Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Datum: | 2006 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainian |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2006
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78740 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття / Д. Ващук // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 423-438. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-78740 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Ващук, Д. 2015-03-20T15:52:30Z 2015-03-20T15:52:30Z 2006 Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття / Д. Ващук // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 423-438. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78740 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історіографія та методологія Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття |
| spellingShingle |
Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття Ващук, Д. Історіографія та методологія |
| title_short |
Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття |
| title_full |
Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття |
| title_fullStr |
Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття |
| title_full_unstemmed |
Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття |
| title_sort |
непорушність "старини": державна політика великого князівства литовського чи історіографічна традиція кінця хіх - першої третини хх століття |
| author |
Ващук, Д. |
| author_facet |
Ващук, Д. |
| topic |
Історіографія та методологія |
| topic_facet |
Історіографія та методологія |
| publishDate |
2006 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Україна в Центрально-Східній Європі |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
XXXX-0035 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78740 |
| citation_txt |
Непорушність "старини": державна політика Великого князівства Литовського чи історіографічна традиція кінця ХІХ - першої третини ