéñüêî -
ìîâ íî ãî âàð iàíòiâ äâî òîì íî¿ «²ñòîði¿ Óêð à¿íñüêî¿ ÐÑл (âèé øëè
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
32
äðó êîì ó 1967 òà 1969 ðð.). ×ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò ÀÍ ÓÐÑÐ ². Î. Ãóð -
æié, ä. i. í. Â. À. Äÿ äè ÷åí êî òà ê. i. í. Ì. Þ. Áðàé ÷å âñüêèé áóëè çà -
äiÿíi ó ïiäãî òîâöi íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íî ãî íà ðè ñó «²ñòîð iÿ Óêð à ¿í -
ñüêî¿ ÐÑл.  êiíöi 60-õ ðð. ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó âçÿ ëè ó÷àñòü ó
ïiä ãî òîâöi êî ëåê òèâ íî¿ ìî íîã ðàôi¿ «Ôîð ìó âàí íÿ óêð à¿íñüêî¿ íà -
ðîä íîñòi i íà öi¿». Ó 1962 ð. áóëî ñôîð ìî âà íî ðó êî ïèñ ïðàöi «²ñòîð iÿ
iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè íà Óêðà¿íi çà äîáè ôå î äà ëèç ìó (äî ñå ðå äè íè Õ²Õ
ñòîëi òòÿ)» îá ñÿ ãîì ó 25,0 äð. àðê. Íà âåñíi íà ñòóï íî ãî ðîêó éîãî
ïå ðå äáà ÷à ëî ñÿ ïå ðå äà òè ó âè äàâ íèö òâî, îäíàê, î÷å âèä íî, ç ìiðêó -
âàíü iäå î ëî ãi÷íèõ, öþ ïðà öþ òàê i íå áóëî íàä ðó êî âà íî. Íà òîìiñòü
ó 1969 ð. çà ó÷àñ òþ íà óêîâöiâ âiääiëó äî Õ²² Ìiæíà ðîä íî ãî êîí ãðå -
ñó iñòî ðèêiâ áóëî ïiäãî òîâ ëå íî íà ðèñ «Èñòî ðè ÷åñ êàÿ íà óêà íà
Óêðà è íå â 1917–1967 ãã.».
Ïðî âî äè ëè ñÿ ðî áî òè ç ïiäãî òîâ êè ïiäðó÷ íè êà ç iñòîði¿ ÓÐÑÐ
äëÿ ñå ðåä íüî¿ øêî ëè òà «Êíè ãè äëÿ ÷è òàí íÿ ç iñòîði¿ Óêð à¿íñüêî¿
ÐÑл, îêðå ìèõ ðîçäiëiâ äî íà â÷àëü íî ãî ïî ñiáíè êà ç iñòîði¿ ÑÐÑÐ.
Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó âçÿ ëè ó÷àñòü ó êî ëåê òèâ íèõ ïðà öÿõ «Èñòî -
ðèÿ Êè å âà: Â 2 ò.» (Ê., 1963–1964); «Íà ðè ñè ç ñî öiàëü íî-åêî íî -
ìi÷íî¿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè äî æîâ òíå âî ãî ïåð iî äó» (Ê., 1963); «²ñòîð iÿ
ìiñò i ñië Óêð à¿íñüêî¿ ÐÑл.
Ó 60-õ ðð. ó âiääiëi áóëî îïó áëiêî âà íî ìî íîã ðàôi¿ Î. Ì. Àïà -
íîâè÷ «Çà ïî ðîçü êà Ñi÷ ó áî ðîòüái ïðî òè òó ðåöü êî-òà òà ðñüêî¿ àã -
ðåñi¿: 50–70 ðð. ÕVI² ñò.» (Ê., 1960) òà «Çáðîéíi ñèëè Óêðà¿ íè ïåð -
øî¿ ïî ëî âè íè ÕVI² ñò.» (Ê., 1969); ². Ä. Áîé êà «Ñå ëÿ íñòâî Óêðà¿ íè
â äðóãié ïî ëî âèíi ÕVI — ïåðøié ïî ëî âèíi ÕVI² ñò.» (Ê., 1963);
². Ì. Ãà ïó ñåí êà «Áî ðîòü áà ñõiäíèõ ñëîâ ’ÿí çà âèõiä äî ×îð íî ãî ìî -
ðÿ» (Ê., 1966); Â. Î. Ãî ëî áóöü êî ãî «Çà ï îðiçüêà Ñi÷ â îñòàííi ÷àñè
ñâî ãî iñíó âàí íÿ. 1734–1775 ðð.» (Ê., 1961) òà «Äèï ëî ìà òè ÷åñ êàÿ
èñ òî ðèÿ Îñâî áî äè òåëü íîé âîé íû óêðà èí ñêî ãî íà ðî äà 1648–1654 ãã.»
(Ê., 1962); ². Î. Ãóð æiÿ «Ðîç âè òîê òî âàð íî ãî âè ðîá íèö òâà i òîðãiâëi
íà Óêðà¿íi (ç êiíöÿ ÕVI² ñò. äî 1861 ðîêó)» (Ê., 1962); Î. Ñ. Êîì ïàí
«Ìiñòà Óêðà¿ íè â äðóãié ïî ëî âèíi ÕVI² ñò.» (Ê., 1963); Î. Ï. Ëîëè
«Ãàé äà ìàöü êèé ðóõ íà Ïðà âî áå ðåæíié Óêðà¿íi â 20–60 ðð. ÕVI²² ñò.»
(Ê., 1965); Ä. ². Ìèø êà «Ñîö iàëü íî-åêî íîìi÷íi óìî âè ôîð ìó âàí íÿ
óêð à¿íñüêî¿ íà ðîä íîñòi â Õ²V–XV ñò.» (Ê., 1963); ². Ã. Ðîç íå ðà «Ñå -
âå ðèí Íà ëè âàé êî — ðó êî âî äè òåëü êðåñ òüÿí ñêî-êà çàö êî ãî âîñ ñòà -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
33
íèÿ â 1594–1596 ãã. íà Óêðà è íå» (Ì., 1961); Ê. ². Ñòå öþê «Íà ðîäíi
ðóõè íà Ëiâî áå ðåæíié i Ñëîáiäñüêié Óêðà¿íi â 1650–1670-õ ðî êàõ
ÕVI² ñò.» (Ê., 1960); ². Ì. Øå êå ðè «Ìiæíà ðîäíi çâ’ÿç êè Êè¿âñüêî¿
Ðóñi. Ç iñòîði¿ çîâíiøíüî¿ ïî ëiòè êè Ðóñi â ïåð iîä óòâî ðåí íÿ i
çìiöíåí íÿ Äàâ íüî ðóñü êî¿ äåð æà âè VI²–X ñò.» (Ê., 1963) òà «Êè¿â -
ñüêà Ðóñü Õ² ñò. ó ìiæíà ðîä íèõ âiäíî ñè íàõ» (Ê., 1967).
Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó íà ïè ñà ëè 143 ñòàòòi äëÿ «Óêð à¿íñüêî¿
ðà äÿ íñüêî¿ åí öèê ëî ïåäi¿» è «Áîëü øîé ñî âåò ñêîé ýí öèê ëî ïå äèè»,
îïó áëiêó âà ëè 8 áðî øóð òà ïî íàä 100 íà óêî âèõ i íà óêî âî-ïî ïó ëÿð -
íèõ ñòà òåé. Â 60-õ ðð. çíà÷ íî ïî ñè ëè ëà ñÿ óâà ãà äî ïè òàíü ìå òî äî -
ëîãi¿ iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè. Çîê ðå ìà, ó 1966 ð. âèé øëà áðî øó ðà
Î. Ñ. Êîì ïàí iñòîð iî ñî ôñüêî ãî õà ðàê òå ðó «ªäíiñòü ñâiòî âî ãî iñòî -
ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó». Íà ó êîâöi âiääiëó iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó òà êîæ îïó -
áëiêó âà ëè íèç êó ñòà òåé â «Óêð à¿íñüêî ìó iñòî ðè÷ íî ìó æóð íàëi», â
ÿêèõ ïiäíiìà ëè âàæ ëèâi ìå òî äî ëîãi÷íi ïðî áëå ìè, çîê ðå ìà, ùîäî
âè ÿâ ëåí íÿ òå î ðå òè÷ íèõ îñíîâ äîñëiäæåí íÿ åò íî ãå íå çó, ñòà íó i
ïåð ñïåê òèâ âèâ ÷åí íÿ ñëîâ ’ÿ íñüêî¿ êóëü òó ðè, õà ðàê òå ðó ñî öiàëü -
íèõ êîíôëiêòiâ òà ñïå öè ôi÷íèõ ôîðì âè ÿâ ëåí íÿ ñî öiàëü íî ãî ïðî -
òåñ òó (Ì. Þ. Áðàé ÷å âñüêèé), çà ñòî ñó âàí íÿ ïî ðiâíÿëü íî-iñòî ðè÷ -
íî ãî ìå òî äó ó âèâ ÷åííi ïiçíüî ãî ôå î äà ëiçìó (Î. Ñ. Êîì ïàí). Íà
ñòî ðiíêàõ æóð íà ëó íåþ òà êîæ áóëî ïî ðó øå íî ïè òàí íÿ ïðî íå -
îáõiäíiñòü ñòâî ðåí íÿ «²ñòîði¿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òó ðè». Ïîñ òà íîâ -
÷èì õà ðàê òå ðîì ïî çíà ÷å íà i ñòàò òÿ ². Ä. Áîé êà «Äî ïè òàí íÿ ïðî
äåð æàâíiñòü óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó â ïåð iîä ôå î äà ëiçìó». Ïðèá ëèç -
íî â öåé æå ÷àñ Î. Ñ. Êîì ïàí ïiäãî òó âà ëà (íà ïðî õàí íÿ Ô. Ï. Øåâ -
÷åí êà) êîí öåï òó àëü íó ñòàò òþ «Ïðîá ëå ìè óêð à¿íñüêî ãî ñå ðåä -
íüîâi ÷÷ÿ» äî 1-ãî âè ïóñ êó íà óêî âî ãî çáiðíè êà «Ñå ðåäíi âiêè íà
Óêðà¿íi».
Ïðî òÿ ãîì 60-õ ðð. ó âiääiëi áóëî çà õè ùå íî 3 êàí äè äà òñüêèõ
(². Ã. Ðîç íåð, ². Ì. Ãà ïó ñåí êî, ². Ì. Øå êå ðà) òà 5 äîê òî ðñüêèõ
(Â. À. Äÿ äè ÷åí êî, Ê. ². Ñòå öþê, ². Ä. Áîé êî, Î. Ñ. Êîì ïàí,
Ä. ². Ìèø êî) äèñ åð òàöié.  çà î÷íié àñïiðàí òóði ïå ðå áó âà ëà
Ë. À. Ïðî öåí êî, ÿêà çà êií÷ó âà ëà ïiäãî òîâ êó êàí äè äà òñüêî¿ äèñ åð -
òàöi¿ ïiä íà óêî âèì êå ðiâíèö òâîì Â. À. Äÿ äè ÷åí êà. Íàä ïiäãî òîâ -
êîþ êàí äè äà òñüêî¿ äèñ åð òàöi¿ ïðà öþ âà ëà ì. í. ñ. Í. Ñ. Ñè äî ðåí êî.
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
34
Ó 1966 ð. Ì. Þ. Áðàé ÷å âñüêèé âèñ òó ïèâ îôiöiéíèì îïî íåí òîì ïî
êàí äè äàòñüêié äèñ åð òàöi¿ Ï. Ï. Òî ëî÷ êà.
 ñå ðå äèíi 60-õ ðð. âïåð øå íà óðÿ äî âî ìó ðiâíi áóëî çâåð íó -
òî óâà ãó íà âiäòâî ðåí íÿ iñòî ðè÷ íî¿ ïàì ’ÿòi ïðî óêð à¿íñüêå êî çàö -
òâî. Íà ó êîâöi âiääiëó àê òèâ íî âêëþ ÷è ëè ñÿ ó ðå àë içàö iþ ïå ðå äáà -
÷å íèõ ïî ñòà íî âîþ Ðàäè Ìiíiñòðiâ ÓÐÑÐ çà õîäiâ, ñïðÿ ìî âà íèõ íà
óâi÷íåí íÿ ïàì ’ÿò íèõ ìiñöü ç iñòîði¿ Çà ïî ðîæ æÿ, çîê ðå ìà, óâiéøëè
äî ñêëà äó æóði êîí êóð ñó ïî ñòâî ðåí íþ iñòî ðè÷ íî ãî çà ïî âiäíè êà ç
iñòîði¿ çà ïî ðîçü êî ãî êî çàö òâà íà î. Õîð òè öÿ. Îñîá ëè âî àê òèâ íó
äiÿëüíiñòü ó öüî ìó íà ïðÿìi ðîç ãîð íó ëà Î. Ì. Àïàíîâè÷, ÿêà áðà ëà
ó÷àñòü ó âñiõ íà ðà äàõ i êîí ôå ðåí öiÿõ, ïðè ñâÿ ÷å íèõ ïàì ’ÿò êàì Çà -
ïî ðîçü êî¿ Ñi÷i, çîê ðå ìà, âèñ òó ïè ëà ç äî ïîâi ääþ «Çà ïî ðîçü êà Ñi÷ i
Ìîë äàâ iÿ ó ÕVI²² ñò.» íà ñåñi¿ ìîë äà âñüêî-óêð à¿íñüêî¿ äðóæ áè ó
Êè øè íåâi (1967 ð.).
Ïîñ òà íî âîþ Ïðå çèäi¿ ÀÍ ÓÐÑÐ íà âiääië ïî êëà äà ëè ñÿ
ïiäãî òîâ êà, îðãàí içàö iÿ i ïðî âå äåí íÿ íà óêî âèõ ñåñié, ïðè ñâÿ ÷å íèõ
200-ëiòòþ Êîëi¿âùè íè 1768 ð. Ïiäðîçäië êî îð äè íó âàâ ñâîþ íà óêî -
âó ðî áî òó ç âiääiëîì äî ïî ìiæíèõ iñòî ðè÷ íèõ äèñ öèïëií ²íñòè òó òó
iñòîði¿ ÓÍ ÓÐÑÐ, ç ²íñòè òó òîì àð õå î ëîãi¿ ÀÍ ÓÐÑÐ, Âiääiëåí íÿì
ñóñïiëüíèõ íàóê ÀÍ ÓÐÑÐ ó Ëüâîâi, ²íñòè òó òîì iñòîði¿ ÀÍ ÑÐÑÐ.
Çîê ðå ìà, ó ðàì êàõ ñïiâðî áiòíèö òâà ç îñòàííiì óêðà¿íñüêi â÷åíi-
ìåäiºâiñòè âçÿ ëè ó÷àñòü ó ïiäãî òîâöi ÷àñ òè íè òåêñòiâ òà íà óêî âî ìó
ðå äà ãó âàííi ²²²-ãî òîìó ôóí äà ìåí òàëü íî¿ ïðàöi «Èñòî ðèÿ ÑÑÑл,
à òà êîæ íà ïè ñàííi òåêñòiâ äî áà ãà òî òîì íèõ «Î÷åð êîâ èñ òî ðèè èñ -
òî ðè ÷åñ êîé íà óêè». Ä. i. í. Î. Ì. Êîì ïàí ó 1965 ð. âçÿ ëà ó÷àñòü ó
äèñ êóñi¿ íà òåìó «Ãå íå çà êàï iòà ëiçìó â Ðîñi¿», ÿêó áóëî îðãàí içî âà -
íî âiääiëîì ôå î äà ëiçìó ²íñòè òó òó iñòîði¿ ÑÐÑÐ ÀÍ ÑÐÑÐ. Ì. Þ.
Áðàé ÷å âñüêèé ïiäòðè ìó âàâ òâîð÷i êîí òàê òè ç ²íñòè òó òîì àð õå î -
ëîãi¿ ÀÍ ÑÐÑÐ, âèñ òó ïèâ ç ïî âiäîì ëåí íÿì «Âè ðîá íè÷i âiäíî ñè íè
ó ñõiäíèõ ñëîâ ’ÿí â ÷àñè ïå ðå õî äó âiä ïåðâiñíî-îá ùèí íî ãî ëàäó äî
ôå î äà ëiçìó» íà Âñå ñî þçíié íà ðàäi, ïðè ñâÿ ÷åíié ïðî áëåìi ãå íå çè
ôå î äà ëiçìó ó íà ðîäiâ ÑÐÑÐ (Ì., 1964), âçÿâ ó÷àñòü ó ðî áîòi ñåì iíà -
ðó «Ïè òàí íÿ ìå òî äè êè i ìå òî äî ëîãi¿ iñòî ðè÷ íî ãî äîñëiäæåí íÿ i
ìà òå ìà òè÷íi ìå òî äè» (Ìîñ êâà, ëþòèé 1967 ð.).
Ó 60-õ ðð. çíà÷ íî ðîç øè ðè ëè ñÿ ìiæíà ðîäíi êîí òàê òè íà óêî -
âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ âiääiëó. Çîê ðå ìà, Î. Ì. Àïàíîâè÷, Ì. Þ. Áðàé -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
35
÷å âñüêèé òà ². Ã. Ðîç íåð îá ìiíþ âà ëè ñÿ íà óêî âîþ iíôîð ìàöiºþ iç
â÷å íè ìè ç Ïîëüùi, Ðó ìóíi¿, Óãîð ùè íè, ÍÄÐ, ÑØÀ, Íîð âåãi¿.
Ó ñåðï íi 1960 ð. çà âiäó âà÷ âiääiëó Â. Î. Ãî ëî áóöü êèé âçÿâ ó÷àñòü ó
ðî áîòi Õ² Ìiæíà ðîä íî ãî êîí ãðå ñó iñòî ðè÷ íèõ íàóê ó Ñòîê ãîëüìi,
ïiäãî òó âàâ äî ïîâiäü íà íà óêî âó êîí ôå ðåí öiþ ó Áåðëiíi. 8 ãðóä íÿ
1961 ð. íà çà ñiäàííi âiääiëó ç äî ïîâi ääþ âèñ òó ïèâ ïî ëüñüêèé iñòî -
ðèê, çà âiäó âà÷ êà ôåä ðîþ iñòîði¿ Ñõiäíî¿ ªâðî ïè äîáè ôå î äà ëiçìó
Ëîä çè íñüêî ãî óíiâåð ñè òå òó Ñ. Êó ÷è íñüêèé. Âiäáó ëà ñÿ òà êîæ çóñ -
òði÷ íà óêîâöiâ âiääiëó ç ÿïî íñüêèì â÷å íèì Ñiðî. Íà äà âà ëè ñÿ êîí -
ñóëü òàöi¿ iñòî ðè êó iç Ôðàíöi¿ Ðî æå ìîð òå ðó. Ïðà öiâíè êè âiääiëó
âçÿ ëè ó÷àñòü ó çóñòði÷i iò àëiéñüêî¿ i íiìåöü êî¿ äå ëå ãàöié, ó áåñ iäàõ i
çóñòði÷àõ ç iñòî ðè êà ìè ²òàëi¿, Ñïî ëó ÷å íèõ Øòàòiâ Àìåðèêè, Âå íå -
ñó å ëè. Ó 1965 ð. Ì. Þ. Áðàé ÷å âñüêèé âèñ òó ïèâ ç äî ïîâi ääþ íà
Ìiæíà ðîä íî ìó êîí ãðåñi ñëîâ ’ÿ íñüêî¿ àð õå î ëîãi¿ ó Âàð øàâi. Íà çà -
ñiäàííi âiääiëó, ÿêå âiäáó ëî ñÿ ó áå ðåçíi 1968 ð., íà óêî âó äî ïîâiäü
ïðî àðõiâíi ôîí äè ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåä íüî âi÷íî¿ äîáè â àðõiâî -
ñõî âèùàõ i áiáëiî òå êàõ Ëîí äî íà, Ïà ðè æà, Ðèìà i Âåíè ïðî ÷è òàâ
âiäî ìèé ïî ëüñüêèé iñòî ðèê Ç. Âóé öèê. Ó 1969 ð. çà äî ðó ÷åí íÿì
Ïðå çèäi¿ ÀÍ ÓÐÑÐ âiääië ïðè é ìàâ àìå ðè êà íñüêî ãî iñòî ðè êà
Ä. Ìþë ëå ðà. Ó ÷åðâíi íà óêîâi ñïiâðî áiòíè êè ïiäðî çäiëó âçÿ ëè
ó÷àñòü ó ðî áîòi íà óêî âî¿ êîí ôå ðåíöi¿ ÀÍ ÑÐÑÐ, ÀÍ ÓÐÑÐ i Ïîëü -
ñüêî¿ àêà äåìi¿ íàóê, ïðè ñâÿ ÷å íî¿ ðàí íüî ôå î äàëü íèì ñëîâ ’ÿ í ñüêèì
äåð æà âàì Ñõiäíî¿ ªâðî ïè.
Âñi íà óêîâöi âiääiëó âèñ òó ïà ëè ç íà óêî âè ìè äî ïîâ iäÿ ìè íà
çà ñiäàí íÿõ â÷å íî¿ ðàäè ²íñòè òó òó, áðà ëè ó÷àñòü ó þâ iëåé íèõ ñåñ iÿõ
Âiääiëåí íÿ ñóñïiëüíèõ íàóê ÀÍ ÓÐÑÐ, Ïðå çèäi¿ Àêàäåìi¿ íàóê
ÓÐÑÐ. Ïiäòðè ìó âà ëè ñÿ êîí òàê òè ç âèê ëà äà ÷à ìè âóçiâ Êèºâà òà ìó -
çåé íè ìè ïðà öiâíè êà ìè. Öiêà âîþ ôîð ìîþ ñïiâðî áiòíèö òâà ìiæ
âóçiâñüêîþ i àêà äå ìi÷íîþ íà óêîþ, ÿêà, íà æàëü, íàä àëi íå ïðàê òè -
êó âà ëà ñÿ, ñòà ëà âè ðîá íè ÷à ïðàê òè êà ñòó äåíòiâ iñòî ðè÷ íî ãî ôà -
êóëü òå òó ÊÄÓ iì. Ò. Ã. Øåâ ÷åí êà, ÿêi ñïåö iàë içó âà ëè ñÿ ç iñòîði¿
Óêðà¿ íè. Çíà÷ íà ðî áî òà (ó âèã ëÿäi ëåêöié, êîí ñóëü òàöié, âèñ òóïiâ
íà ðàä iî) çäiéñíþ âà ëà ñÿ ïî ïðî ïà ãàíäi íà óêî âèõ çíàíü ñå ðåä íà ñå -
ëåí íÿ. Çîê ðå ìà, ó 1961–1968 ðð. ñïiâðî áiòíè êà ìè âiääiëó áóëî
ïðî ÷è òà íî áëèçü êî 350 ëåêöié ó òðó äî âèõ êî ëåê òè âàõ i âiéñüêî âèõ
÷àñ òè íàõ Êèºâà i Êè¿âñüêî¿ îá ëàñòi (ùîï ðàâ äà, áiëüøiñòü iç íèõ
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
36
ñòî ñó âà ëà ñÿ íå ñòiëüêè ñòîð iíîê óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿, ñêiëüêè ðîç ’ÿñ -
íå ííÿ ìà òåð iàëiâ ÕÕ²² ç’¿çäó ÊÏÐÑ i ÊÏÓ òà íî âèõ Ïðîã ðà ìè i
Ñòà òó òó ïàðòi¿).
Íà ó êîâöi-ìåäiºâiñòè ²íñòè òó òó iñòîði¿ ÀÍ ÓÐÑÐ àê òèâ íî
ñïiâðî áiòíè ÷à ëè ç Òî âà ðèñ òâîì îõî ðî íè òà çáå ðå æåí íÿ ïàì ’ÿ òîê
iñòîði¿ i êóëü òó ðè, áóëè ÷ëå íà ìè òî âà ðèñ òâà «Çíàí íÿ», î÷î ëþ âà ëè
iñòî ðè÷íi ñåêöi¿ â éîãî ìiñüêî ìó (Î. Ì. Àïàíîâè÷) òà ðåñ ïó áëiêà -
íñüêî ìó (Î. Ñ. Êîì ïàí) îñå ðåä êàõ.
Îäíàê ïåð iîä âiäíîñ íî ñïî êiéíî ãî ôóíê öiî íó âàí íÿ íà óêî -
âî ãî ïiäðî çäiëó âè ÿ âèâ ñÿ íå òðè âà ëèì. Ïî ïåð âàõ êàä ðîâi ïå ðå ñòà -
íîâ êè ñå ðå äè íè — êiíöÿ 60-õ ðð. (ó 1965 ð. iç ñêëà äó âiääiëó âè áóâ
Î. Ï. Ëîëà, ó 1969 ð. íà ïî ñà äó ì. í. ñ. ïiñëÿ çà õèñ òó êàí äè äà òñüêî¿
äèñ åð òàöi¿ áóëî çà ðà õî âà íî Î. ². Ïóò ðà, ó 1968 ð. äî âiääiëó ïî âåð -
íóâ ñÿ ê. i. í. ². Ì. Øå êå ðà) ìàëè öiëêîì áó äåí íèé õà ðàê òåð. Îäíàê
çìiíè ïî ëiòè÷ íèõ íà ñòðî¿â ó âè ùèõ åøå ëî íàõ âëà äè âiäáè ëè ñÿ i íà
íà óêîâié iíñòè òóöi¿. ×åð ãî âà õâè ëÿ ïå ðå ñëiäó âàíü ïðî êî òè ëà ñÿ
êðà¿ íîþ ïiñëÿ 1965 ð. Ïåð øèì çà ðiøåí íÿì â÷å íî¿ ðàäè ²íñòè òó òó i
Áþðî âiääiëåí íÿ ñóñïiëüíèõ íàóê Ïðå çèäi¿ ÀÍ ÓÐÑÐ ç ïî ñà äè
ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà ó 1968 ð. áóëî çâiëüíå íî
Ì. Þ. Áðàé ÷å âñüêî ãî, ÿêî ìó iíêðèì iíó âà ëà ñÿ àí òè íà ó êîâiñòü éîãî
êîí öåïöi¿, âèê ëà äå íî¿ ó ñòàòòi «Ïðèºäíàí íÿ ÷è âîç ç’ºäíàí íÿ». Íà
ïî ÷àò êó 70-õ ðð. ç ²íñòè òó òó, çãiäíî ç îôiöiéíîþ âåðñiºþ, çà «ñêî -
ðî ÷åí íÿì øòàòiâ» áóëî çâiëüíå íî êiëüêà íà òîé ÷àñ âæå âè ñî êîê â à -
ëiôiêî âà íèõ ñïåö iàëiñòiâ, ñå ðåä íèõ Î. Ì. Àïàíîâè÷ i Î. Ñ. Êîì -
ïàí. Ó ÷åðâíi òîãî æ òàêè 1972 ð. çà âëàñ íèì áà æàí íÿì çâiëüíèâ ñÿ
Î. Ï. Ïóò ðî. Äî òîãî æ ó ñåðïíi 1973 ð. ïî ìåð Â. À. Äÿ äè ÷åí êî.
Îòæå, äîñ òàò íüî çíåê ðîâ ëå íèì ó êàä ðî âî ìó âiäíî øåííi âiääië
âñòó ïèâ ó íîâå äå ñÿ òè ëiòòÿ. Òàê ðîç ïî ÷àâ ñÿ íî âèé ïåð iîä â æèòòi
öüî ãî íà óêî âî ãî ïiäðî çäiëó, ÿêèé ìîæ íà âèç íà ÷è òè ÿê ïåð iîä
ñâîºðiäíî¿ ñòàãíàöi¿.
Ùîá ÿêîñü ïî ëiïøè òè ñè òó àö iþ, íà ïî ÷àò êó 70-õ ðð. äî
âiääiëó ïiñëÿ çà êií÷åí íÿ àñïiðàí òó ðè íà ïî ñà äó ìî ëîä øèõ íà óêî -
âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ áóëè çà ðà õî âàíi ê. i. í. Â. Â. Ïà íà øåí êî òà
Î. Ô. Ñè äî ðåí êî, íà ïî ñà äè ñòàð øèõ íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ —
ê. i. í. Ë. Â. Îëiéíèê (çâiëüíèâ ñÿ ó 1974 ð.) òà ². Ì. Ãà ïó ñåí êî.
Ó 1973 ð. äî âiääiëó ïî âåð íóâ ñÿ ñ. í. ñ., ê. i. í. Ïóò ðî. Äî àñïiðàí òó -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
37
ðè ó 1972 ð. âñòó ïèâ Â. À. Ñìîëié. Î÷î ëèâ âiääië ïiñëÿ ñìåðòi ïî -
ïå ðåä íüî ãî çà âiäó âà ÷à ïå ðå âå äå íèé ñþäè ó 1972 ð. ñòàð øèì íà -
óêî âèì ñïiâðî áiòíè êîì ÷ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò ÀÍ ÓÐÑÐ Ô. Ï. Øåâ -
÷åí êî. Íà æàëü, ïåð iîä éîãî ïå ðå áó âàí íÿ íà öié ïî ñàäi âè ÿ âèâ ñÿ
íàä çâè ÷àé íî êî ðîò êèì — íà ÷îëi âiääiëó ç 1 ëèñ òî ïà äà 1974 ð. ñòàâ
ê. i. í. Ã. ß. Ñåðãiºíêî. Ó 1974 ð. Ê. ². Ñòå öþê çà âiêîì áóëà ïå ðå âå -
äå íà íà ïî ñà äó ñ. í. ñ.-êîí ñóëü òàí òà. Äî âiääiëó âè êî íó þ ÷è ìè îá î -
â’ÿç êè ì. í. ñ. çà ðà õî âó þòü ñÿ Ô. Ì. Øà áóëü äî (çâiëüíèâ ñÿ ó òðàâíi
1975 ð.) òà Â. É. Áî ðè ñåí êî.  àñïiðàí òóði âiääiëó ó öåé ÷àñ ïå ðå áó -
âà ëè Í. À. Øèï òà Ï. ². Íà òè êà÷. ²ç ëèï íÿ 1973 ð. äî 1978 ð. âiääië
iñòîði¿ ôå î äà ëiçìó íà àâ òî íîì íèõ ïðà âàõ âõî äèâ äî îä íî ãî ç íî âèõ
íàä ñòðóê òóð íèõ îá’ºäíàíü — ñåê òî ðó iñòîði¿ Óêðà¿ íè äî æîâ òíå âî -
ãî ïåðiîäó.
Ó 1975 ð. êàí äè äà òñüêó äèñ åð òàö iþ çà õèñ òèâ ì. í. ñ. Â. À. Ñìî -
ëié. Íà ïî ñà äè ì. í. ñ. áóëè çà ðà õî âàíi Î. Ì. Äçþ áà òà ê. i. í. Ñ. Ç. Çà -
ðåìáà. Ó ëþ òî ìó â ÷åð ãî âèé ðàç çâiëüíèâ ñÿ ê. i. í. Î. ². Ïóò ðî. Íà -
òîìiñòü ñ. í. ñ.-êîí ñóëü òàí òîì ïå ðå âå äå íèé iç âiääiëó iñòîði¿ äðóæ -
áè íà ðîäiâ ÑÐÑÐ Â. Î. Ãî ëî áóöü êèé (ó 1984 ð. âèé øîâ íà ïåí ñiþ).
Íîâi çìiíè ó êàä ðî âî ìó ñêëàäi âiääiëó âiäáó ëè ñÿ íà ïðèêiíöi
1970-õ ðîêiâ. Òàê, ó 1977 ð. ì. í. ñ. áóëî çà ðà õî âà íî ê. i. í.
Í. À. Øèï. Ñòà æèñ òîì-äîñëiäíè êîì âiääiëó ïiñëÿ çà êií÷åí íÿ ÊÄÓ
iì. Ò. Ã. Øåâ ÷åí êà ó 1978 ð. ñòàâ Î. ². Ãóðæié, ÿêî ãî ó 1979 ð. áóëî
ïå ðå âå äå íî íà ïî ñà äó ìî ëîä øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà. Òà êîæ
ìî ëîä øè ìè íà óêî âè ìè ñïiâðî áiòíè êà ìè çà ðà õî âó þòü ñÿ Â. Ì. Ðè÷ -
êà òà Â. Î. Ùåð áàê. Ç 1 ëèñ òî ïà äà 1978 ð. äî âiääiëó ïå ðå âå äå íî
ä. i. í. Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà. Ó 1979 ð. ç ïî ñà äè ì. í. ñ. çâiëüíÿºòüñÿ
Í. À. Øèï. Ñòàð øè ìè íà óêî âè ìè ñïiâðî áiòíè êà ìè ñòà þòü ê. i. í.
Â. À. Ñìîëié òà Î. Ô. Ñè äî ðåí êî. Ó 1980 ð. íà ïî ñà äó ì. í. ñ. çà ðà -
õî âà íî Ï. Ì. Ñàñà. Ó 1981 ð. ñòàð øèì íà óêî âèì ñïiâðî áiòíè êîì
âiääiëó çà ðà õî âóºòüñÿ ê. i. í. ². ². Âè ãî âñüêèé. Ó òîìó æ ðîöi ïðè
âiääiëi áóëî ñòâî ðå íî ïðî áëåì íó ãðó ïó ç iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi (äî
¿¿ ñêëà äó âõî äè ëè çà âiäó âà÷ — ñ. í. ñ., ä. i. í. Ì. Ô. Êîò ëÿð, ñ. í. ñ.,
ê. i. í. Î. Ô. Ñè äî ðåí êî, ì. í. ñ. Â. Ì. Ðè÷ êà, ì. í. ñ. Ì. Ì. Êîði í -
íèé, ì. í. ñ. Â. ². Ìå çåí öåâ), ÿêó íà ñòóï íî ãî ðîêó ÿê ñåê òîð ïå ðå âå -
äå íî äî âiääiëó äæå ðå ëîç íà âñòâà òà äî ïî ìiæíèõ iñòî ðè÷ íèõ äèñ -
öèïëií. Ó 1983 ð. íà ïî ñà äó ì. í. ñ. ïå ðå âå äå íî ñòàð øî ãî ëà áî ðàí òà
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
38
Ò. ª. ²âà íî âó, ó 1984 ð. — ñòà æèñ òà-äîñëiäíè êà Ë. Ã. ²âà íî âó, ÿêà
âîñ å íè òîãî æ ðîêó âñòó ïè ëà äî àñïiðàí òó ðè âiääiëó iñòîði¿ êàï iòà -
ëiçìó. Â ñòàö iî íàðíié àñïiðàí òóði âiääiëó â ïåðøié ïî ëî âèíi
80-õ ðð. ïå ðå áó âà ëà Í. Â. Øåâ ÷åí êî.
 öiëî ìó íà óêî âî-äîñëiäíà ðî áî òà ïiäðî çäiëó ôàê òè÷ íî äî
ñå ðå äè íè 80-õ ðð. ïiäïî ðÿä êî âó âà ëà ñÿ ïiäãî òîâöi áà ãà òî òîì íèõ
êî ëåê òèâ íèõ ïðàöü «²ñòîð iÿ Óêð à¿íñüêî¿ ÐÑл òà «²ñòîð iÿ Êèºâà».
Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó ïðà öþ âà ëè íàä ïiäãî òîâ êîþ îêðå ìèõ ðîç -
äiëiâ äî êî ëåê òèâ íî¿ ìî íîã ðàôi¿ «Èñòî ðè ÷åñ êèå ñâÿ çè è íå ðó øè -
ìàÿ äðóæ áà ðóñ ñêî ãî, óêðà èí ñêî ãî è áå ëî ðóñ ñêî ãî íà ðî äîâ». Òà -
êîæ âå ëè ñÿ ðî áî òè ïî óêëà äàí íþ êàðò äî «Àòëàñó iñòîði¿ Óêð à ¿í -
ñüêî¿ ÐÑл.
Âîä íî ÷àñ ó âiääiëi ó 1970–1971 ðð. ðîç ðîá ëÿ ëà ñÿ ïëà íî âà
òåìà «Ðîç âè òîê ôå î äà ëiçìó íà Óêðà¿íi. Âèç âîëü íà áî ðîòü áà óêð à -
¿í ñüêî ãî íà ðî äó i âîç ç’ºäíàí íÿ Óêðà¿ íè ç Ðîñiºþ (äðó ãà ïî ëî âè íà
ÕVI² ñò.)». Ç 1972 ð. òå ìà òè êà íà óêî âî-äîñëiäíèõ ðîáiò ñïiâðî áiò -
íè êiâ âiääiëó ïiäïî ðÿä êî âó âà ëà ñÿ ïðî áëåìi «Îñíîâíi çà êî íî ìið -
íîñòi iñòî ðè÷ íî ãî ðîç âèò êó ÓÐÑл, â ìåæ àõ ÿêî¿ äîñëiäæó âà ëè ñÿ
òåìè «Ôå î äàëü íî-êðiïîñ íèöü êèé ëàä. Ðîç âè òîê êàï iòà ëiñòè÷ íèõ
âiäíî ñèí i ïî ÷à òîê ðîç êëà äó ôå î äàëü íî-êðiïîñ íèöü êî¿ ñèñ òå ìè íà
Óêðà¿íi (äðó ãà ïî ëî âè íà ÕVI²–XVI²² ñò.)», «Òå ðè òîð iÿ Óêðà¿ íè ó
äà ëå êî ìó ìè íó ëî ìó. Ðîç âè òîê ôå î äà ëiçìó â Õ²²² — ïåðøié ïî ëî -
âèíi ÕVI² ñò. i áî ðîòü áà íà ðîä íèõ ìàñ ïðî òè ñî öiàëü íî ãî i íà öiî -
íàëü íî ãî ãíiòó», «Âîçç’ºäíàí íÿ Óêðà¿ íè ç Ðîñiºþ. Äàëü øèé ðîç âè -
òîê ôå î äà ëiçìó i çà ðîä æåí íÿ êàï iòà ëiñòè÷ íèõ âiä íî ñèí (äðó ãà ïî -
ëî âè íà ÕVI²–XVI²² ñò.)», ùî, ïî ñóòi, âiäïîâ iäà ëî ñòðóê òóði ò. ²,
êí. 2 òà ò. ²² «²ñòîði¿ Óêð à¿íñüêî¿ ÐÑл. Ó òðàâíi 1974 ð. âñi ñïiâðî -
áiòíè êè âiääiëó âçÿ ëè ó÷àñòü ó Íà ðàäi iñòî ðèêiâ Óê ðà ¿ íè ïî îá ãî -
âî ðåí íþ ìà êåòiâ VI i VI² òîìiâ öiº¿ ïðàöi. Ç 1978 ð. ðîç ïî ÷à ëè ñÿ ðî -
áî òè íàä ïiäãî òîâ êîþ äðó ãî ãî ïå ðå ðîá ëå íî ãî ¿¿ âè äàí íÿ.
Ó 1978–1981 ðð. ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó ïðà öþ âà ëè íàä ïðî á -
ëå ìîþ «Çà êî íî ìiðíèé õà ðàê òåð âñ åñâiòíüî-iñòî ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó».
Ó 1982–1985 ðð. ó âiääiëi ðîç ðîá ëÿ ëà ñÿ ïðî áëå ìà «²ñòîð iÿ ôå î -
äàëü íî¿ ôîð ìàöi¿ ó íà ðîäiâ ÑÐÑл. Ïðè öüî ìó ãî ëîâ íà óâà ãà ïðè -
äiëÿ ëà ñÿ âè êî íàí íþ òåìè «Ñîö iàëü íî-åêî íîìi÷íi óìî âè ôîð ìó -
âàí íÿ i øëÿ õè ðîç âèò êó óêð à¿íñüêî¿ íà ðîä íîñòi». Ó äðóãié ïî ëî -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
39
âèíi 70-õ — äî ñå ðå äè íè 80-õ ðð. êàí äè äàòñüêi äèñ åð òàöi¿
ïiäãî òó âà ëè i çà õèñ òè ëè Â. É. Áî ðè ñåí êî, Í. À. Øèï, Î. ². Ãóðæié,
Î. Ì. Äçþ áà. Ó ãðóäíi 1985 ð. âiäáó âàºòüñÿ çà õèñò äîê òî ðñüêî¿
äèñ åð òàöi¿ ñ. í. ñ. Â. À. Ñìîë iÿ.
Ó 1970–1985 ðð. çà ó÷àñ òþ íà óêî âèõ ïðà öiâíèêiâ âiääiëó
iñòîði¿ Óêðà¿ íè âèé øëè äðó êîì îêðåìi òîìè êî ëåê òèâ íèõ áà ãà òî -
òîì íèõ ìî íîã ðàôié «²ñòîð iÿ Óêð à¿íñüêî¿ ÐÑл (ò. 2 óêð. ìî âîþ. —
Ê., 1979; ò. 3 ðîñ. ìî âîþ. — Ê., 1985) òà «²ñòîð iÿ Êèºâà» (ò. 1, 2 ðîñ.
ìî âîþ. — Ê., 1982–1983; óêð. ìî âîþ. — Ê., 1986), «Ðàç âè òèå èñ òî -
ðè ÷åñ êîé íà óêè â Óêðà èí ñêîé ÑÑл (Â. Äÿ äè ÷åí êî, Ô. Ëîñü,
Â. Ñàð áåé, Ê., 1970), íà óêî âèé çáiðíèê «Êîëi¿âùè íà 1768 ð. (Ìà -
òåð ià ëè þâ iëåé íî¿ íà óêî âî¿ ñåñi¿, ïðè ñâÿ ÷å íî¿ 200-ði÷÷þ ïî âñòàí -
íÿ)» (Ê., 1970), êî ëåê òèâíi ìî íîã ðàôi¿ «Èñòî ðè ÷åñ êèå êîð íè
äðóæ áû è åäè íå íèÿ óêðà èí ñêî ãî è áå ëî ðóñ ñêî ãî íà ðî äîâ» (Ê.,
1978); «Èñòî ðè ÷åñ êèå êîð íè ñâÿ çåé è äðóæ áû óêðà èí ñêî ãî è ìîë -
äàâ ñêî ãî íà ðî äîâ» (Ê., 1980); «Äðóæ áà è áðà òñòâî ðóñ ñêî ãî è óêðà -
èí ñêî ãî íà ðî äîâ» (Ê., 1980) òîùî.
Ç iíäèâ iäó àëü íèõ ìî íîã ðàôié çà öåé ÷àñ ó âiääiëi áóëè ïiäãî -
òîâ ëåííi «Ïà ëå îã ðàô iÿ óêð à¿íñüêî ãî ñêî ðî ïè ñó äðó ãî¿ ïî ëî âè íè
ÕVI² ñò. (Íà ìà òåð ià ëàõ Ëiâî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè)» (Ê., 1974)
Â. Â. Ïà íà øåí êî; «²ñòî ðè÷ íà ìåò ðî ëîã iÿ Ëiâî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè»
(Ê., 1975) Î. Ô. Ñè äî ðåí êî; «Äå êàá ðèñ òè òà ¿õ ðå âî ëþöiéíi òðà -
äèöi¿ íà Óêðà¿íi» (Ê., 1975), «Äå êàá ðèñ òè i Øåâ ÷åí êî» (Ê., 1980) òà
«Ò. Ã. Øåâ ÷åí êî i Êè ðè ëî-Ìå ô îäi¿âñüêå òî âà ðèñ òâî» (Ê., 1983)
Ã. ß. Ñåðãiºíêà; «Äà íè ëî Ãà ëèöü êèé» (Ê., 1979), «Êèåâ äðåâ íèé è
ñî âðå ìåí íûé» (Ê., 1982), «Íà ðè ñè iñòîði¿ îá iãó i ëi÷áè ìî íåò íà
Óêðà¿íi Õ²V–XVI²² ñò.» (Ê., 1981) Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà; «Âîçç’ºäíàí íÿ
Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè ç Ðîñiºþ» (Ê., 1975) òà «Ôîð ìó âàí íÿ ñî -
öiàëü íî¿ ñâiäî ìîñòi íà ðîä íèõ ìàñ Óêðà¿ íè â õîäi êëà ñî âî¿ áî ðîòü -
áè (äðó ãà ïî ëî âè íà ÕVI²–XVI²² ñò.)» (Ê., 1985) Â. À. Ñìîë iÿ.
 öiëî ìó æ âè äàâ íè ÷à àê òèâíiñòü âiääiëó (íå çâà æà þ ÷è íà
çáiëüøå íèé øòàò) ïî ðiâíÿ íî ç ïî ïå ðå äíiìè ðî êà ìè äåùî çíè çè ëà ñÿ.
Îñîá ëè âî öå ïî çíà ÷è ëî ñÿ íà êiëüêîñòi îïó áëiêî âà íèõ íà óêî âèõ ñòà -
òåé. Íà òîìiñòü ñïîñ òåð iãàºòüñÿ ïî ìiòíå çáiëüøåí íÿ ðàä iî òà òå ëå -
âèñ òóïiâ. Çðîñ òຠëåêöiéíà ðî áî òà. Âîä íî ÷àñ ó 70-õ — äî ñå ðå äè íè
80-õ ðð. ïî ìiòíî ïiäñè ëþºòüñÿ çà ïî ÷àò êî âà íà ó ïî ïå ðåäíi ÷àñè òåí -
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
40
äåí öiÿ ùîäî âè êî ðèñ òàí íÿ íà óêî âî ãî ïî òåí öià ëó âiääiëó íå çà éîãî
ôà õî âèì ïðè çíà ÷åí íÿì. Òàê, iç ïî íàä 1000 ëåêöié, ïðî ÷è òà íèõ äëÿ
íà ñå ëåí íÿ éîãî ñïiâðî áiòíè êà ìè, áiëüøà ÷àñ òêà ïðè ïà äຠíà òå ìà -
òè êó iñòî ðè÷ íî ãî çíà ÷åí íÿ óòâî ðåí íÿ ÑÐÑÐ òà ó÷àñòi ó öüî ìó ïðî -
öåñi ðà äÿ íñüêî¿ Óêðà¿ íè, ¿¿ ðîçêâiòó ó áðàòíié ñiì’¿ ðà äÿ íñüêèõ íà -
ðîäiâ; iñòî ðè÷ íî ãî çíà ÷åí íÿ ÕÕV ç’¿çäó ÊÏÐÑ, åêî íî ìi÷íî¿ ñòðà -
òåãi¿ ïàðòi¿, ¿¿ àã ðàð íî¿ ïî ëiòè êè, çîâíiøíüî ïîë iòè÷ íî ãî êóð ñó
ÊÏÐÑ i Êîì ïàðòi¿ Óêðà¿ íè òà ïðî áëåì ºâðî ïå éñüêî¿ áåç ïå êè òîùî.
Ó 70–80-õ ðð. ïðî äîâ æó âà ëè ñÿ êîí òàê òè íà óêîâöiâ âiääiëó ç
iíî çåì íè ìè â÷å íè ìè. Çîê ðå ìà, çà âiäó âà÷ âiääiëó Â. À. Äÿ äè ÷åí êî
ó 1970 ð. áóâ äå ëå ãà òîì Õ²²² Ìiæíà ðîä íî ãî êîí ãðå ñó iñòî ðè÷ íèõ
íàóê, ÿêèé âiäáóâ ñÿ ó Ìîñêâi, Ê. ². Ñòå öþê âèñ òó ïè ëà ç äî ïîâi ääþ
íà Ìiæíà ðîä íî ìó êîí ãðåñi åêî íî ìi÷íî¿ iñòîði¿. Ó 1971 ð. ñïiâðî -
áiòíè êè âiääiëó âçÿ ëè ó÷àñòü ó ñèì ïîç ióìi ðà äÿ íñüêèõ i ïî ëüñüêèõ
iñòî ðèêiâ ç ïè òàíü ðàí íüî ãî ôå î äà ëiçìó. Íà ïî ÷àò êó 80-õ ðð. íà
áàçi âiääiëó âiäáó âà ëè ñÿ çóñòði÷i ç êî ëå ãà ìè ç ×å õîñ ëî âà÷ ÷è íè,
ÔÐÍ, ÑØÀ, Ðó ìóíi¿. Ó 1981 ð. ñ. í. ñ., ê. i. í. Â. Â. Ïà íà øåí êî âèñ -
òó ïè ëà ç äî ïîâi ääþ íà ²V ìiæíà ðîä íî ìó êî ëîê âióìi iñòî ðèêiâ
ÑÐÑÐ i ÔÐÍ.
Äîñ òàò íüî àê òèâ íîþ áóëà ó÷àñòü êî ëåê òè âó ó íà óêî âèõ çà -
õî äàõ ðåñ ïó áëiêà íñüêî ãî i âñå ñî þç íî ãî ìàñ øòàáiâ. Çîê ðå ìà, íà -
óêîâi ñïiâðî áiòíè êè âèñ òó ïè ëè iç ïî âiäîì ëåí íÿ ìè i äî ïîâ iäÿ ìè íà
íà óêîâié ñåñi¿, ïðè ñâÿ ÷åíié 350-ði÷÷þ Õî òè íñüêî¿ áèò âè (âå ðå ñåíü
1971 ð.), âçÿ ëè ó÷àñòü â íà óêîâié ñåñi¿ Âiääiëåí íÿ iñòîði¿ ÀÍ ÑÐÑÐ
i Ñåêöi¿ ñóñïiëüíèõ íàóê ÀÍ ÑÐÑÐ, ïðè ñâÿ ÷åíié 325-ëiòòþ âîç -
ç’ºäíàí íÿ Óêðà¿ íè ç Ðîñiºþ (1979 ð.), ó âñå ñî þç íèõ êîí ôå ðåí öiÿõ,
îðãàí içî âà íèõ ²íñòè òó òîì iñòîði¿ ÀÍ ÑÐÑÐ i ïðè ñâÿ ÷å íèõ âè äàí -
íþ äî êó ìåíòiâ ç iñòîði¿ íà ðîäiâ ÑÐÑÐ çà äîáè ðàí íüî ãî ôå î äà ëiçìó
(1972 ð.) òà ïðî áëå ìàì êîì ïëåê òó âàí íÿ äî êó ìåí òàëü íè ìè äæå ðå -
ëà ìè àðõiâíèõ ôîíäiâ ÑÐÑÐ (1974 ð.). Çíà÷ íèì º i ¿õíié âíå ñîê ó
âiäçíà ÷åí íÿ 1500-ëiòòÿ Êèºâà.
Ç iíiöià òè âè âiääiëó 12 áå ðåç íÿ 1971 ð. áóëî ïðî âå äå íî äèñ -
êóñ iþ íà òåìó «Çà ïî ðîçü êå êî çàö òâî i éîãî ðîëü â iñòîði¿ óêð à -
¿íñüêî ãî íà ðî äó». Ïî ñóòi, öå ñòàâ îñòàííié çà õiä ó íå äîâ ãîò ðè âà -
ëî ìó â óêðà¿íñüêié ðà äÿíñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ ïåð iîäi çà öiêàâ ëåí íÿ
êî çà êîç íàâ ÷îþ ïðî áëå ìà òè êîþ. Çà ãà ëîì æî ðñòêà äå òå ðìiíî âà -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
41
íiñòü òå ìà òè êè íà óêî âî-äîñëiäíèõ äîñëiäæåíü â ãà ëóçi óêð à ¿í ñüêî¿
iñòîði¿ äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ — ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó, ìàð êñ èñò -
ñüêî-ëåíiíñüêà ïà ðà äèã ìà òðàê òó âàí íÿ iñòî ðè÷ íî ãî ïðî öå ñó, ùî
áåç ð îçäiëüíî ïà íó âà ëà â iñòîð iîã ðàôi¿, ïðiî ðè òåòíiñòü ñòóä iþ âàí -
íÿ íîâiòíüî¿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè ìàëî ñïðè ÿ ëè ïî âíîöiííié ðå àë içàöi¿
òâîð ÷èõ ïî òåíöié â÷å íèõ-ìåäiºâiñòiâ.
Ó ñå ðå äèíi 80-õ ðð. ó æèòòi âiääiëó âiäáó âà þòü ñÿ çðó øåí íÿ
ïî çè òèâ íî ãî õà ðàê òå ðó. Ïî-ïåð øå, ó ìè íó ëå âiäñòó ïà þòü âå ëèêi
êî ëåê òèâíi ïðàöi, ÿêi, íàä àâ øè äëÿ øè ðî êî ãî çà ãà ëó çíà÷ íèé
iíôîð ìà öiéíèé ìà òåð iàë ç ðiçíèõ åïîõ i ïåð iîäiâ óêð à¿íñüêî¿
iñòîði¿, âîä íî ÷àñ ñóòòºâî ñòðè ìó âà ëè ðå àë içàö iþ iíäèâ iäó àëü íèõ
ìîæ ëè âîñ òåé îêðå ìèõ íà óêîâöiâ. Ïî-äðó ãå, âiäáó âà þòü ñÿ çìiíè ó
êå ðiâíèöòâi âiääiëîì (ç 1 ëèï íÿ 1986 ð. éîãî î÷î ëþº äîê òîð iñòî -
ðè÷ íèõ íàóê, íèíi àêà äåìiê ÍÀÍ Óêðà¿ íè Â. À. Ñìîëié), ÿêi íà öåé
ðàç ìàëè äà ëå êî íå ôîð ìàëü íèé õà ðàê òåð. Ïî-ñóòi, éøëî ñÿ ïðî âè -
ðîá ëåí íÿ i âïðî âàä æåí íÿ ó ïðàê òè êó íî âèõ êîí öåï òó àëü íèõ çà ñàä
ôóíê öiî íó âàí íÿ íà óêî âî ãî ïiäðî çäiëó, âè áó äî âó íî âî¿ ìî äåëi
âçàºìî âiäíî ñèí ìiæ êå ðiâíè êîì i òâîð ÷èì êî ëåê òè âîì. Âiäòå ïåð
ãî ëîâ íà óâà ãà ñïðÿ ìî âóºòüñÿ íà äîáið i âè õî âàí íÿ ïåð ñïåê òèâ íèõ
êàäðiâ äîñëiäíèêiâ, ðîç øè ðåí íÿ òå ìà òè÷ íî ãî ïîëÿ íà óêî âèõ ïîøó -
êiâ, ðîç ðîá êó àê òó àëü íèõ, íå òðà äè öiéíèõ äëÿ ïî ïå ðåä íüî ãî ÷àñó
ïðî áëåì ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i ðàí íüî ãî íî âî ãî
÷àñó (à, ïî ñóòi, ðå àí iìàö iþ äîñëiäíèöü êî¿ äiÿëü íîñòi ó öüî ìó íà -
ïðÿìi), ñòâî ðåí íÿ ñïðè ÿò ëè âî¿ äëÿ íà óêî âî¿ òâîð ÷îñòi àò ìîñ ôå ðè.
Íàï ðèêiíöi 80-õ ðð. ïî ìiòíî çáiëüøèâ ñÿ íà óêî âèé ïî òåí öiàë
âiääiëó. Íà ðî áî òó äî íüî ãî ïå ðåé øëè ç àðõiâíî¿ ñèñ òå ìè êàí äè äà -
òè iñòî ðè÷ íèõ íàóê Í. Ì. ßêî âåí êî i Ã. Â. Áî ðÿê. Ïî ñà äè ñòàð øèõ
íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ îò ðè ìà ëè Î. Á. Ãî ëîâ êî, Î. ². Ãóðæié,
Â. Ì. Ðè÷ êà, Ï. Ì. Ñàñ, Â. Î. Ùåð áàê — ïåð ñïåê òèâíi íà óêîâöi, ÿêi
ëåäü ïå ðå ñòó ïè ëè 30-ði÷íèé âiêî âèé ðóáiæ. Êàí äè äà òñüêó äèñ åð -
òàö iþ ó âiöi 26-òè ðîêiâ çà õèñ òèâ Î. Ï. Òî ëî÷ êî. Äî àñïiðàí òó ðè
âiääiëó 1986 ð. áóëî çà ðà õî âà íî Î. Â. Ðó ñè íó, 1987 ð. — À. Î. Ãóð -
áè êà, 1988 — Ñ. À. Ëåï ’ÿâ êà i Â. Ì. Ìà òÿõ. Òåí äåí öiÿ ïî ïîâ íåí íÿ
âiääiëó ìî ëî äè ìè êàä ðà ìè çáåð iãàºòüñÿ i íàä àëi. Îäèí çà îäíèì íà
ïî ÷àò êó 90-õ éîãî àñïiðàí òà ìè ñòà þòü Ò. Â. ×óõëiá, Î. Ê. Ñòðó êå -
âè÷, Î. ². Øàìà, Î. Ì. Øåâ ÷åí êî, Â. Â. Ñòà íiñëà âñüêèé, Í. À. Ãî ëî -
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
42
âà òà. Ä. i. í. Ì. Ô. Êîò ëÿð êå ðó âàâ íà óêî âîþ ðî áî òîþ àñïiðàí òà
Î. Ð. Ãó ùè íà. Äî çà î÷íî¿ àñïiðàí òó ðè âñòó ïຠâ÷è òåëü ñå ðåä íüî¿
øêî ëè ì. Õìåëü íèöü êî ãî À. Ì. Ìó ëÿð. Ó 1991 ð. ñòà æèñ òîì-
äîñëiä íè êîì çà ðà õî âóºòüñÿ âè ïóñ êíèê Êè¿âñüêî ãî äåð æàâ íî ãî
óíiâåð ñè òå òó iì. Ò. Øåâ ÷åí êà Â. Ì. Ãî ðî áåöü, ÿêèé ó êâiòíi 1993 ð.
óñïiøíî çà õè ùຠêàí äè äà òñüêó äèñ åð òàö iþ. Êàí äè äà òà ìè iñòî ðè÷ -
íèõ íàóê ïî çà êií÷åííi òåðìiíiâ íà â÷àí íÿ ñòà þòü i âñi âèùå çãà äàíi
àñïiðàí òè âiääiëó. Áiëüøiñòü iç íèõ (çà âèê ëþ ÷åí íÿì òðüîõ öiëüî -
âèêiâ i îä íî ãî çà î÷íè êà) çà ëè øàºòüñÿ ïðà öþ âà òè ó âiääiëi (ùî -
ïðàâ äà, äåùî çãî äîì ÷å ðåç ðiçíi îá ñòà âè íè çâiëüíÿ þòü ñÿ íà óêîâi
ñïiâðî áiòíè êè Î. Ì. Øåâ ÷åí êî òà Í. À. Ãî ëî âà òà). Çà ãà ëîì çà
äâàä öÿòü îñòàííiõ ðîêiâ (1986–2006) ÷å ðåç àñïiðàí òó ðó âiääiëó
ïðî é øëî 30 íà óêîâöiâ, 12 ç ÿêèõ ïðî äîâ æó þòü ïðà öþ âà òè â ²íñòè -
òóòi íà ïî ñà äàõ íà óêî âèõ i ñòàð øèõ íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ. Çà öi
æ ðîêè íà áàçi âiääiëó ïiäãî òîâ ëå íî i çà õè ùå íî 14 äîê òî ðñüêèõ
äèñ åð òàöié, 10 ç íèõ íà ëå æèòü éîãî êî ëèøíiì (Â. É. Áî ðè ñåí êî,
Î. ². Ïóò ðî, Í. Ì. ßêî âåí êî, Î. Ô. Ñè äî ðåí êî, Â. Î. Ùåð áàê) i íè -
íiøíiì (Â. Ì. Ãî ðî áåöü, Î. ². Ãóðæié, Â. Ì. Ðè÷ êà, Ï. Ì. Ñàñ,
Î. Ï. Òî ëî÷ êî) ñïiâðî áiòíè êàì.
Ïî ìiòíî ðîç øè ðþºòüñÿ i ñôå ðà òâîð ÷èõ iíòå ðåñiâ íà óêîâöiâ,
ç óðà õó âàí íÿì ÿêèõ ç ñå ðå äè íè 80-õ ðð. ïëà íóºòüñÿ íà óêî âî-
äîñëiäíà ðî áî òà.
Îñíîâ íà óâà ãà ó öåé ÷àñ çî ñå ðåä æó âà ëà ñÿ íà ðîç ðîáöi ïðî -
áëå ìà òè êè åò íî íàö iî íàëü íî ãî ðîç âèò êó òà åâî ëþöi¿ ñòà íî âî¿
ñòðóê òó ðè óêð à¿íñüêî ãî ñå ðåä íüî âi÷íî ãî òà ðàí íüî ìî äåð íî ãî ñó -
ñïiëü ñòâà; äåð æà âîò âîð ÷èõ ïðî öåñiâ â Óêðà¿íi íà çëàìi ñå ðåä íüîâi÷ -
÷ÿ òà íî âî ãî ÷àñó; iñòîði¿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òó ðè ó äðóãié ïî ëî âèíi
ÕV²²–XV²²² ñò.; åâî ëþöi¿ ïî ëiòè÷ íî¿ êóëü òó ðè òà ìåí òàëü íèõ çà ñàä
ñóñïiëüíî¿ ñâiäî ìîñòi ó ÕIV–XV²²² ñò. Çîê ðå ìà, ó 1986–1990 ðð. ó
âiääiëi ðîç ðîá ëÿ ëè ñÿ äâi òåìè: «Åòíî ñîö iàëüíi ïðî öå ñè íà Óêðà¿íi
çà äîáè ôå î äà ëiçìó» òà «Åâî ëþö iÿ êëà ñî âî-ñòà íî âî¿ ñòðóê òó ðè íà
Óêðà¿íi â ïåð iîä ôå î äà ëiçìó».
Òå ìà òè êà äîñëiäæåíü ïî ïåðøié iç íèõ îõîï ëþ âà ëà øè ðî -
êèé ñïåêòð ïè òàíü, ïî â’ÿ çà íèõ iç ôîð ìó âàí íÿì òà ðîç âèò êîì óêð à -
¿íñüêî¿ íà ðîä íîñòi, ó òîìó ÷èñëi òàêi àñ ïåê òè, ÿê ñî öiàëü íî-åêî -
íîìi÷íi óìî âè iñíó âàí íÿ åò íî ñó, ìîâà, ñà ìî ñâiäîìiñòü, òðà äèöi¿,
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
43
ïî áóò, êóëü òó ðà, ìiæíà ðîäíi çâ’ÿç êè. Òà êîæ áóëî ðîç ãëÿ íó òî
âïëèâ ñî öiàëü íî¿ áî ðîòü áè, iäå î ëîãi¿ i ïî ëiòè÷ íèõ ôàê òîðiâ íà
iñòî ðè÷ íèé ïî ñòóï óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó.
Âçÿ òà â ÿêîñòi îá’ºêòà äîñëiäæåí íÿ ïðî áëå ìà «Åâî ëþö iÿ êëà -
ñî âî-ñòà íî âî¿ ñòðóê òó ðè íà Óêðà¿íi â ïåð iîä ôå î äà ëiçìó» âêëþ ÷à ëà
ðÿä ïiäòåì, ïðè ñâÿ ÷å íèõ âóç ëî âèì ïè òàí íÿì åâî ëþöi¿ ñå ðåä íüî -
âi÷íèõ ñî öiàëü íèõ ñòðàò. Çîê ðå ìà, áóëî ðîç ãëÿ íó òî ñî öi àëü íî- åêî -
íîìi÷íi, ïî ëiòè÷íi, ïðà âîâi òà äå ÿêi iíøi àñ ïåê òè iñòî ðè÷ íî ãî áóò òÿ
îêðå ìèõ âåðñòâ òà ïðî øàðêiâ óêð à¿íñüêî ãî ñó ñïiëü ñò âà, âèñâiòëå -
íî îñíîâíi çà êî íî ìiðíîñòi ôîð ìó âàí íÿ ¿õ ñóñïiëüíî¿ ñâiäî ìîñòi íà
ðiçíèõ åòà ïàõ ñòà íîâ ëåí íÿ òà ðîç âèò êó óêð à¿íñüêî¿ íà öi¿.
Ïiäñóì êîì ïðî âå äå íî¿ íà óêî âî-äîñëiäíî¿ ðî áî òè ñòà ëà ïiä -
ãî òîâ êà ´ðóí òîâ íî¿ êî ëåê òèâ íî¿ ìî íîã ðàôi¿ «Óêð à¿íñüêà íà ðîä -
íiñòü: íà ðè ñè ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íî¿ òà åò íî ïîë iòè÷ íî¿ iñòîði¿»,
ÿêà ïî áà ÷è ëà ñâiò 1990 ð. ó âè äàâ íèöòâi «Íà ó êî âà äóì êà».
Ó öiëî ìó çà 1986–1990 ðð. ñïiâðî áiòíè êà ìè âiääiëó áóëî
îïó áëiêî âà íî ïî íàä 100 íà óêî âèõ ïðàöü çà ãàëü íèì îá ñÿ ãîì 426,68
äð. àðê., ñå ðåä íèõ ìî íîã ðàôi¿ ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà,
ê. i. í. Â. É. Áî ðè ñåí êà «Ñîö iàëü íî-åêî íî ìi÷íèé ðîç âè òîê Ëiâî áå -
ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè â äðóãié ïî ëî âèíi ÕV²² ñò.» (Ê., 1986), íà óêî âèõ
ñïiâðî áiòíèêiâ, ê. i. í. Î. ². Ãóð æiÿ «Ýâî ëþ öèÿ ôå î äàëü íûõ îò íî -
øå íèé íà Ëå âî áå ðåæ íîé Óêðà è íå â ïåð âîé ïî ëî âè íå XVIII â.» (Ê.,
1986), Ï. Ì. Ñàñà «Ôå î äàëü íûå ãî ðî äà Óêðà è íû â êîí öå XV — 60-õ
ãî äàõ ÕV² â.» (Ê., 1989), Â. Î. Ùåð áà êà «Àíòèôåîäàëüíi ðóõè íà
Óêðà¿íi íà ïå ðå äîäíi âèç âîëü íî¿ âiéíè 1648–1654 ðð.» (Ê., 1989).
Ïiñëÿ òðè âà ëî¿ ïå ðå ðâè çó ñèë ëÿ ìè íà óêîâöiâ âiääiëó ôàê -
òè÷ íî áóëî ïî âåð íó òî â óêð à¿íñüêó iñòîð iîã ðàô iþ æàíð iñòî ðè÷ íî¿
áiîã ðàôi¿, íà ñëiäêîì ÷îãî ñòà ëà ïî ÿ âà ìî íîã ðàôi¿ Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà òà
Â. À. Ñìîë iÿ «Èñòî ðèÿ â æèç íå î ïè ñà íè ÿõ» (Ê., 1990), íà ñòî ðiíêàõ
ÿêî¿ áóëî âiäòâî ðå íî æèòòºïèñè ïî íàä 20 âèç íà÷ íèõ îñî áèñ òîñ òåé
óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ V–X²Õ ñò. (ó 1994 ð. ¿¿ ðîç øè ðå íèé âàð iàíò âè -
äà íî óêð à¿íñüêîþ ìî âîþ). Â íà ñòóïíi ðîêè öÿ òåìà áóëà ïðî äîâ -
æå íà ïðà öÿ ìè «Âî ëî äàði ãåòü ìà íñüêî¿ áó ëà âè» (Ê., 1994, 2-ãå
âèä. — 1995); ÷î òèð ìà êî ëåê òèâ íè ìè çáiðíè êà ìè «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè
â îñî áàõ» (Ê., 1993, 1996, 1997, 2000); äâî ìà âè ïóñ êà ìè íà ðèñiâ
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
44
«Ïîë êî âîäöi Âiéñüêà Çà ïî ðîçü êî ãî»; ñåðiºþ áiîã ðà ôi÷íèõ ñòà òåé â
iñòî ðè÷íié ïåð iî äèöi òîùî.
Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó âçÿ ëè àê òèâ íó ó÷àñòü ó ïiäãî òîâöi òå -
ìà òè÷ íèõ çáiðíèêiâ íà óêî âèõ ïðàöü «²ñòî ðè÷íi äîñëiäæåí íÿ. Âiò -
÷èç íÿ íà iñòîð iÿ» (âèï. 12 — Ê., 1986 i 15 — Ê., 1989), «Ôå î äà ëiçì:
Åêî íîì iêà, êëà ñî âà áî ðîòü áà, êóëü òó ðà» (Ê., 1986), «Ôå î äàëiçì íà
Óêðà¿íi» (Ê.,1990), âèñ òó ïè ëè iíiöià òî ðà ìè i ïðî âå ëè ó òðàâíi
1989 ð. íà áàçi Êàì ’ÿ íåöü-Ïîäiëüñüêî ãî ïå äà ãî ãi÷íî ãî iíñòè òó òó
êðóã ëèé ñòië íà òåìó: «Ïðîá ëå ìè óêð à¿íñüêî¿ iñòî ðè÷ íî¿ ìåäi ºâiñ -
òè êè. Ìå òî äè÷íi ðå êî ìåí äàöi¿. Òå î ðå òè êî-ïðàê òè÷íi ðîç ðîá êè».
Âå ëè êå çíà ÷åí íÿ íàä à âà ëî ñÿ òà êîæ àð õå îã ðàôi÷íié ðî áîòi,
ìå òîþ ÿêî¿ áóëà ïiäãî òîâ êà äî âè äàí íÿ âàæ ëè âèõ äæå ðåë ç iñòîði¿
ñå ðåä íüî âi÷íî¿ Óêðà¿ íè, à òà êîæ ïàì ’ÿ òîê âiò÷èç íÿ íî¿ iñòîð iîã ðà -
ôi¿. Çîê ðå ìà, çà öi ðîêè áóëî ïå ðå âè äà íî ïðàöi Ãiéî ìà Ëå âàñ ñå ðà
äå Áîï ëà íà «Îïèñ Óêðà¿ íè» (Ê., 1990), Ä. ². ßâîð íèöü êî ãî «²ñòîð iÿ
çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ» ó 3-õ òî ìàõ (Ê., 1990–1991), Ì. Ñ. Ãðó øåâ -
ñüêî ãî «Î÷åð êè èñ òî ðèè óêðà èí ñêî ãî íà ðî äà» (Ê., 1990), Î. ß. ªôè -
ìåíêî «Èñòî ðèÿ óêðà èí ñêî ãî íà ðî äà» (Ê., 1990), âè äà íî çáiðíè êè
äî êó ìåíòiâ «Îïè ñè Êè¿âñüêî ãî íà ìiñíèö òâà 70–80-õ ðîêiâ ÕV²²² ñò.»
(Ê., 1989) òà «Òîðãiâëÿ íà Óêðà¿íi. ÕIV — ñå ðå äè íà ÕV²² ñòîëi òòÿ.
Âî ëèíü i Íà ääíiïðÿí ùè íà» (Ê., 1990) ç âiäïî âiäíèì íà óêî âèì
àïà ðà òîì.
Îòæå, íà ïî ÷à òîê 90-õ ðð., êîëè ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷íi ïîä i¿ íà
ºâðî ïå éñüêèõ òå ðå íàõ ðà äÿ íñüêî¿ iìïåði¿ âè ÿ âè ëè ñÿ äî ëå íîñ íè ìè
äëÿ óêð à¿íñüêî¿ äåð æàâ íîñòi (â ñå ðå äèíi 1991 ð. áóëî ïðî ãî ëî øå íî
Àêò íå çà ëåæ íîñòi Óêðà¿ íè), âiääië iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåäíiõ âiêiâ
íà êî ïè ÷èâ âæå äîñ òàòíié äîñâiä äëÿ òîãî, ùîá íà ïðè êëà äàõ ìè íó -
ëî ãî ïiäãî òó âà òè ãðî ìà äÿ íñüêèé çà ãàë äî ðî çóìi ííÿ âí óòðiøíüî¿
ëîã iêè çà êî íî ìiðíîñ òåé ïîä ié, ùî âiäáó âà ëè ñÿ, äî âåñ òè òÿãëiñòü i
ïî ÿñ íè òè ñó ÷àñ íè êàì ìå õà íiçìè íà öiî íàëü íî ãî äåð æà âîò âîð ÷î ãî
ïðîöåñó.
Ç ²-ãî êâàð òà ëó 1991 ð. íà óêîâöi âiääiëó ðîç ïî ÷à ëè ðî áî òó
íàä íà óêî âî-äîñëiäíîþ òå ìîþ «Ñòà íîâ ëåí íÿ òà iñòî ðè÷ íà åâî ëþ -
ö iÿ Óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âè (äî êiíöÿ ÕV²²² ñò.)». Íà öåé ÷àñ ó âiääiëi
ïðà öþ âà ëî 16 íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ, çîê ðå ìà, 3 äîê òî ðè i
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
45
11 êàí äè äàòiâ iñòî ðè÷ íèõ íàóê.  î÷íié òà çà î÷íié àñïiðàí òóði íà -
â÷à ëî ñÿ 6 àñïiðàíòiâ.
 õîäi ðîç ðîá êè òåìè îñíîâ íà óâà ãà ñêîí öåí òðî âó âà ëà ñÿ íà
äîñëiäæåííi êîí êðåò íî-iñòî ðè÷ íèõ ôîðì Óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âè, ¿¿
ñòà íîâ ëåí íÿ òà iñòî ðè÷ íî¿ åâî ëþöi¿, ç’ÿ ñó âàííi êîì ïëåê ñó ñó -
ñïiëü íî- ïî ëiòè÷ íèõ, iäå î ëî ãi÷íèõ, ïðà âî âèõ, àäìiíiñòðà òèâ íî-òå -
ðè òîð iàëü íèõ, åêî íî ìi÷íèõ i âîºííèõ ÷èí íèêiâ, ÿêi âèç íà ÷à ëè ïî -
ëi òè÷ íó ôîð ìó âëà äè i çó ìîâ ëþ âà ëè íà öiî íàëü íó ñïå öèô iêó äåð -
æàâ íèõ ñòðóê òóð óïð àâëiííÿ òà iíøèõ iíñòè òóöié. Áóëî ðîç ãëÿ íó òî
òàêi ïðî áëå ìè, ÿê âïëèâ òðà äèöié äåð æàâ íî ãî óñòðîþ i ïðà âà
Êè¿âñüêî¿ Ðóñi íà ïðî öåñ äåð æà âîò âî ðåí íÿ â Óêðà¿íi; ñòà íîâ ëåí íÿ
óêð à¿íñüêî¿ òå ðè òîði¿; ¿¿ ãå îã ðàô iÿ òà ïî ëiòè êî-àäìiíiñòðà òèâíi
ñòðóê òó ðè óïð àâëiííÿ; íà ðî äî íà ñå ëåí íÿ òà ñî öiàëü íà ñòðà òèô i -
êàö iÿ; ôå íî ìåí Çà ïî ðîçü êî¿ Ñi÷i; øëÿ õè iñòî ðè÷ íî¿ åâî ëþöi¿ Óêð à -
¿í ñüêî¿ äåð æà âè â äðóãié ïî ëî âèíi ÕV²²–XV²²² ñò.; ñóñïiëüíà äóì -
êà òà iäå î ëîã iÿ â êîí òåêñòi ïðî öåñiâ äåð æàâ íî ãî òâî ðåí íÿ i ôóíê -
öiî íó âàí íÿ iíñòè òóòiâ Óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âè. Ó õîäi âè êî íàí íÿ öiº¿
òåìè âiääië âèñ òó ïèâ iíiöià òî ðîì ïðî âå äåí íÿ Âñå óê ð à¿íñüêèõ iñ -
òî ðè÷ íèõ ÷è òàíü «Óêð à¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà: âè òî êè òà øëÿ õè
iñòî ðè÷ íî ãî ðîç âèò êó» (ç 1991 ð. ïî 2001 âîíè çáè ðà ëè ñÿ ñiì ðàç iâ
íà áàòüêiâùèíi óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà — ×åð êà ùèíi). Âiäïî âiä íî
çà ðå çóëü òà òà ìè ÷è òàíü âè ïó ùå íî 7 çáiðíèêiâ íà óêî âèõ ïðàöü.
Íàñëiäêîì ïðî âå äå íî ãî äîñëiäæåí íÿ ñòà ëà ïiäãî òîâ êà i ïó á -
ëiêàö iÿ òà êèõ âè äàíü, ÿê «Ó ïî øó êàõ íî âî¿ êîí öåïöi¿ Âèç âîëü íî¿
âiéíè óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ÕV²² ñò.» (Ê., 1992), «Ïðà âî áå ðåæ íà
Óêðà¿ íà ó äðóãié ïî ëî âèíi ÕV²²–XV²²² ñò.: Ïðîá ëå ìà äåð æà âîò âî -
ðåí íÿ» (Ê., 1993) òà «Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé: Ñîö iàëü íî-ïî ëiòè÷ -
íèé ïî ðòðåò» (Ê., 1993, 2-ãå, äîï. i ïå ðå ðîá. âèä. — Ê., 1995)
Â. À. Ñìîë iÿ òà Â. Ñ. Ñòå ïàí êî âà; «ßê i êîëè ïî ÷à ëà ôîð ìó âà òè ñÿ
óêð à¿íñüêà íà öiÿ» (Ê., 1991) Â. À. Ñìîë iÿ òà Î. ². Ãóð æiÿ; «Óêð à -
¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà â äðóãié ïî ëî âèíi XV²² ñò.: òå ðè òîð iàëüíi
ìåæi òà íà ñå ëåí íÿ» (Ê., 1992) òà «Ïðà âî â Óêðà¿íñüêié êî çàöüêié
äåð æàâi (äðó ãà ïî ëî âè íà ÕV²²–XV²²² ñò.)» (Ê., 1994) Î. ². Ãóð æiÿ;
«Âiä ñî þ çó äî iíêîð ïî ðàöi¿: óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêi âiäíî ñè íè äðó -
ãî¿ ïî ëî âè íè ÕV²² — ïåð øî¿ ÷âåðòi ÕV²²² ñò.» (Ê., 1994) Â. Ì. Ãî -
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
46
ðîá öÿ; çáiðíèê íà óêî âèõ ïðàöü «Ñå ðåä íüî âi÷íà Óêðà¿ íà» (Âèï. 1. —
Ê., 1994) òîùî.
Ïà ðà ëåëü íî, çãiäíî ç Ïîñ òà íî âîþ Ïðå çèäi¿ ÍÀÍ Óêðà¿ íè
¹ 22 âiä 7 òðàâ íÿ 1989 ð., çà ïî ÷àò êî âóºòüñÿ ðî áî òà ç ïiäãî òîâ êè
òðåòü î ãî òîìó ôóí äà ìåí òàëü íî ãî ï’ÿ òè òîì íî ãî àêà äå ìi÷íî ãî ïðî -
åê òó «²ñòîð iÿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òó ðè» (ùîï ðàâ äà, ç ôiíàí ñî âèõ ïðè -
÷èí ¿¿ íå çà áà ðîì áóëî çãîð íó òî é âiäíîâ ëå íî ëèøå â ñå ðå äèíi
1999 ð.).
Âçÿ òà â ÿêîñòi îá’ºêòà äîñëiäæåí íÿ íà 1995–1998 ðð. (ïåð -
øèé ðiê âîíà ðîç ðîá ëÿ ëàñü ÿê ïî øó êî âà) òåìà: «Ïîë iòè÷ íà êóëü òó -
ðà òà ïðî áëå ìè ìåí òàëü íîñòi óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà ÕIV–
XV²²² ñò.» âêëþ ÷à ëà ðÿä ïiäòåì, ïðè ñâÿ ÷å íèõ òà êèì âóç ëî âèì ïè -
òàí íÿì, ÿê äià ëåê òè êà ñî öiàëü íî ãî i íà öiî íàëü íî ãî ó âèç âîëü íèõ
ðó õàõ â Óêðà¿íi ÕV²²–XV²²² ñò.; ìiæíà ðîäíi ïî ëiòè÷íi çâ’ÿç êè
Ãåòü ìàí ùè íè òà Çà ïî ðîæ æÿ â êiíöi ÕV²² — ïåðøié ïî ëî âèíi
ÕV²²² ñò., ïî ëiòè÷ íà îðiºíòàö iÿ ñî öiàëü íî¿ åë iòè; ñóòíiñíi ïðî ÿ âè
òà ìåí òàëüíi îðiºíòàöi¿ iñòî ðè÷ íî¿ ñâiäî ìîñòi òà ïî ëiòè÷ íî¿ êóëü -
òó ðè óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà êiíöÿ ÕV²–XV²²² ñò.; âïëèâ óêð à -
¿íñüêî-ðîñiéñüêèõ âiäíî ñèí íà ðîç âè òîê ïî ëiòè÷ íî¿ êóëü òó ðè
Ãåòü ìàí ùè íè ó äðóãié ïî ëî âèíi ÕV²²–XV²²² ñò. òîùî.
Ó ïðî öåñi âå äåí íÿ íà óêî âî-ïî øó êî âèõ ðîáiò â÷åíi íà ìà ãà -
ëè ñÿ íå ëèøå äî ñëiäè òè êîí êðåò íî-iñòî ðè÷íi ôîð ìè åâî ëþöi¿ ïî -
ëiòè÷ íî¿ êóëü òó ðè òà íà öiî íàëü íî ãî ìåí òàë iòå òó çà äîáè ïiçíüî ãî
ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ — ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó, àëå é ç’ÿ ñó âà òè êîì ïëåêñ
ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íèõ, iäå î ëî ãi÷íèõ, ïðà âî âèõ, åêî íî ìi÷íèõ i âié -
ñüêî âèõ ÷èí íèêiâ, ÿêi ñïðàâ ëÿ ëè âèç íà ÷àëü íèé âïëèâ íà ¿õ ñóò íiñ -
íi õà ðàê òå ðèñ òè êè, íà êðåñ ëè òè ïåð ñïåê òè âè äîñëiäæåí íÿ öiº¿ âàæ -
ëè âî¿ ïðî áëå ìà òè êè. Íà îñíîâi îïðà öþ âàí íÿ çíà÷ íî¿ äæå ðåëü íî¿
áàçè íà óêîâ öÿì âiääiëó âäà ëî ñÿ ïî ãëè áè òè àáî âïåð øå ó âiò÷èç -
íÿíié iñòîð iîã ðàôi¿ äî ñëiäè òè áà ãà òî âàæ ëè âèõ àñ ïåêòiâ, ùî ñòî ñó -
âà ëè ñÿ ïî ëiòè êî-êóëü òóð íèõ òà ìåí òàëü íèõ âèìiðiâ iñíó âàí íÿ óêðà -
¿íñüêî¿ ñïiëüíî òè íà âiääà ëå íèõ õðî íî ëî ãi÷íî âiäðiçêàõ ÷àñó, ïî -
êà çà òè ¿õ âçàºìîç â’ÿ çîê òà âçàºìîâ ïëèâ ç âèì iðà ìè ñî öiàëü íè ìè,
åêî íî ìi÷íè ìè, ïî ëiòè÷ íè ìè.
Äî ñòðóê òóð íî¿ ðå îð ãàí içàöi¿ ²íñòè òó òó, ÿêà ìàëà ìiñöå
1996 ð., â ñåê òîði iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi (çíî âó óâiéøîâ äî ñêëà äó
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
47
âiääiëó ó 1987 ð.) ïî ñëiäîâ íî ðîç ðîá ëÿ ëî ñÿ ÷î òè ðè ïëà íîâi òåìè:
«Àêòóàëüíi ïðî áëå ìè iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi ðàí íüî ôå î äàëü íî¿
äîáè» (1987–1990 ðð.); «Äàâ íüî ðóñü êà äåð æà âà ðàí íüî ôå î äàëü íî¿
äîáè (åò íî ñîö iàëüíi ïðî öå ñè)» (1990–1993 ðð.); «Äàâ íüî ðóñü êà
äåð æà âà ðàí íüî ôå î äàëü íî¿ äîáè (äåð æà âîò âîð÷i òà åò íî êóëü òóðíi
àñ ïåê òè)» (1992–1994 ðð.); «Ïîë iòè÷ íà iíôðàñ òðóê òó ðà Êè¿âñüêî¿
Ðóñi (Õ²–X²² ñò.)» (1995–1997 ðð.). Â ïðî öåñi ðîç ðîá êè ïåð øèõ
òðüîõ ïðî áëåì äîñëiäæó âà ëè ñÿ ñî öiàëü íî-åêî íîìi÷íi i ïî ëiòè÷íi
çà êî íî ìiðíîñòi ðîç âèò êó Ïiâäåí íî¿ Ðóñi â ²Õ–X²² ñò. Îñíîâ íà óâà -
ãà çî ñå ðåä æó âà ëà ñÿ íà ìà ëî âèâ ÷å íèõ ïè òàí íÿõ ôîð ìó âàí íÿ âå ëè -
êî ãî ïà íñüêî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ; ñòà íîâ ëåí íÿ ñòðóê òó ðè äåð æàâ íî¿
âëà äè; îñîá ëè âîñ òåé ïî ëiòè÷ íî ãî ðîç âèò êó i ìiæíà ðîä íèõ çâ’ÿçêiâ
Ïiâäåí íî-Çà õiäíî¿ Ðóñi. Ïðiî ðè òåò íè ìè âèñ òó ïà ëè òàêi íà ïðÿ ìè
äîñëiäæåí íÿ, ÿê òå î ðå òè÷íi àñ ïåê òè åòíi÷íî ãî ðîç âèò êó ðàí íüî ñå -
ðåä íüî âi÷íî¿ äåð æà âè; ôîð ìó âàí íÿ ðàí íüî ðóñü êî¿ íà ðîä íîñòi;
âïëèâ äåð æà âîò âîð ÷èõ ïðî öåñiâ íà åòíi÷íó åâî ëþö iþ; ðîëü ìiñò ÿê
öåíòðiâ åòíi÷íî¿ êîí ñîë iäàöi¿; âçàºìèíè Ðóñi ç êî ÷î âè êà ìè òà íå -
ñëîâ ’ÿ íñüêè ìè åò íî ñà ìè Ñõiäíî¿ ªâðî ïè; ïå ðå äiñòîð iÿ ôîð ìó âàí -
íÿ íà åòíi÷íié îñíîâi äàâ íüî ðóñü êèõ íà ðîä íîñ òåé óêð à¿íñüêî¿ íà -
ðîä íîñòi; òå î ðå òè÷íi àñ ïåê òè ðîç âèò êó äåð æà âè òà äåð æàâ íèõ
iíñòè òóöié ó ñõiäíèõ ñëîâ ’ÿí, îñîá ëè âîñòi öüî ãî ïðî öå ñó çà äîáè
ðîç äðîá ëå íîñòi Ðóñi òîùî. Çà öåé ÷àñ áóëè ïiäãî òîâ ëåíi i âè äàííi
ìî íîã ðàôi¿ «Çàï ðî âàä æåí íÿ õðèñ òè ÿ íñòâà íà Ðóñi: ²ñòî ðè÷íi íà ðè -
ñè» (Ê., 1988); «Äðåâ íÿÿ Ðóñü è Ïîëü øà â ïî ëè òè ÷åñ êèõ âçà è ìî îò -
íî øå íè ÿõ Õ — ïåð âîé òðå òè Õ²²² ââ.» (Ê., 1988) òà «Ðóñü ó ìiæíà -
ðîä íî ìó æèòòi ªâðî ïè ²Õ–X ñò.» (Ê., 1994) Î. Á. Ãî ëîâ êà; «Äðåâ -
íÿÿ Ðóñü è Êèåâ â ëå òî ïèñ íûõ ïðåä à íè ÿõ è ëå ãåí äàõ» (Ê., 1986),
«Ïîë êî âîäöi Äàâ íüî¿ Ðóñi» (Ê., 1991), «Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêèé
ëiòî ïèñ Õ²²² ñò.» (Ê., 1993), «Óòâî ðåí íÿ Äàâ íüî ðóñü êî¿ äåð æà âè»
(Ê., 1993), «Ðóñü ÿçè÷ íèöü êà: áiëÿ âè òîêiâ ñõiäíîñ ëîâ ’ÿ íñüêî¿
öèâiëiçàöi¿» (Ê., 1995) Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà; «Ïå ðå ÿñ ëàâ ñêàÿ çåì ëÿ: Õ —
ïåð âàÿ ïî ëî âè íà Õ²²² âåêà» (Ê., 1992) Ì. Ì. Êîði ííî ãî; «Ôîð ìè -
ðî âà íèå òåð ðè òî ðèè Êè åâ ñêîé çåì ëè (²Õ — ïåð âàÿ òðåòü Õ²² â.)»
(Ê., 1988) Â. Ì. Ðè÷ êè; «Óêðà¿íñüêi çåìëi ó ìiæíà ðîäíié òîðãiâëi
(²Õ — ñå ðå äè íà ÕV²² ñò.)» (Ê., 1992) Î. Ô. Ñè äî ðåí êî; «Êíÿçü â
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
48
Äðåâ íåé Ðóñè: âëàñòü, ñî áñòâåí íîñòü, èäå î ëî ãèÿ» (Ê., 1992)
Î. Ï. Òî ëî÷ êà, à òà êîæ íèç êà ïó áëiêàöié ìåíøîãî ôîðìàòó.
Ìå òîþ íà óêî âî¿ ðîç ðîá êè ïðî áëå ìè «Ïîë iòè÷ íà iíôðàñ -
òðóê òó ðà Êè¿âñüêî¿ Ðóñi» ñòà ëî äîñëiäæåí íÿ ñêëàä íî¿, áà ãà òîñ òó -
ïå íå âî¿ ñòðóê òó ðè Äàâ íüî ðóñü êî¿ äåð æà âè. Ðîç ãëÿ äà ëè ñÿ ïðè ÷è íè
i õà ðàê òåð óòâî ðåí íÿ óäiëiâ ÿê çà iñíó âàí íÿ âiäíîñ íî ºäè íî¿ äåð æà -
âè, òàê i â ÷àñè ðîç äðîá ëå íîñòi; ïî ðÿ äîê çà ìiùåí íÿ ñòîëiâ;
âçàºìîä iÿ é áî ðîòü áà «ìåñ òíè÷ íî ãî» òà «îò ÷èí íî ãî» ïðè íöèïiâ
ïðå ñòî ëî íà ñëiäó âàí íÿ. ×iëüíà óâà ãà ïðè äiëÿ ëàñü ðó øiéíèì ñè ëàì,
ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íî ìó ïiäãðóí òþ, êîí êðåò íèì ïðè ÷è íàì íà -
ñòàí íÿ óäiëüíî¿ ðîç äðîá ëå íîñòi. Ç ñå ðå äè íè 1996 ð. ñåê òîð (ó ÷îìó
÷è ìà ëó ðîëü çiãðàâ ëþ äñüêèé ôàê òîð) ïðè ïè íèâ ñâîº iñíó âàí íÿ ÿê
ñà ì îñòiéíà ñòðóê òóð íà îäè íè öÿ, à ðîç ðîá êà äàâ íüî ðóñü êî¿ ïðî áëå -
ìà òè êè ââiéøëà îðãà íi÷íîþ ñêëà äî âîþ äî çà ãàëü íîâi ääiëiâñüêèõ
ïëàíiâ íà óêî âî-äîñëiäíèõ ðîáiò.
Çà ãàëü íèé îá ñÿã äðó êî âà íî¿ ïðî äóêöi¿ çà 1995–1998 ðð. ñòà -
íî âèâ 1339,27 äð. àðê. ïî 787 ïî çèö iÿõ, 33 ç ÿêèõ ïðè ïà äà ëî íà ìî -
íîã ðàôi¿ òà áðî øó ðè. Çîê ðå ìà, ïî áà ÷è ëè ñâiò ïðàöi Î. ². Ãóð æiÿ
«Óêð à¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà â äðóãié ïî ëî âèíi ÕV²²–XV²²² ñò.:
êîð äî íè, íà ñå ëåí íÿ, ïðà âî» (Ê., 1996) òà «Ãåòü ìàí ²âàí Ñêî ðî ïà ä -
ñüêèé» (Ê., 1998); Â. Ì. Ãî ðîá öÿ «Ïðèñ ìåðê Ãåòü ìàí ùè íè: Óêðà¿ -
íà â ðîêè ðå ôîðì Ïåò ðà ²» (Ê., 1998) òà «Áiëî ðóñü êî çàöü êà: ïî ë -
êîâ íèê ²âàí Íå ÷àé òà óêðà¿íñüêi çìà ãàí íÿ çà Ïiâäåí íî-Ñõiäíó
Áiëî ðóñü (1655–1659)» (Ê., 1998); À. Î. Ãóð áè êà «Åâî ëþö iÿ ñî öi -
àëü íî- òå ðè òîð iàëü íèõ ñïiëüíîò â ñå ðåä íüîâi÷íié Óêðà¿íi (âî ëîñòü,
äâî ðè ùå, ñåëî, ñÿá ðèí íà ñïiëêà)» (Ê., 1998) òà «Àãðàðíà ðå ôîð ìà â
Óêðà¿íi ÕV² ñò.» (Ê., 1997); Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà «Ïîë êî âîäöi Äàâ íüî¿
Ðóñi» (Ê., 1996), «Äðåâ íå ðóñ ñêàÿ ãî ñó äà ðñòâåí íîñòü» (ÑÏá., 1998)
òà «ßê i ÷îìó íà ñòà ëà óäiëüíà ðîç äðîá ëåíiñòü Ðóñi Õ²²–X²²² ñò.»
(Ê., 1998); Â. Â. Ïà íà øåí êî «Ñîö iàëü íà åë iòà Ãåòü ìàí ùè íè»
(Ê., 1995) òà «Ïîë êî âå óïð àâëiííÿ â Óêðà¿íi (ñå ðå äè íà ÕV²²–
XV²²² ñò.)» (Ê., 1997); Â. Ì. Ðè÷ êè «Öåð êâà Êè¿âñüêî¿ Ðóñi (ñî -
öiàëü íèé òà åò íî êóëü òóð íèé àñ ïåêò)» (Ê., 1997); Î. Â. Ðó ñè íî¿
«Ñiâå ð ñüêà çåì ëÿ ó ñêëàäi Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî» (Ê.,
1998); Ï. Ì. Ñàñà «Ïîë iòè÷ íà êóëü òó ðà óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà
(êiíåöü ÕV² — ïåð øà ïî ëî âè íà ÕV²² ñò.)» (Ê., 1998); Â. À. Ñìîë iÿ
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
49
òà Â. Ñ. Ñòå ïàí êî âà «Óêð à¿íñüêà äåð æàâ íà iäåÿ ÕV²²–XV²²² ñòî -
ëiòü: ïðî áëå ìè ôîð ìó âàí íÿ, åâî ëþöi¿, ðå àë içàöi¿» (Ê., 1997);
Ò. Â. ×ó õ ëiáà «Êî çàöü êèé óñòðié Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè (îñòàí íÿ
÷âåðòü ÕV²² ñò.)» (Ê., 1996); Ô. Ì. Øà áóëü äà «Ñèíü î âî äñüêà ïðî á -
ëå ìà: ìîæ ëè âèé ñïîñiá ¿¿ ðîç â’ÿ çàí íÿ» (Ê., 1998) òà iíøi.
Áóëî òà êîæ ïiäãî òîâ ëå íî òå ìà òè÷íi çáiðíè êè íà óêî âèõ
ïðàöü «Äîáà Áîã äà íà Õìåëü íèöü êî ãî (Äî 400-ði÷÷ÿ âiä äíÿ íà ðîä -
æåí íÿ âå ëè êî ãî ãåòü ìà íà» (Ê., 1995) òà «Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íà
âiéíà óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó ñå ðå äè íè ÕV²² ñòîëi òòÿ: ïî ëiòè êà, iäå î -
ëîã iÿ, âiéñüêî âå ìèñ òåö òâî (Ê., 1998). Òà êîæ âèé øîâ äðó êîì 2-é
âè ïóñê çáiðíè êà íà óêî âèõ ïðàöü «Ñå ðåä íüî âi÷íà Óêðà¿ íà».
Ó ðàì êàõ âè êî íàí íÿ ïðî åê òó «Óêðà¿ íà êðiçü âiêè» íà óêîâ öÿ -
ìè âiääiëó ó 1998–1999 ðð. áóëî ïiäãî òîâ ëå íî i âè äà íî 5 òîìiâ: Òî -
ëî÷ êî Î. Ï., Òî ëî÷ êî Ï. Ï. Êè¿âñüêà Ðóñü. — Ê., 1998; Êîò ëÿð
Ì. Ô. Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêà Ðóñü. — Ê., 1998; Ðó ñè íà Î. Â. Óêðà¿ íà
ïiä òà òà ðà ìè òà Ëèò âîþ. — Ê., 1998; Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ.
Óêð à¿íñüêà íà öiî íàëü íà ðå âî ëþö iÿ ÕV²² ñò. (1648–1676 ðð.). — Ê.,
1999; Ãóðæié Î. ²., ×óõëiá Ò. Â. Ãåòü ìà íñüêà Óêðà¿ íà. — Ê., 1999.
Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó ïðî äîâ æè ëè iíòåí ñèâ íó àð õå îã ðà -
ôi÷ íó ðî áî òó. Òàê, ó 90-õ ðð. óêð à¿íñüêî ìó çà ãà ëó áóëî ïî âåð íó òî
ôóí äà ìåí òàëü íó 10-òîì íó ïðà öþ Ì. Ñ. Ãðó øå âñüêî ãî «²ñòîð iÿ
Óêðà¿ íè-Ðóñè» (Ê., 1991–1998), òâî ðè Â. Ëè ïè íñüêî ãî «Óêðà¿ íà íà
ïå ðå ëîìi 1657–1659. Çà ìiòêè äî iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî äåð æàâ íî ãî
áó äiâíèö òâà â ÕV²² ñòîëiòòi» (Ôiëà äå ëüôiÿ, 1991), Ñ. Â. Þøêî âà
«Íà ðè ñè ç iñòîði¿ âè íèê íåí íÿ i ïî ÷àò êî âî ãî ðîç âèò êó ôå î äà ëiçìó â
Êè¿âñüêié Ðóñi» (Ê., 1992), Ä. Äî ðî øåí êà «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè» (Ê.,
1993), Î. Ðiãåëü ìà íà «Ëiòî ïèñ íà ñïîâiäü ïðî Ìàëó Ðîñ iþ òà ¿¿ íà -
ðîä i êî çàêiâ óçà ãàëi» (Ê., 1994), Ä. ². ßâîð íèöü êî ãî «Ãåòü ìàí Ïåò -
ðî Êî íà øå âè÷ Ñà ãàé äà÷ íèé» (Äíiïðî ïåò ðîâñüê, 1991), Ä. Ì. Áàí -
òèø-Êà ìå íñüêî ãî «Èñòî ðèÿ Ìà ëîé Ðîñ ñèè îò âîä âî ðå íèÿ ñëà âÿí â
ñåé ñòðà íå äî óíè÷ òî æå íèÿ ãåò ìà íñòâà» (Ê., 1993), Ä. ². Áà ãàë iÿ
«Íà ðè ñè iñòîði¿ Óêðà¿ íè» (Ê., 1994), Î. Ï. Îãëî áëiíà «Äî ïè òàí íÿ
ïðî àâ òî ðà “Èñòî ðèè Ðó ñîâ”» (Ê., 1998) òîùî. Çà áåç ïî ñå ðåä íüî¿
ó÷àñòi íà óêîâöiâ âiääiëó áóëî âè äà íî «Õðîí iêó ç ëiòî ïèñöiâ ñòà ðî -
äàâíiõ» Ô. Ñî ôî íî âè ÷à, «Îïè ñè Õàðêiâñüêî ãî íà ìiñíèö òâà êiíöÿ
ÕV²²² ñò.», «Ðåºñòð Âiéñüêà Çà ïî ðîçü êî ãî 1649 ð.», «Óíiâåð ñà ëè
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
50
Áîã äà íà Õìåëü íèöü êî ãî. 1648–1657». Êàí äè äàò iñòî ðè÷ íèõ íàóê
Â. Â. Ñòà íiñëà âñüêèé ó 1996 ð. ïiäãî òó âàâ äî äðó êó çáiðíèê äî êó -
ìåíòiâ «Ç åïiñòî ëÿð íî¿ ñïàä ùè íè ²âàíà Ìà çå ïè».
Ç iíiöià òè âè íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ âiääiëó iñòîði¿ Óêðà¿ íè
ñå ðåäíiõ âiêiâ ó âè äàâ íèöòâi «Óêðà¿ íà» áóëî çà ïî ÷àò êî âà íî ñåð iþ
«²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè â ïðî çî âèõ òâî ðàõ i äî êó ìåí òàõ», ó ðàì êàõ ÿêî¿ ó
1990-õ ðð. âèé øëî äåêiëüêà òå ìà òè÷ íèõ çáiðíèêiâ.
Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó íà çëàìi 80–90-õ ðð. ïåð øè ìè ñå ðåä
óêð à¿íñüêèõ â÷å íèõ ïiñëÿ áà ãà òî ði÷íî¿ ïå ðå ðâè çâåð íó ëè ñÿ äî âèâ -
÷åí íÿ iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà. Çîê ðå ìà, ó òðàâíi 1991 ð. âîíè
îðãàí içó âà ëè i ïðî âå ëè âå ëè êó Ìiæíà ðîä íó íà óêî âó êîí ôå ðåí öiþ
«Óêð à¿íñüêå êî çàö òâî: âè òî êè, åâî ëþö iÿ, ñïàä ùè íà», ðå çóëü òà òè
ÿêî¿ áóëî îïðè ëþä íå íî íà ñòî ðiíêàõ òðüîõ âè ïóñêiâ çáiðíè êà ìà -
òåð iàëiâ (Ê., 1993); îïó áëiêó âà ëè íèç êó ñòà òåé ç ðiçíèõ àñ ïåêòiâ êî -
çà êîç íàâ ÷î¿ ïðî áëå ìà òè êè, ïiäãî òó âà ëè ñåð iþ iíäèâ iäó àëü íèõ i êî -
ëåê òèâ íèõ ìî íîã ðàôié.
Çà ðiøåí íÿì äè ðåêöi¿ ²íñòè òó òó i çãiäíî ç äî ãî âî ðîì ç ÂÀÒ
«Ìî òîð-Ñi÷» ç 1998 ð. íà áàçi âiääiëó ôóíê öiî íóº Íà ó êî âî- äîñëiä -
íèé iíñòè òóò êî çàö òâà, ÿêèé ó âñå óê ð à¿íñüêî ìó ìàñ øòàái îá’ºäíàâ
çó ñèë ëÿ â÷å íèõ, çà öiêàâ ëå íèõ ó âñåái÷íié íà óêîâié ðîç ðîáöi iñòîði¿
òà ñó ÷àñ íèõ ïðî áëåì óêð à¿íñüêî¿ êî çà÷ ÷è íè. Ïî ðÿä ç Êè¿âñüêîþ
ðî áî ÷îþ ãðó ïîþ ó éîãî ñêëàäi íèíi äiþòü Äíiïðî ïåò ðî âñüêå, Äî -
íåöü êå, Çà ïî ðîçü êå, Íiêî ï îëüñüêå, Îäåñü êå, ×åð êàñü êå òà ×åð íi -
ãiâ ñüêå âiääiëåí íÿ. Íà ïî ñàäi äè ðåê òî ðà-îðãàí içà òî ðà ÍÄ²Ê áóëî
çà òâåð äæå íî ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà âiääiëó, ê. i. í.
Ò. Â. ×ó õëiáà. Îñíîâ íè ìè çà âäàí íÿ ìè ²íñòè òó òó êî çàö òâà ñòà ëè
ïó áëiêàö iÿ ôóí äà ìåí òàëü íèõ äîñëiäæåíü òà ñòâî ðåí íÿ íà ó êî -
âî-ïî ïó ëÿð íèõ ïðàöü ç iñòîði¿ êî çàö òâà, îá’ºäíàí íÿ i êî îð äè íà ö iÿ
çó ñèëü âiò÷èç íÿ íèõ òà çà ðó áiæíèõ â÷å íèõ, ñïiâïðà öÿ ç ðiçíè ìè
óñòà íî âà ìè i îðãàí içàö iÿ ìè ç ìå òîþ çäiéñíåí íÿ ñïiëüíèõ íà óêî -
âî- äîñëiäíèõ ïðî ãðàì, îðãàí içàö iÿ i ïðî âå äåí íÿ íà óêî âî- òå î ðå -
òè÷ íèõ é íà óêî âî-ïðàê òè÷ íèõ êîí ôå ðåíöié, íà ïè ñàí íÿ ïiäðó÷ -
íèêiâ, ïî ñiáíèêiâ, íà â÷àëü íî-ìå òî äè÷ íî¿ i äî âiäêî âî¿ ëiòå ðà òó ðè,
ðîç ïîâ ñþä æåí íÿ é ïî ïó ëÿ ðè çàö iÿ ïðàöü ç êî çàöü êî¿ òå ìà òè êè, ÷è -
òàí íÿ ëåêöié, ïðî âå äåí íÿ ñåì iíàðiâ, äèñ ïóòiâ, áåñiä, êðóã ëèõ
ñòîëiâ òîùî. Íà ñüî ãîäíi ÍÄ²Ê ïiäãî òîâ ëå íî i âè ïó ùå íî äðó êîì
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
51
íèç êó íà óêî âèõ ïðàöü ó çà ïî ÷àò êî âàíié íèì ñåði¿ âè äàíü «Êî çàöü -
êà ñïàä ùè íà», êî ëåê òèâíi ïðàöi «Êî çàöüêi Ñi÷i (íà ðè ñè ç iñòîði¿
óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà XV–XV²²² ñò.», «Êî çàö òâî íà Ïiâäíi Óêðà¿ -
íè. Êiíåöü ÕV²²²–Õ²Õ ñò.», ðÿä iíäèâ iäó àëü íèõ ìî íîã ðàôié, ïiäãî -
òîâ ëå íî (ó ðàì êàõ Íàö iî íàëü íî¿ ïðî ãðà ìè âiäðîä æåí íÿ òà ðîç âèò -
êó Óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà íà 2002–2005 ðîêè) ôóí äà ìåí òàëü íå âè -
äàí íÿ íà ðèñiâ ç iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà, ïåð øèé òîì ÿêî ãî
âèé øîâ äðó êîì ó áå ðåçíi 2006 ð. Ùî ði÷íî ÍÄ²Ê âèäຠðåã iî íàëüíi
çáiðíè êè íà óêî âèõ ïðàöü «Çà ïî ðîçü êà ñòà ðî âè íà» (ì. Çà ïîði ææÿ),
«Êî çàöü êà ñïàä ùè íà» (ì. Íiêî ïîëü), «×îð íî ìî ðñüêà ìè íóâ øè íà»
(ì. Îäå ñà), «Ñi÷åñ ëà âñüêèé àëü ìà íàõ» (ì. Äíiïðî ïåò ðîâñüê).
Ðóáiæ íî âî ãî òè ñÿ ÷îëi òòÿ âiääië iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåäíiõ
âiêiâ çóñòðiâ âà ãî ìè ìè òâîð ÷è ìè çäî áóò êà ìè. Îêðiì çíà÷ íèõ äî -
ñÿã íåíü â ðîç ðîáöi àê òó àëü íî¿ íà óêî âî¿ ïðî áëå ìà òè êè òà âñå çðîñ -
òà þ ÷î ãî îá ñÿ ãó ïó áëiêàöié, öå çà ñâiä÷óºòüñÿ i åôåê ò èâíiñòþ âèï -
ðà öü î âà íî¿ âïðî äîâæ 1986–2000 ðð. ìî äåëi ôóíê öiî íó âàí íÿ íà ó -
êî âî ãî ïiäðî çäiëó, ùî äîç âî ëè ëî éîìó íà âiòü â åêñòðå ìàëü íèõ äëÿ
óêð à¿íñüêî¿ íà óêè óìî âàõ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè 90-õ ðð. íå çíè çè òè ðå -
çóëü òà òèâ íîñòi ñâ íà óêî âî-äîñëiäíî¿ äiÿëü íîñòi.
Çà öåé ÷àñ íà óêîâöi âiääiëó âçÿ ëè ó÷àñòü ó áà ãàòü îõ ðà éîí -
íèõ, îá ëàñ íèõ, âñå óê ð à¿íñüêèõ òà ìiæíà ðîä íèõ íà óêî âèõ ôî ðó -
ìàõ; çà óìî âè âiäñóò íîñòi äåð æàâ íî ãî ôiíàí ñó âàí íÿ îðãàí içó âà ëè i
ïðî âå ëè íà âè ñî êî ìó íà óêî âî ìó ðiâíi ìiæíà ðîäíi êîí ôå ðåíöi¿,
ïðè ñâÿ ÷åíi 400-ði÷÷þ âiä äíÿ íà ðîä æåí íÿ ôóí äà òî ðà Óêð à¿íñüêî¿
êî çàöü êî¿ äåð æà âè ãåòü ìà íà Áîã äà íà Õìåëü íèöü êî ãî (æîâ òåíü
1995 ð.) òà 350-é ði÷íèöi ïî ÷àò êó Óêð à¿íñüêî¿ íà öiî íàëü íî¿ ðå âî -
ëþöi¿ ñå ðå äè íè ÕV²² ñò. (òðà âåíü 1998 ð.); ïðî ÷è òà ëè íèç êó ëåêöié
ç ðiçíî ìà íiòíèõ ïè òàíü óêð à¿íñüêî ãî ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ òà íà öiî íàëü -
íî ãî äåð æà âîò âî ðåí íÿ ÕV²²–XV²²² ñò.; îðãàí içó âà ëè öèêë âèñ òó -
ïiâ íà íà öiî íàëü íî ìó ðàä iî òà òå ëå áà ÷åííi; íå îäíî ðà çî âî âèñ òó ïà -
ëè îôiöiéíè ìè îïî íåí òà ìè ïî êàí äè äà òñüêèõ òà äîê òî ðñüêèõ äè -
ñåð òàöiÿõ; íàä à âà ëè íà óêîâi êîí ñóëü òàöi¿; ðå öåí çó âà ëè ðó êî ïè ñè
íà óêî âèõ òà íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íèõ ïðàöü, ñöå íàði¿â äî êó ìåí òàëü -
íèõ òà õó äîæíiõ êiíîôiëüìiâ, ïðî çî âèõ òà âiðøî âà íèõ òâîðiâ íà ñå -
ðåä íüî âi÷íó iñòî ðè÷ íó òå ìà òè êó.
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
52
Ó 90-õ ðî êàõ çíà÷ íî ðîç øè ðè ëè ñÿ òâîð÷i êîí òàê òè íà -
óêîâöiâ âiääiëó ç â÷å íè ìè, ÿêi ïðà öþ þòü ó íà óêî âèõ óñòà íî âàõ òà
âó çàõ Óêðà¿ íè, à òà êîæ iç iíî çåì íè ìè êî ëå ãà ìè, çîê ðå ìà, ç óêðà¿ -
íîç íàâ ÷èõ öåíòðiâ Ñïî ëó ÷å íèõ Øòàòiâ Àìåðèêè, Âå ëè êî¿ Áðè -
òàíi¿, Íiìå÷ ÷è íè, Øâåé öàði¿, Ôðàíöi¿, ²òàëi¿, Ïîëüùi, Ðó ìóíi¿,
Ðîñi¿, Áiëî ðóñi¿, êðà¿í Áàëòi¿. Ç ìå òîþ îïðà öþ âàí íÿ àðõiâíèõ
ôîíäiâ éîãî ñïiâðî áiòíè êè ïå ðå áó âà ëè ó âiäðÿä æåí íÿõ ó Ñàíêò-
Ïå òåð áóðçi òà Ìîñêâi; íà íà óêî âî ìó ñòà æó âàííi ó Ãàð â àðä ñüêî ìó
óíiâåð ñè òåòi òà â íà óêî âèõ öåí òðàõ Êðà êî âà i Âàð øà âè (Ïîëü ùà),
²òàëi¿, Øâåöi¿.
Íà ó êîâöi âiääiëó òà êîæ àê òèâ íî ñïiâïðà öþ þòü ç âèê ëà äà ÷à -
ìè âóçiâ òà øêië â ñïðàâi ïiäãî òîâ êè íà óêî âî-ìå òî äè÷ íèõ ðîç ðî -
áîê òà íà â÷àëü íèõ êóðñiâ. Òàê, âèç íàí íÿ çäî áó ëè øêiëüíi ïiäðó÷ -
íè êè äëÿ ó÷íiâ 7–8-õ êëàñiâ ñå ðåäíiõ øêië, ïiäãî òîâ ëåíi ó
80–90-õ ðð. Ã. ß. Ñåðãiºíêîì òà Â. À. Ñìîëiºì. Íà ïî ÷àò êó íî âî ãî
ñòîëi òòÿ øè ðî êó àï ðî áàö iþ ïðî é øîâ ïiäðó÷ íèê äëÿ 7-ãî êëà ñó
«²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè. Äàâíi ÷àñè òà ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ» çà àâ òî ðñòâîì
Â. À. Ñìîë iÿ òà Â. Ñ. Ñòå ïàí êî âà. Î. ². Ãóðæié âçÿâ ó÷àñòü ó ïiäãî -
òîâöi êóð ñó ëåêöié «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè» ó 2-õ ò. (Ê., 1991–1992). Ïåðó
Ï. Ì. Ñàñà íà ëå æàòü íà â÷àëüíi ïî ñiáíè êè «Ïîë iòè÷ íà êóëü òó ðà
óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà (êiíåöü ÕVI — ïåð øà ïî ëî âè íà ÕVI² ñò.)»
(Ê., 1998) òà «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè ÕVI–XVI²² ñò.» (Ëüâiâ, 2001).
Â. Ì. Ðè÷ êà íà ïè ñàâ íà â÷àëüíi ïî ñiáíè êè «Çà ëiòî ïèñ íèì ðÿä êîì:
²ñòî ðè÷íi îïîâ iäàí íÿ ïðî Êè¿âñüêó Ðóñü» (Ê., 1991) òà «Êè¿âñüêà
Ðóñü: âiä ÿçè÷ íèö òâà äî õðèñ òè ÿ íñòâà» (Ê., 1996). Ñïiâðî áiòíè êè
âiääiëó òà êîæ ïiäãî òó âà ëè ìî äå ðíiçî âàíi ïðî ãðà ìè ç iñòîði¿ Óêðà¿ -
íè äëÿ ñå ðåäíiõ øêië òà øêië ç ïî ãëèá ëå íèì âèâ ÷åí íÿì iñòîði¿.
Ò. Â. ×óõëiá ðîç ðî áèâ íà â÷àëü íó ïðî ãðà ìó äèñ öè ïëiíè «²ñòîð iÿ
óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà». Áóëî íà ïè ñà íî âiäïîâiäíi ðî ç äiëè òà òåê -
ñòè äî íà â÷àëü íî ãî ïî ñiáíè êà ó äâîõ òî ìàõ «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè: Íîâå
áà ÷åí íÿ» (Ê., 1995); ïî ñiáíè êà äëÿ ó÷íiâ ñòàð øèõ êëàñiâ «Ç iñòîði¿
ñà ìîâ ðÿ äó âàí íÿ òà äå ìîê ðàòi¿ ó Êèºâi (âiä êíÿ æî¿ äîáè äî íà øî ãî
÷àñó)» (Ê., 2002); ïðàöi, ùî âèò ðè ìà ëà 3 âè äàí íÿ, — «²ñòîð iÿ
Óêðà¿ íè. Íàâ ÷àëü íèé ïî ñiáíèê.» Ç ïî ÷àò êó 2000-õ ðîêiâ íà óêîâöi
âiääiëó òà êîæ çà äiÿíi ó ñïiëüíî ìó óêð à¿íñüêî- ðîñiéñüêî ìó ïðî åêòi
ïî ñòâî ðåí íþ ïiäðó÷ íèêiâ ç iñòîði¿.
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
53
Ó 1995–1996 ðð. âiääië çäî áóâ ãðàí òè íà ðîç ðîá êó ïðî -
åêòiâ Äåð æàâ íî ãî ôîí äó ôóí äà ìåí òàëü íèõ äîñëiäæåíü «²äåÿ
äåð æàâ íîñ òi â ñóñïiëüíié äóìöi òà ïî ëiòè÷íié ïðàê òèöi Óêðà¿ íè
ÕV²–XV²²² ñò.» òà «Óêð à¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà ó ãå î ïîë iòè÷ -
íî ìó ïðî ñòîði Öåí òðàëü íî¿, Ñõiäíî¿ òà Ïiâäåí íî-Ñõiäíî¿ ªâðî -
ïè (ÕV²²–XV²²² ñò.)». Ùå îäèí ãðàíò òîãî æ ôîí äó îò ðè ìàâ
÷ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò ÍÀÍ Óêðà¿ íè Ì. Ô. Êîò ëÿð ïiä ïiäãî òîâ êó
äî âè äàí íÿ Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó.
Ïî ÷è íà þ ÷è ç 1997 ð. ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó àê òèâ íî âêëþ -
÷è ëè ñÿ ó âè êî íàí íÿ ìàñ øòàá íî ãî çà ãàëü íî iíñòè òó òñüêî ãî ïðî åê -
òó — ïiäãî òîâ êó áà ãà òî òîì íî¿ «Åíöèê ëî ïåäi¿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè».
Çîê ðå ìà, ó 1-ìó i 2-ìó òî ìàõ âè äàí íÿ íèìè îïó áëiêî âà íî 405 åí -
öèê ëî ïå äè÷ íèõ ñòà òåé, îá ñÿã ÿêèõ ñòà íî âèòü ïðè áëèç íî òðå òè íó
âiä çà ãàëü íî ãî îá ñÿ ãó êîæ íî ãî òîìó.
Ó äðóãié ïî ëî âèíi 90-õ ðð. ïåâíi çìiíè âiäáó ëè ñÿ i ó êàä ðî -
âî ìó ñêëàäi âiääiëó. Çîê ðå ìà, 1996 ð. íà ïî ñà äè ñòàð øèõ íà óêî âèõ
ñïiâðî áiòíèêiâ áóëè çà ðà õî âàíi êàí äè äà òè iñòî ðè÷ íèõ íàóê Î. Ï. Òî -
ëî÷êî, Î. Ì. Äçþ áà, Ô. Ì. Øà áóëü äî, ÿêi ç 1991 ð. ïðà öþ âà ëè â
²íñòè òóòi àð õå îã ðàôi¿ òà äæå ðå ëîç íà âñòâà iì. Ì. Ãðó øå â ñüêî ãî
ÍÀÍ Óêðà¿ íè, íà ïî ñà äó ìî ëîä øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiò íè êà —
Â. ª. Çåìà, ÿêèé çà êií÷èâ àñïiðàí òó ðó â ²íñòè òóòi ñõiäíî ºâðî ïå é -
ñüêèõ äîñëiäæåíü. Ç ïî ñà äè ïðîâ. í. ñ. çâiëüíèâ ñÿ ä. i. í. Î. ². Ïóò ðî.
Ó ðàì êàõ âè êî íàí íÿ óðÿ äî âèõ ðå àáiëiòà öiéíèõ çà õîäiâ íà ïî ñà äó
ñòàð øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà âiääiëó áóëî ïî âåð íó òî ê. i. í.
Î. Ì. Àïàíîâè÷.  àñïiðàí òóði âiääiëó â öåé ÷àñ ïå ðå áó âà ëè
Â. Ï. Òè ìî ùóê, Â. Â. Ãðè ãîð’ºâ, Ë. Â. Ïåò ðà óñ êå íå, Ò. Ë. Âië êóë,
À. Ã. Ïëà õîíií, Á. Â. ×åð êàñ, Î. Â. Îäðií. Âîä íî ÷àñ â öiëüîâié
àñïiðàí òóði íà â÷à ëè ñÿ Â. Ì. Øå ðå òþê, Î. Â. Êðóï êà, Î. Î. Ïà òÿ êà.
Àñïiðàíòàìè-çà î÷íè êà ìè áóëè À. Ñ. Ìè ðîí ÷óê, ². Ï. Âî ðîáé î âà òà
Ñ. Î. Êè ðè ëåí êî.
Ñëiä çà çíà ÷è òè, ùî ó 80–90-õ ðð. âiäáó âà ëè ñÿ òà êîæ êàä ðîâi
ðî òàöi¿ i äåùî iíøî ãî õà ðàê òå ðó. Òàê, ó 1988 ð. ç âiääiëó çâiëüíè ëà -
ñÿ ó çâ’ÿç êó iç ïå ðå õî äîì íà iíøó ïî ñà äó ì. í. ñ. Ò. ª. ²âà íî âà, ó
1989 ð. íà ïåí ñiþ âèé øîâ ñ. í. ñ., ê. i. í. ². Ì. Øå êå ðà. Ó 1992 ð. ç
òiº¿ æ ïðè ÷è íè ç âiääiëó çâiëüíèâ ñÿ ñ. í. ñ., ê. i. í. ². ². Âè ãî âñüêèé.
Ïiñëÿ çà õèñ òó äîê òî ðñüêî¿ äèñ åð òàöi¿ íà çà âiäó âàí íÿ êà ôåä ðîþ
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
54
iñòîði¿ Óêðà¿ íè Êè¿âñüêî ãî äåð æàâ íî ãî ïå äà ãî ãi÷íî ãî óíiâåð ñè òå -
òó iì. Ì. Ï. Äðà ãî ìà íî âà ïå ðåé øîâ Â. É. Áî ðè ñåí êî. Íàï ðèêiíöi
90-õ ðð. íà çà ñëó æå íèé âiäïî ÷è íîê âèé øëè ñ. í. ñ.-êîí ñóëü òàíò,
ä. i. í. Ã. ß. Ñåðãiºíêî, ñ. í. ñ., ä. i. í. Î. Ô. Ñè äî ðåí êî, ñ. í. ñ., ê. i. í.
Â. Â. Ïà íà øåí êî òà ñ. í. ñ., ê. i. í. Î. Ì. Àïàíîâè÷, ó 2001 ð. —
Ô. Ì. Øà áóëü äî. Ó 1999 ð. äî Íàö iî íàëü íî ãî óíiâåð ñè òå òó
«Êèºâî-Ìî ãè ëÿ íñüêà àêà äåì iÿ» íà ïî ñà äó çà âiäó þ ÷î ãî êà ôåä ðîþ,
à çãî äîì äå êà íà ãó ìàí iòàð íî ãî ôà êóëü òå òó ïå ðåé øîâ ä. i. í.
Â. Î. Ùåðáàê.
Çà îñòàííº äå ñÿ òè ëiòòÿ çà çíà ëà iñòîò íèõ çìií ñòðóê òó ðà iñòî -
ðè÷ íèõ äîñëiäæåíü ó âiääiëi. Çîê ðå ìà, áiëüø çíà÷ íà óâà ãà ïðè -
äiëÿºòüñÿ òàê çâà íî ìó ëè òî âñüêî ìó ïåð iî äó â iñòîði¿ Óêðà¿ íè
(ê. i. í. Î. Â. Ðó ñè íà). Ó 2003 ð. êàí äè äà òñüêó äèñ åð òàö iþ ç ïî ëi -
òè÷ íî¿ iñòîði¿ Óêðà¿ íè êiíöÿ ÕV — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè ÕVI ñò. çà -
õèñ òèâ Á. Â. ×åð êàñ. 2001 ð. â ñòàö iî íàð íó àñïiðàí òó ðó áóëè çà ðà -
õî âàíi i ïiñëÿ çà õèñ òó äèñ åð òàöi¿ ç ëiòó à íiñòè÷ íî¿ ïðî áëå ìà òè êè
çà ëè øè ëè ñÿ ïðà öþ âà òè íà óêîâ öÿ ìè À. Â. Áëà íó öà òà Ä. Ï. Âà ùóê.
Êàí äè äàòñüêi äèñ åð òàöi¿ ç ïðî áëå ìà òè êè äàâ íüî ðóñü êî ãî
ïåð iî äó ïiäãî òó âà ëè i çà õèñ òè ëè Ò. Ë. Âiëêóë òà À. Ã. Ïëà õîíií. Çà
êîí òðàê òîì íà ïî ñà äó ìî ëîä øî ãî íà óêî âî ãî ñïiâðî áiòíè êà áóëî
çà ðà õî âà íî âè ïóñ êíè öþ àñïiðàí òó ðè Êè¿âñüêî ãî íà öiî íàëü íî ãî
óíiâåð ñè òå òó iì. Ò. Øåâ ÷åí êà Ê. Â. Êè ðè ÷åí êî. Äî ñïiâïðàöi çà ñó -
ìiñíèö òâîì áóëî çà ïðî øå íî âiäî ìî ãî ôà õiâöÿ â ãà ëóçi äàâ íüî -
ðóñü êî¿ ïðî áëå ìà òè êè, äîê òî ðà iñòî ðè÷ íèõ íàóê, ÷ëå íà-êî ðåñ ïîí -
äåí òà ÍÀÍ Óêðà¿ íè Î. Ï. Ìîöþ. Â àñïiðàí òó ðó âiääiëó çà ðà õî âà íî
Î. Î. Ðî ìà íî âó òà Â. Â. Ãà ïî íåí êà. Íà ïî ÷àò êó 2000-õ ðîêiâ ó
âiääiëi çà ïî ÷àò êî âóºòüñÿ íî âèé òå ìà òè÷ íèé íà ïðÿì — àí òè÷ íà
äîáà â óêðà¿íñüêié iñòîði¿, ðîç ðîá êà ÿêî¿ çà áåç ïå ÷óºòüñÿ ñè ëà ìè
ì. í. ñ. Î. Â. Îäðiíà òà ñ. í. ñ., ä. i. í. Ì. Â. Ñêðæè íñüêî¿.
Íà êî ïè ÷å íèé çà îñòàííi ðîêè çíà÷ íèé äîñâiä àê òèâ íî ãî
äîñëiäæåí íÿ ïî ëiòè÷ íî¿, åò íî íàö iî íàëü íî¿ i ñî öiàëü íî¿ iñòîði¿
÷àñiâ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi, ëè òî âñüêî-ïî ëüñüêî¿ äîáè, Óêð à¿íñüêî¿ êî -
çàöü êî¿ äåð æà âè äðó ãî¿ ïî ëî âè íè ÕVI²–XVI²² ñò., â ðå çóëü òàòi
÷îãî áóëî ðîç ãëÿ íó òî ðiçíi àñ ïåê òè íà öiî íàëü íî ãî äåð æàâ íî ãî i
êóëü òóð íî ãî áó äiâíèö òâà, ñòà íîâ ëåí íÿ òà ðîç âèò êó ïî ëiòè÷ íî¿
êóëü òó ðè òà ãå íå çè íà öiî íàëü íî¿ ñâiäî ìîñòi óêð à¿íñüêî ãî ñó ñïiëü -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
55
ñòâà, âïëè âó ãå î ïîë iòè÷ íî ãî ôàê òî ðà íà öèâiëiçà öiéíèé ðîç âè òîê
óêð à¿íñüêèõ çå ìåëü, äîç âî ëèâ íà óêîâ öÿì âiääiëó ïå ðåé òè âiä ðîç -
â’ÿ çàí íÿ âíóòðiøíiõ ïè òàíü åâî ëþöi¿ óêð à¿íñüêî ãî iñòî ðè÷ íî ãî
ïðî öå ñó äî ç’ÿ ñó âàí íÿ éîãî âçàºìî ïîâ ’ÿ çà íîñòi ç ïî ñòó ïîì ºâðî -
ïå éñüêî¿ ñå ðåä íüî âi÷íî¿ òà ðàí íüî ìî äåð íî¿ öèâiëiçàöié.
Ó 1999 ð. âiääië iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåäíiõ âiêiâ îá è ðຠäëÿ
äîñëiäæåí íÿ ÿê ïî øó êî âó òåìó «Óêð à¿íñüêå ñóñïiëüñòâî â ñèñ òåìi
ºâðî ïå éñüêî¿ öèâiëiçàöi¿ (äîáà ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i íî âî ãî ÷àñó)», ÿêó ç
íà ñòóï íî ãî ðîêó âiäêðè âຠÿê ïëà íî âó íà òðè ði÷íèé òåðìií. Ó ¿¿
âè êî íàííi áóëî çà äiÿ íî 20 íà óêî âèõ ñïiâðî áiòíèêiâ. Ó ïðî öåñi ðî -
áî òè íàä öiºþ òå ìîþ âèâ ÷àâ ñÿ ñòóïiíü iñòîð iîã ðà ôi÷íî¿ ðîç ðîá êè
ïðî áëå ìè, çà áåç ïå ÷å íîñòi ¿¿ äæå ðåëü íîþ áà çîþ. Ç öiºþ ìå òîþ
ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó îïðà öþ âà ëè ôîí äè áiáëiî òåê i àðõiâîñ õî -
âèù ÿê Óêðà¿ íè, òàê i Ðîñi¿ òà Ïîëüùi, íà ñëiäêîì ÷îãî ñòà ëî ââå -
äåí íÿ äî íà óêî âî ãî îá iãó çíà÷ íî ãî ìà ñè âó íî âî ãî äæå ðåëü íî ãî
ìà òåð ià ëó. Íà ó êîâöi ñïðî áó âà ëè íå óïå ðåä æå íî i îá’ºêòèâ íî ïîä è -
âè òè ñÿ íà òå, ÿê ðîç âè âàâ ñÿ åâî ëþ öiéíèé ïðî öåñ íà òå ðå íàõ Óêðà¿ -
íè, â ÷îìó âií áóâ òî òîæ íèì àáî âiäìiííèì âiä ïîä iáíèõ ïðî öåñiâ â
iíøèõ ºâðî ïå éñüêèõ äåð æà âàõ; ðîç êðè òè ìå õà íiçìè âçàºìîäi¿
âíóò ðiøíiõ i çà ãàëü íîºâðî ïå éñüêèõ ñêëà äî âèõ; ïî êà çà òè, ÿêèì
÷è íîì öèâiëiçàöiéíi ºâðî ïåéñüêi òåí äåíöi¿ ñóñïiëüíî ãî ðîç âèò êó
ïî çíà ÷è ëè ñÿ íà ãå íåçi óêð à¿íñüêî ãî ñî öió ìó â öiëî ìó òà éîãî îêðå -
ìèõ ñòðà òàõ. Îñíîâ íà óâà ãà çî ñå ðåä æó âà ëà ñÿ íà ïè òàí íÿõ åò íî ñî -
ö iàëü íî ãî òà åò íî ïîë iòè÷ íî ãî ðîç âèò êó óêð à¿íñüêî ãî ñó ñïiëü ñòâà
äîáè Äàâ íüî ðóñü êî¿ äåð æà âè, à òà êîæ íà ñòóï íèõ ïåð i îäiâ ñòà íîâ -
ëåí íÿ óêð à¿íñüêî¿ íà öi¿; äîñëiäæó âà ëè ñÿ ñî öiàëü íà òà ïî ëiòè÷ íà
iíñòè òóö iî í àëiñòñüêà ïðàê òè êà óêð à¿íñüêî ãî ñó ñïiëü ñòâà, çà ñà äè
íà öiî íàëü íî¿ iäåí òè÷ íîñòi óêðà¿íöiâ. Òà êèì ÷è íîì, âïåð øå ó
âiò÷èç íÿíié iñòî ðè÷íié íà óöi íà íîâiòíiõ ìå òî äî ëî ãi÷íèõ çà ñà äàõ
áóëî çäiéñíå íî ñïðî áó ïî ãëÿ íó òè íà iñòî ðè÷ íèé ðîç âè òîê Óêðà¿ íè
ÿê íå âiä’ºìíó ñêëà äî âó ºâðî ïå éñüêèõ öèâiëiçà öiéíèõ òå÷ié ²Õ–
XVI²² ñò., âè ÿ âè òè ñïiëüíå, ùî îá’ºäíó âà ëî ¿¿ ç òî ãî ÷àñ íè ìè ºâðî -
ïå éñüêè ìè êðà¿ íà ìè, òà ïî êà çà òè òå îêðå ìiøíå, ùî áóëî õà ðàê òåð -
íèì äëÿ ¿¿ ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî¿, ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íî¿ òà åò íî -
êóëü òóð íî¿ åâî ëþöi¿.
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
56
Çà ðå çóëü òà òà ìè ðîç ðîá êè òåìè íà óêîâ öÿ ìè áóëî îïó áëiêî -
âà íî 418 ïðàöü çà ãàëü íèì îá ñÿ ãîì 1117,88 äð. àðê.
Âèé øëè äðó êîì ìî íîã ðàôi¿ Â. À. Ñìîë iÿ òà Â. Ñ. Ñòå ïàí êî -
âà «Óêð à¿íñüêà íà öiî íàëü íà ðå âî ëþö iÿ ñå ðå äè íè ÕVI² ñò.: ïðî áëå -
ìè, ïî øó êè, ðiøåí íÿ»; Â. Ì. Ãî ðîá öÿ «Óêðà¿ íà â ðîêè ðå ôîðì
Ïåò ðà ²» (Ê., 2000) òà «Åëiòà Óêðà¿ íè â ïî øó êàõ ïî ëiòè÷ íî¿ ëåã iòè -
ìàöi¿: ñòî ñóí êè ç Ìîñ êâîþ òà Âàð øà âîþ. 1654–1665» (Ê., 2001);
Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà «²ñòîð iÿ äàâ íüî ðóñü êî¿ äåð æàâ íîñòi» (Ê., 2002) òà
«²ñòîð iÿ äèï ëî ìàòi¿ Ïiâäåí íî-Çà õiäíî¿ Ðóñi» (Ê., 2002); Â. Î. Ùåð -
áà êà «Óêð à¿íñüêå êî çàö òâî: ôîð ìó âàí íÿ ñî öiàëü íî ãî ñòà íó. Äðó ãà
ïî ëî âè íà ÕV — ñå ðå äè íà ÕVI² ñò.» (Ê., 2000); êî ëåê òèâ íà ïðà öÿ
«Óêð à¿íñüêå ñóñïiëüñòâî íà çëàìi ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i íî âî ãî ÷àñó: íà -
ðè ñè ç iñòîði¿ ìåí òàëü íîñòi òà íà öiî íàëü íî¿ ñâiäî ìîñòi» (Ê., 2001)
òà ií. Áóëî ïå ðå âè äà íî òâið Á. Ä. Êðóï íèöü êî ãî «Ãåòü ìàí ²âàí Ìà -
çå ïà òà éîãî äîáà» (Ê., 2001), âè äà íî Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêèé ëiòî -
ïèñ (Ê., 2002) òà äî êó ìåí òàëü íèé çáiðíèê «Ëèñ òè ²âàíà Ìà çå ïè.
1687–1691» (Ê., 2002).
Ïðî òÿ ãîì 2003–2005 ðð. ó âiääiëi iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåäíiõ
âiêiâ âè êî íó âà ëà ñÿ íà óêî âî-äîñëiäíà òåìà «Óêð à¿íñüêå ñóñïiëü -
ñòâî äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ — ïî ÷àò êó íî âî ãî ÷àñó: ïî ëiòè÷ íi, ñî -
öiàëüíi, åêî íîìi÷íi, ïðà âîâi, ìiæêîí ôåñiéíi óÿâ ëåí íÿ òà öiííiñíi
ñèñ òå ìè», ðå çóëü òà òèâíiñòü ðîç ðîá êè ÿêî¿ çà áåç ïå ÷ó âà ëà ñÿ äî ñèòü
ïî òóæ íèì íà óêî âèì ïî òåí öià ëîì. Ó âè êî íàííi òåìè áóëî çà äiÿ íî
17 ñïiâðî áiòíèêiâ, çîê ðå ìà, 1 àêà äåìiê òà 2 ÷ëå íè-êî ðåñ ïîí äåí òè
ÍÀÍ Óêðà¿ íè, 5 äîê òîðiâ i 9 êàí äè äàòiâ iñòî ðè÷ íèõ íàóê. Êîì ï -
ëåê ñíèé ïiäõiä, çà ïðî ïî íî âà íèé êî ëåê òè âîì âè êî íàâöiâ, çðî áèâ
ðîç ðîá êó öüî ãî ïðî åê òó íàä çâè ÷àé íî ñó ÷àñ íîþ i àê òó àëü íîþ,
îñêiëüêè âïåð øå â óêðà¿íñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ áóëî çäiéñíå íî ñïðî -
áó ïðåä ñòà âè òè óêð à¿íñüêèé ñî öióì ÿê ïåâ íó iíòåã ðî âà íó ñî öiàëü -
íó öiëiñíiñòü, ́ ðóí òî âà íó íà êðà ùèõ òðà äèö iÿõ íà öiî íàëü íî ãî äåð -
æà âîò âî ðåí íÿ òà åò íî êóëü òóð íî ãî ðîç âèò êó, íà áó òèõ âïðî äîâæ
òè ñÿ ÷ îëiòíüî¿ iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî åò íî ñó; ïî êà çà òè, ÿêè ìè øëÿ õà -
ìè â ìè íó ëî ìó éøîâ éîãî iñòî ðè÷ íèé ðîç âè òîê; ç’ÿ ñó âà òè éîãî
ìiñöå i ðîëü ó ôîð ìó âàííi âiäïî âiäíî ãî ìiêðî êëiìà òó â Öåí òðàëü -
íî- Ñõiäíî ìó ðåã iîíi ªâðî ïè íà ðiçíèõ iñòî ðè÷ íèõ åòà ïàõ åâî ëþöi¿
ºâðî ïå éñüêî¿ öèâiëiçàöi¿.
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
57
Íå ó ïå ðåä æåíiñòü ïiäõîäiâ äî ðîç â’ÿ çàí íÿ íà êðåñ ëå íèõ çà â -
äàíü, çà ñòî ñó âàí íÿ ñó ÷àñ íèõ ìå òî äèê òà ìå òîäiâ íà óêî âî ãî äî ñëiä -
æåí íÿ, çà ëó ÷åí íÿ êîð ïó ñó íî âî âiäíàé äå íèõ äæå ðåë òà ºâðî ïå é ñü -
êî ãî iñòîð iîã ðà ôi÷íî ãî äî ðîá êó â ãà ëóçi âèâ ÷åí íÿ äî òè÷ íèõ ïè -
òàíü äîç âî ëè òè òâîð ÷î ìó êî ëåê òè âó âè ðî áè òè ðÿä íî âèõ, ðàç îì ç
òèì íà óêî âî âè âà æå íèõ ïî ãëÿäiâ íà âóç ëîâi àñ ïåê òè äîñëiäæó âà -
íî¿ ïðî áëå ìè, íå ëèøå ðîç ðî áè òè çà ãàëü íó êîí öåï öiþ âèâ ÷åí íÿ
òåìè, à é çà äî ñèòü êî ðîò êèé ÷àñ ñòâî ðè òè îðèã iíàëüíi ïðàöi ç
ðiçíèõ ïè òàíü åâî ëþöi¿ ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî ãî óñòðîþ Óêðà¿ íè ÿê
òå î ðå òè÷ íî ãî, òàê i êîí êðåò íî-ïðè êëàä íî ãî õà ðàê òå ðó, âñå ái÷íî
îõî ïè òè âàæ ëè âó â óìî âàõ ñüî ãî äåí íÿ ïðî áëå ìà òè êó, ïðåä ñòà âè òè
íà óêî âî-âè âà æå íó ìî äåëü åò íî ñîö iàëü íî¿ iñòîði¿ Óêðà¿íè.
Çà ãàëü íèé îá ñÿã ïó áëiêàöié ïî òåìi ñêëà äຠ1535,66 äð. àðê.
ïî 911 îäè íè öÿõ íà óêî âî¿ ïðî äóêöi¿. Çîê ðå ìà, ó 2003–2005 ðð.
ñïiâ ðî áiòíè êà ìè âiääiëó îïó áëiêî âà íî 11 iíäèâ iäó àëü íèõ òà 9 êî -
ëåê òèâ íèõ ìî íîã ðàôié, 11 çáiðíèêiâ íà óêî âèõ ïðàöü. Íî âiòíÿ óêðà -
¿íñüêà iñòîð iîã ðàô iÿ çáà ãà òè ëà ñÿ òà êè ìè ðîç ðîá êà ìè, ÿê êî ëåê òèâ -
íèé ïðî åêò «²ñòîð iÿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òó ðè» (Ò. 3. — Ê., 2003);
«Äèï ëî ìà òèÿ Þæíîé Ðóñè» (Ê., 2003) i «Âîºííå ìèñ òåö òâî Äàâ -
íüî¿ Ðóñi» (Ê., 2005) Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà; «Ãåòü ìà íè i ìî íàð õè. Óêð à -
¿íñüêà äåð æà âà ó ìiæíà ðîä íèõ âiäíî ñè íàõ 1648–1714 ðð.» (Ê.;
Íüþ-Éîðê, 2003; 2-ãå, äî îïð. âèä. — Ê., 2005) òà «Ãåòü ìà íè Ïðà -
âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè â iñòîði¿ Öåí òðàëü íî-Ñõiäíî¿ ªâðî ïè (1663–
1713 ðð.)» (Ê., 2004) Ò. Â. ×ó õëiáà; «Çà ïî ðîçü êà Ñi÷ òà Ði÷ Ïîñ ïî -
ëè òà. 1686–1699» (Ê., 2004) Â. Â. Ñòà íiñëà âñüêî ãî; «“Èñòî ðèÿ Ðîñ -
ñèé ñêàÿ” Âà ñè ëè ñÿ Òà òè ùå âà: èñ òî÷ íè êè è èç âåñ òèÿ» (Ê., 2005)
Î. Ï. Òî ëî÷ êà; «Êè¿â — äðó ãèé ªðó ñà ëèì: iç iñòîði¿ ïî ëiòè÷ íî¿
äóì êè òà iäå î ëîãi¿ ñå ðåä íüî âi÷íî¿ Ðóñi» (Ê., 2005) Â. Ì. Ðè÷ êè;
«Ñòóäi¿ ç iñòîði¿ Êèºâà òà Êè¿âñüêî¿ çåìëi» (Ê., 2005) Î. Â. Ðó ñè íî¿,
«Ìà òåð ià ëè äî ðåºñòðó çå ìåëü íèõ êîí òðàêòiâ âî ëè íñüêî¿ øëÿõ òè
(äðó ãà ïî ëî âè íà ÕV² ñò.)» (Ê., 2005) À. Â. Áëà íó öè; «Ïðè ðîäíi ðå -
ñóð ñè òà òîð ãî âåëü íî-åêî íî ìi÷íèé ïî òåí öiàë Ïðè ÷îð íî ìîð ’ÿ:
Íèæíº Ïîäíiñòðîâ ’ÿ òà Íèæíº Ïî áóæ æÿ» (Ê., 2005) Î. Â. Îäðiíà
òîùî. Ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó âçÿ ëè ó÷àñòü ó ïiäãî òîâöi ôóí äà ìåí -
òàëü íèõ âè äàíü «Óêðà¿ íà i Ðîñ iÿ â iñòî ðè÷íié ðåò ðîñ ïåê òèâi» (Ê.,
2004), «Íà ðè ñè ç iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî ñå ëÿ íñòâà» (Ê., 2006), «Óêðà -
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
58
¿ íà — êî çàöü êà äåð æà âà. ²ëþñ òðî âà íà iñòîð iÿ óêð à¿íñüêî ãî êî çàö -
òâà ó 5175 ôî ò îñâiòëè íàõ», ñòâî ðåííi öèê ëó êàðò äî «Íàö iî íàëü íî -
ãî àò ëà ñó Óêðà¿ íè». Íà áàçi âiääiëó áóëî ïiäãî òîâ ëå íî òå ìà òè÷íi
çáiðíè êè «Óêðà¿ íà i Ðîñ iÿ: ïðî áëå ìè ïî ëiòè÷ íèõ i ñî öiî êóëü òóð -
íèõ âiäíî ñèí» (Ê., 2003), «Ïå ðå ÿñ ëà âñüêà ðàäà òà óêð à¿íñüêî-
ðîñiéñüêà óãî äà 1654 ðîêó: iñòîð iÿ, iñòîð iîã ðàô iÿ, iäå î ëîã iÿ» (Ê.,
2005); òîì 2-èé íà óêî âî ãî çáiðíè êà íà ïî øà íó ÷ëå íà-êî ðåñ ïîí -
äåí òà ÍÀÍÓ Ô. Ï. Øåâ ÷åí êà «²ñòè íó âñòà íîâ ëþº ñóä iñòîði¿» òà
çáiðíèê íà óêî âèõ ñòà òåé «À ñå ºãî ñðåá ðî» íà ïî øà íó ÷ëå íà-êî -
ðåñ ïîí äåí òà ÍÀÍÓ Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà.
Áåç ïå ðå áiëüøåí íÿ, äî ïðiî ðè òåò íèõ â ñó ÷àñíié óêðà¿íñüêié
iñòîð iîã ðàôi¿ íà ëå æèòü i ïðî áëå ìà òè êà, çà ïëà íî âà íà äëÿ äîñëiä -
æåí íÿ íà óêîâ öÿ ìè âiääiëó íà íî âèé òðè ði÷íèé öèêë. Îáè ðà þ ÷è
òåìó «Ïîë iòè÷ íà òà åêî íî ìi÷íà ñòðóê òó ðè çàö iÿ óêð à¿íñüêèõ çå -
ìåëü çà äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ — ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó: ãîñ ïî äàðñüêi
ñèñ òå ìè, ìî äåëi îðãàí içàöi¿ âëà äè, ïî ëiòè êî-êîí ñòè òóö iî í à ëiñò -
ñüêà ïðàê òè êà», êî ëåê òèâ âè êî íàâöiâ êå ðó âàâ ñÿ íà ñàì ïå ðåä òèì,
ùî ¿¿ ´ðóí òîâ íà êîì ïëåê ñíà ðîç ðîá êà äîç âî ëèòü ðå êî íñòðó þ âà òè
iñòî ðè÷ íèé ðîç âè òîê Óêðà¿ íè ÿê íå âiä’ºìíî¿ ñêëà äî âî¿ çà ãàëü íî -
ºâðî ïå éñüêèõ ïî ëiòè÷ íèõ i ãîñ ïî äà ðñüêî-åêî íî ìi÷íèõ ïðî öåñiâ
äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó; ïî êà çà òè òå îêðå ìiø -
íå, ùî áóëî i º õà ðàê òåð íèì äëÿ ¿¿ ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî¿ òà ãîñ ïî -
äà ðñüêî-åêî íî ìi÷íî¿ åâî ëþöi¿; àê öåí òó âà òè ñÿ íà ïåð ìà íåí òíèõ
ìî äèô iêà öiéíèõ òðàíñ ôîð ìàö iÿõ ìå õàíiçìiâ âçàºìîäi¿ íà öiî íàëü -
íèõ ïî ëiòè÷ íèõ iíñòè òóöié i ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íèõ ìî äå ëåé â
ìåæ àõ ¿õíiõ îêðå ìèõ ñêëà äî âèõ. Êîí öåï öiÿ çà ïðî ïî íî âà íî ãî
äîñëiäæåí íÿ ñêå ðî âà íà íà òâî ðåí íÿ íà óêî âî âìî òè âî âà íî¿ ïà ðà -
äèã ìè, ñïðî ìîæ íî¿ ñïðà âè òè âïëèâ íà ïî ãëèá ëåí íÿ íà öiî íàëü íî¿
(â òîìó ÷èñëi iñòî ðè÷ íî¿ òà ïî ëiòè÷ íî¿) ñà ìî ñâiäî ìîñòi óêð à¿í ñü -
êî ãî ñî öió ìó ÿê ïåâ íî ãî iíòåã ðàëü íî ãî öiëî ãî. Î÷iêó âàíi ðå çóëü òà -
òè âiä ðå àë içàöi¿ ïðî åê òó ñòâî ðÿòü ðå àëüíi ìîæ ëè âîñòi äëÿ çà ïîâ -
íåí íÿ iñíó þ ÷èõ â iñòîð iîã ðàôi¿ ëà êóí â äîñëiäæåííi iñòî ðè÷ íî ãî
ïðî öå ñó íà òå ðå íàõ Óêðà¿ íè çà äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ — ðàí íüî ãî íî -
âî ãî ÷àñó; ñïðè ÿ òè ìóòü ïî ãëèá ëåí íþ ðî çóìi ííÿ çà êî íî ìiðíîñ òåé
ôîð ìó âàí íÿ òà ôóíê öiî íó âàí íÿ âëàä íèõ ñòðóê òóð òà äåð æàâ íèõ
iíñòè òóöié, ñòà íîâ ëåí íÿ ìî äå ëåé óêð à¿íñüêî¿ íà öiî íàëü íî¿ åêî íî -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
59
ì iêè, ùî â ïåð ñïåê òèâi âiäêðèº ïå ðåä óêð à¿íñüêèì çà ãà ëîì i ñâiòî -
âîþ ãðî ì àäñüêiñòþ ðå àëüíi ìîæ ëè âîñòi äëÿ ïå ðå îöiíêè óñòà ëå íèõ
ñòå ðå î òèïiâ ùîäî ïî ëiòè÷ íèõ òà ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íèõ ñôåð
æèò òÿ óêð à¿íñüêî ãî ñî öió ìó, ìiñöÿ óêðà¿íöiâ â çà ãàëü íîºâðî ïå é -
ñüêèõ ñîöiîïîëiòè÷íèõ ïðîöåñàõ.
Ñüî ãîäíi âiääië iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåäíiõ âiêiâ i ðàí íüî ãî íî -
âî ãî ÷àñó º îäíèì iç áà çî âèõ â ñòðóê òóði ²íñòè òó òó. Ïiäòâåð äæåí -
íÿì öüî ãî ìîæå ñëó ãó âà òè íå ëèøå éîãî êiëüêiñíèé ñêëàä (çà øòàò -
íèì ðîç êëà äîì íèíi ó âiääiëi ïðà öþº 25 ñïiâðî áiòíèêiâ, ó ò. ÷.
24 íà óêîâöi — çàâ. âiääiëó, àêà äåìiê ÍÀÍÓ Â. À. Ñìîëié, ãîë. í. ñ.,
÷ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò ÍÀÍÓ Ì. Ô. Êîò ëÿð, ïðîâ. í. ñ., ä. i. í.
Î. ². Ãóðæié, Â. Ì. Ãî ðî áåöü, Â. Ì. Ðè÷ êà, Ï. Ì. Ñàñ, Î. Ï. Òî ëî÷ -
êî, ïðîâ. í. ñ., ê. i. í. Ò. Â. ×óõëiá, ñ. í. ñ., ä. i. í. Ì. Â. Ñêðæè íñüêà,
ñ. í. ñ., ê. i. í. À. Î. Ãóð áèê, Î. Ì. Äçþ áà, Â. Ì. Ìà òÿõ, Î. Â. Ðó ñè íà,
Â. Â. Ñòà íiñëà âñüêèé, Á. Â. ×åð êàñ, í. ñ., ê. i. í., Í. Î. Áiëî óñ,
À. Â. Áëà íó öà, Ä. Ï. Âà ùóê, Ò. Ë. Âiëêóë, Â. ª. Çåìà, À. Ã. Ïëà õî -
íií, Í. Ï. Ñòàð ÷åí êî (çà ñó ìiñíèö òâîì), ì. í. ñ. áåç ñòó ïåí íÿ
Ê. Â. Êè ðè ÷åí êî, Î. Â. Îäðií, ó 2005 ð. äî ñòàö iî íàð íî¿ àñïiðàí òó -
ðè âiääiëó çà ðà õî âà íî Ê. Ï. Ìîöþ, ó 2006 ð. — Â. Ï. Êîíîíåíêà), à
íà ñàì ïå ðåä âè ñî êà òâîð ÷à àê òèâíiñòü.
Ç ñå ðå äè íè 80-õ ðð. ìè íó ëî ãî ñòîëi òòÿ íà îñíîâi âiääiëó ïî -
÷à ëî ñÿ ôîð ìó âàí íÿ íîâiòíüî¿ óêð à¿íñüêî¿ ìåäiºâiñòè÷ íî¿ i íî âiñ -
òè÷ íî¿ øêî ëè. Éîãî ïðà öiâíè êè ïî ñòiéíî ïðî âî äÿòü çíà÷ íó ðî áî òó
ïî êî îð äè íàöi¿ äîñëiäæåíü â ãà ëóçi íà öiî íàëü íî¿ iñòîði¿ äîáè ñå -
ðåä íüîâi ÷÷ÿ i ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó. Âîíè î÷î ëþ þòü ÷è º ÷ëå íà ìè
íà óêî âî-êî îð äè íà öiéíèõ ðàä òà íà óêî âî-äîñëiäíèõ òî âà ðèñòâ ç
äîñëiäæåí íÿ âiò÷èç íÿ íî¿ iñòîði¿ òà iñòîði¿ êðà¿í Ïiâäåí íî-Ñõiäíî¿
ªâðî ïè. Çîê ðå ìà, íà áàçi âiääiëó â ñå ðå äèíi 90-õ ðð. áóëî çà ñíî âà -
íî Óêð à¿íñüêå âiääiëåí íÿ Ìiæíà ðîä íî ãî òî âà ðèñ òâà ïî âèâ ÷åí íþ
ÕVI²² ñò., ÿêèì îõîï ëþ þòü ñÿ íå ëèøå iñòî ðè êè, à é ôàõiâöi iíøèõ
ãó ìàí iòàð íèõ ãà ëó çåé, êîòði ïðà öþ þòü íàä âiäïî âiäíîþ ïðî áëå -
ìà òè êîþ. Çàâ iäó âà÷ âiääiëó î÷î ëþº Íàö iî íàëü íèé êîì iòåò ïî âèâ -
÷åí íþ êðà¿í Ïiâäåí íî-Ñõiäíî¿ ªâðî ïè. Ó 2000 ð. âiääië âèñ òó ïèâ
iíiöià òî ðîì çà ñíó âàí íÿ ïåð iî äè÷ íî ãî âè äàí íÿ «Óêðà¿ íà â Öåí -
òðàëü íî- Ñõiäíié ªâðîïi (ç íà é äà âíiøèõ ÷àñiâ äî êiíöÿ ÕVI²² ñò.)»,
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
60
äî ñïiâïðàöi ç ÿêèì çà ëó ÷àºòüñÿ íå ëèøå âëàñ íèé íà óêî âèé ïî òåí -
öiàë, à é iñòî ðè êè ç ðiçíèõ ðåã iîíiâ Óêðà¿ íè òà ç-çà êîðäîíó.
Ó 2002 ð. ïðè âiääiëi áóëî óòâî ðå íî äâà ïî çàñ òðóê òóð íèõ
ïðî áëåì íèõ ïiäðî çäiëè — Öåíòð ç äîñëiäæåí íÿ iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿
Ðóñi (êå ðiâíèê — ïðîâ. í. ñ., ä. i. í. Î. Ï. Òî ëî÷ êî) òà Öåíòð
äîñëiäæåíü ïðî áëåì ñî öiàëü íî¿ iñòîði¿ (êå ðiâíèê — ïðîâ. í. ñ.,
ä. i. í. Â. Ì. Ãî ðî áåöü). Ó ñêëàäi ïåð øî ãî ç íèõ ïðà öþº ï’ÿòü íà ó -
êîâöiâ — ä. i. í. Î. Ï. Òî ëî÷ êî, ä. i. í. Â. Ì. Ðè÷ êà, ê. i. í.
Ò. Ë. Âiëêóë òà À. Ã. Ïëà õîíií, à òà êîæ ì. í. ñ. Ê. Â. Êè ðè ÷åí êî.
Ç 2000 ð. Öåí òðîì âè ïóñ êàºòüñÿ ïåð iî äè÷ íèé àëü ìà íàõ «Ruthe ni -
ca» (íà ñüî ãîäíi äðó êîì âèé øëî 4 âè ïóñ êè), à òà êîæ çà ïî ÷àò êî âà -
íî ïî ñòiéíî äiþ ÷èé Êèºâî-ðóñü êèé íà óêî âî-òå î ðå òè÷ íèé ñåì iíàð.
Îñíîâ íà óâà ãà ïðà öiâíèêiâ Öåí òðó çî ñå ðåä æå íà íà äîñëiäæåííi
ìà ëî âèâ ÷å íèõ àñ ïåêòiâ iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi òà ôîðì, ÿêèõ íà áó ëà
iñòî ðè÷ íà ïàì ’ÿòü ïðî íå¿ â ïiçíiøi ÷àñè. Ïðè öüî ìó çíà÷ íà óâà ãà
ïðè äiëÿºòüñÿ âèâ ÷åí íþ íà ðà òèâ íèõ äæå ðåë, êîí òåê ñòó âè íèê íåí -
íÿ iñòî ðè÷ íèõ íà ðà òèâiâ. Ñå ðåä ãî ëîâ íèõ ïðî áëåì — iñòîð iÿ ëiòî -
ïè ñàí íÿ ²Õ–X²²² ñò., ãå íå à ëî ãi÷íà ïàì ’ÿòü, ñî öiàëü íèé ðîç âè òîê òà
iäå î ëîãi÷íi ðóõè äî ìîí ã îëüñüêî ãî ÷àñó, äæå ðå ëîç íàâ÷i ðîç øó êè ç
iñòîði¿ ëiòî ïèñiâ Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî, ïå ðå îñìèñ ëåí -
íÿ êè¿âñüêî¿ äîáè ó ðàí íüî ìî äåðíié òà íîâiòíié iñòîð iîã ðàô iÿõ.
²äåÿ ùîäî ñòâî ðåí íÿ Öåí òðó ñî öiàëü íî¿ iñòîði¿ áóëà ïðî äèê -
òî âà íà íå îáõiäíiñòþ àê òèâ içó âà òè äîñëiäæåí íÿ ç iñòîði¿ óêð à ¿í -
ñüêî ãî ñî öió ìó, çíàé òè íîâi òå î ðå òè êî-ìå òî äî ëîãi÷íi ïiäõî äè òà
íà ïðÿ ìè âèâ ÷åí íÿ ñôå ðè ñî öiàëü íèõ âçàºìèí i ñî öiî êóëü òóð íî¿
àí òðî ïî ëîãi¿ òîùî. Ïî ñóòi, éøëî ñÿ ïðî ðå àí iìó âàí íÿ äîñëiäæåí -
íÿ ñî öiî êóëü òóð íî ãî çðiçó âiò÷èç íÿ íî¿ iñòîði¿ íà îñíîâi çäî áó òî ãî
â ºâðî ïåéñüêié i ñâiòîâié iñòîð iîã ðàô iÿõ äî ñâiäó. Öåíòð ñêëà -
äàºòüñÿ iç ÷î òèðü îõ ôàõiâöiâ — ä. i. í. Â. Ì. Ãî ðîá öÿ òà ê. i. í.
Í. Î. Áiëî óñ, Â. ª. Çåìè, Í. Ï. Ñòàð ÷åí êî. Ïðî òÿ ãîì 2003–2005 ðð.
íèìè ðîç ðîá ëÿ ëà ñÿ íà óêî âî-äîñëiäíà òåìà «Ðàí íüî ìî äåð íèé ñî -
öióì Óêðà¿ íè â ñâiòëi ìiêðî ñîö iàëü íî ãî àíàë içó: ïî ëiòè êî-ïðà âîâi
ïðàê òè êè òà iäå î ëîãi÷íi óñòà íîâ êè ó ïðî ÿ âàõ iíäèâ iäó àëü íèõ é
óíiêàëü íèõ ñòðà òåãié ïî âå äiíêè». Ç 2006 ð. Öåíòð çâåð íóâ ñÿ äî
äîñëiäæåí íÿ ïðî áëå ìè «Ñîö iàëüíi ãðó ïè òà ñòà íè Óêðà¿ íè ïiçíüî -
ãî ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ — ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó: ñòðà òèô iêàö iÿ, ñòà òóñ,
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
61
âí óòðiøíÿ i ìiæñòà íî âà ìîáiëüíiñòü, ñèñ òå ìè öiííiñíèõ îðiºí òè -
ðiâ». Ïðî òÿ ãîì 2002–2005 ðð. ñïiâðî áiòíè êè Öåí òðó ïiäãî òó âà ëè
äî äðó êó 5 âè ïóñêiâ àëü ìà íà õó «Ñîö ióì», îðãàí içó âà ëè òà ïðî âå ëè
âè¿çäíi ìiæíà ðîäíi íà óêîâi êîí ôå ðåíöi¿ «“Âiðíiñòü — çðà äà” ó
ñïðèé íÿòòi ñå ðåä íüî âi÷íèõ i ðàí íüî ìî äåð íèõ ñî öióìiâ» (ì. Êàì ’ÿ -
íåöü-Ïîäiëüñüêèé, 2004 ð.) òà «Êîíôëiêò òà ïî ðî çóìi ííÿ â iñòîði¿
ñå ðåä íüî âi÷íî¿ i ðàí íüî ìî äåð íî¿ ªâðî ïè» (ì. Ðiâíå — Îñòðîã,
2005 ð.).
Çà ãà ëîì ïðî òÿ ãîì îñòàííiõ øåñ òè ðîêiâ ñïiâðî áiòíè êè
âiääiëó âçÿ ëè ó÷àñòü ó áiëüø íiæ 70 íà óêî âèõ ôî ðó ìàõ ðiçíî ãî
ôîð ìà òó, çîê ðå ìà, òðüîõ Ìiæíà ðîä íèõ íà óêî âèõ êîí ãðå ñàõ óêð à -
¿í ñüêèõ iñòî ðèêiâ: «Óêð à¿íñüêà iñòî ðè÷ íà íà óêà íà ïî ðîçi ÕÕ² ñò.»
(×åðíiâöi, 2000), «Óêð à¿íñüêà iñòî ðè÷ íà íà óêà íà ñó ÷àñ íî ìó åòàïi
ðîç âèò êó» (Êàì ’ÿ íåöü-Ïîäiëüñüêèé, 2003), «Óêð à¿íñüêà iñòî ðè÷ íà
íà óêà íà øëÿ õó òâîð ÷î ãî ïî ñòó ïó» (Ëóöüê, 2006); V òà V² Ìiæíà -
ðîä íèõ êîí ãðå ñàõ óêðà¿íiñòiâ (×åðíiâöi, 2002; Äî íåöüê, 2005);
ìiæíà ðîä íèõ êîí ôå ðåí öiÿõ «Øëÿ õè Óêðà¿ íè òà Ïîëüùi äî ïî ðî -
çóìi ííÿ: óêð à¿íñüêî-ïî ëüñüêi âiäíî ñè íè ç ÕVI² ñò. äî ïî ÷àò êó
90-õ ðð. ÕÕ ñò.» (Ê., 2001); «Ìiæêîí ôåñiéíi âiäíî ñè íè ó Âå ëè êî ìó
êíÿçiâñòâi Ëè òî âñüêî ìó â ÕVI–XVI² ñò.» (Ãðîä íî, 2001); «Êè ¿â -
ñüêà äåð æà âà ìiæ õðèñ òè ÿ íñüêèì Ñõî äîì i Çà õî äîì» (²òàë iÿ,
2002); «Óêðà¿ íà — Òó ðå÷ ÷è íà: ëå ãåí äè, ñó ÷àñ íå òà ìàé áóòíº» (Ê.,
2002); «Êðèì â iñòî ðè÷ íèõ ðå àë iÿõ Óêðà¿ íè» (Ê., 2004); «Óêð à ¿í -
ñüêå êî çàö òâî ó âiò÷èç íÿíié òà çà ãàëü íîºâðî ïåéñüêié iñòîði¿» (Îäå -
ñà, 2005); «Ïåð øèé Ëè òî âñüêèé Ñòà òóò i éîãî åïî õà» (Ëèò âà,
2004), «Ïîñ òàòü ²âàíà Ìà çå ïè â ºâðî ïåéñüêié iñòîði¿» (Ðó ìóí iÿ,
2004); ðÿäi ðåã iî íàëü íèõ êðóã ëèõ ñòîëiâ, íà óêî âî-ïðàê òè÷ íèõ òà
ìiæíà ðîä íèõ êîí ôå ðåíöié, ïðè ñâÿ ÷å íèõ 350-ði÷÷þ Ïå ðå ÿñ ëà â -
ñüêî¿ ðàäè 1654 ð. (ñi÷åíü — ãðó äåíü 2003 ð.; ñi÷åíü — ëþ òèé
2004 ð.); îðãàí içó âà ëè òà ïðî âå ëè êðóãëi ñòî ëè «Âîºííà iñòî ðè÷ íà
íà óêà â Óêðà¿íi: ñòàí i ïåð ñïåê òè âè» (2001) òà «Ïå ðå ÿñ ëà âñüêà
ðàäà òà óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêà óãî äà 1654 ð.: iñòîð iÿ, iñòîð iîã ðàô iÿ,
iäå î ëîã iÿ» (ãðó äåíü 2003 ð.), ìiæíà ðîä íó íà óêî âó êîí ôå ðåí öiþ
«Óêðà¿ íà, Ïîëü ùà, Ðîñ iÿ ó ÕV²²–ÕV²²² ñò.: ïî ëiòè êî-äåð æàâíi ìî -
äåëi òà âëàäíi åë iòè» (âå ðå ñåíü 2006 ð.).
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
62
Çíà÷ íî ðîç øè ðè ëè ñÿ ìiæíà ðîäíi êîí òàê òè íà óêîâöiâ âiä -
äiëó. Òàê, íà ïðèê ëàä, ëèøå ó 2001 ð. âîíè ìàëè 12 íà óêî âèõ
âiäðÿä æåíü äî Ïîëüùi, 11 äî Ðîñi¿, 1 äî Áiëî ðóñi, 2 äî ²òàëi¿ òà 1 äî
Ôðàíöi¿. Ç êîæ íèì ðî êîì ãå îã ðàô iÿ çà êîð äîí íèõ ïî ¿çäîê ç íà óêî -
âè ìè öiëÿ ìè ðîç øè ðþºòüñÿ. Ç ïî ÷àò êó íî âî ãî ñòîëi òòÿ ñïiâðî -
áiòíè êè âiääiëó ñòà æó âà ëè ñÿ, âèñ òó ïà ëè ç ëåê öiÿ ìè, áðà ëè ó÷àñòü ó
íà óêî âèõ êîí ôå ðåí öiÿõ ó Ðîñi¿ (61 âiäðÿä æåí íÿ), Áiëî ðóñi (7),
Ëàòâi¿ (2), Ëèòâi (3), Ïîëüùi (31), Âå ëè êîá ðè òàíi¿ (1), ²òàëi¿ (4),
Ôðàíöi¿ (9), Ãðåöi¿ (1), Áîë ãàði¿ (1), Óãîð ùèíi (1), Ðó ìóíi¿ (2), Íîð -
âåãi¿ (1), Øâåöi¿ (1), Ñïî ëó ÷å íèõ Øòà òàõ Àìåðèêè (2). Ïiä ÷àñ öèõ
ïî ¿çäîê îïðàöü î âó âà ëè ñÿ ôîí äè çà êîð äîí íèõ íà óêî âèõ iíñòè òó -
öié, íà ñëiäêîì ÷îãî ñòà ëî ââå äåí íÿ äî íà óêî âî ãî îá iãó çíà÷ íî ãî
ìà ñè âó íî âî ãî äæå ðåëü íî ãî ìà òåð ià ëó ç ðiçíèõ àñ ïåêòiâ i ïåð iîäiâ
óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿.
×iëüíå ìiñöå â äiÿëü íîñòi âiääiëó âiäâî äèòü ñÿ íàä àí íþ íà ó -
êî âèõ êîí ñóëü òàöié, ïiäãî òîâöi ðiçíî ãî ðîäó àíàë iòè÷ íèõ ìà òåð i -
àëiâ. Ñïiâðî áiòíè êè ïðî âî äÿòü øè ðî êó ëåêöiéíó ðî áî òó, ïî ñòiéíî
âèñ òó ïà þòü ó çà ñî áàõ ìà ñî âî¿ iíôîð ìàöi¿ ç àê òó àëü íèõ ïðî áëåì
óêð à¿íñüêî¿ iñòîði¿ äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó.
Åêâiâà ëåí òîì âèç íàí íÿ çíà÷ íî ãî íà óêî âî ãî âíåñ êó âiääiëó
iñòîði¿ Óêðà¿ íè ñå ðåäíiõ âiêiâ i ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó â íî âiòíþ
óêð à¿íñüêó iñòîð iîã ðàô iþ ñòà ëè ÷èñ ëåííi ïðå ìi¿ i íà ãî ðî äè, ÿêè ìè
äåð æà âà òà Àêàäåìiÿ íàóê âiäçíà ÷è ëè éîãî ñïiâðî áiòíèêiâ. Òàê,
ïðå ìi¿ òà ñòè ïåíäi¿ Ïðå çèäi¿ ÍÀÍ Óêðà¿ íè äëÿ ìî ëî äèõ íà óêîâöiâ
çà îñòàííi ðîêè îò ðè ìà ëè ê. i. í. Ò. Â. ×óõëiá, Â. ª. Çåìà. Íà ïðå ìiþ
àêà äåì iêà Ì. Ñ. Ãðó øå âñüêî ãî ó 1997 ð. áóëî âè ñó íó òî ìî íîã ðà -
ôiþ ñ. í. ñ., ê. i. í. Î. ². Ãóð æiÿ «Óêð à¿íñüêà êî çàöü êà äåð æà âà â
äðóãié ïî ëî âèíi ÕVI²–XVI²² ñò.: êîð äî íè, íà ñå ëåí íÿ, ïðà âî».
Àíàëîãi÷íó ïðå ìiþ â íîì iíàöi¿ äëÿ ìî ëî äèõ íà ó êîâöiâ çà öèêë
ïðàöü îò ðè ìàâ ê. i. í. À. Î. Ãóð áèê. Ïðåì iþ Ïðå çè äåí òà ÍÀÍ
Óêðà¿ íè äëÿ ìî ëî äèõ íà óêîâöiâ â ñå ðå äèíi 90-õ ðîêiâ áóëî ïðè ñóä -
æå íî ê. i. í. Â. Ì. Ãî ðîá öþ. Çà ó÷àñòü ó ïiäãî òîâöi ï’ÿò íàä öÿ òè -
òîì íî¿ ñåði¿ «Óêðà¿ íà êðiçü âiêè» ÷î òè ðè ñïiâðî áiòíè êè âiääiëó —
àêà äåìiê ÍÀÍ Óêðà¿ íè Â. À. Ñìîëié, ÷ëåí-êî ðåñ ïîí äåíò ÍÀÍ
Óêðà¿ íè Ì. Ô. Êîò ëÿð, ê. i. í. Î. Â. Ðó ñè íà òà ê. i. í. Î. Ï. Òî ëî÷ êî
ñòà ëè Ëà ó ðå à òà ìè Äåð æàâ íî¿ ïðå ìi¿ Óêðà¿ íè 2000 ð. Ó 2004 ð. Ñòè -
²ÄÄ²Ë ²ÑÒÎв¯ ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÑÅÐÅÄÍ²Õ Â²Ê²Â
63
ïåí äiþ Ïðå çè äåí òà Óêðà¿ íè äëÿ îá äà ðî âà íî¿ ìî ëîäi îò ðè ìàâ í. ñ.
Á. Â. ×åð êàñ. 2006 ð. ê. i. í. Â. ª. Çåìà çäî áóâ Ãðàíò Ïðå çè äåí òà
Óêðà¿ íè ó òié æå íîì iíàöi¿.
Ïî òóæ íèé òâîð ÷èé ïî òåí öiàë, ÿêèé ñüî ãîäíi ñêîí öåí òðî âà -
íî ó âiääiëi, âiäêðè âຠïå ðåä öèì ñòðóê òóð íèì ïiäðî çäiëîì ²íñòè -
òó òó íîâi ïåð ñïåê òè âè ùîäî ïðî äóê òèâ íî¿ ïðàöi ó ñôåði ðå êî í -
ñòðóêöi¿ iñòî ðè÷ íî ãî ìè íó ëî ãî Óêðà¿ íè ÿê iíòåã ðî âà íî¿ öiëîñòi
ñâiòî âî¿ ñïiâäðóæ íîñòi, âè ðîá ëåí íÿ íî âèõ ïà ðà äèãì íà óêî âî ãî
ìèñ ëåí íÿ.
ÂÀËÅÍÒÈÍÀ ÌÀÒßÕ
64
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-78683 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T17:22:02Z |
| publishDate | 2006 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Матях, В. 2015-03-20T07:40:14Z 2015-03-20T07:40:14Z 2006 Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) / В. Матях // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 17-66.— укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78683 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі До 70-річчя Інституту історії України НАН України Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) Article published earlier |
| spellingShingle | Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) Матях, В. До 70-річчя Інституту історії України НАН України |
| title | Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) |
| title_full | Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) |
| title_fullStr | Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) |
| title_full_unstemmed | Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) |
| title_short | Відділ історії України середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) |
| title_sort | відділ історії україни середніх віків і раннього нового часу (1936 - 2006 роки) |
| topic | До 70-річчя Інституту історії України НАН України |
| topic_facet | До 70-річчя Інституту історії України НАН України |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78683 |
| work_keys_str_mv | AT matâhv víddílístorííukraíniseredníhvíkívírannʹogonovogočasu19362006roki |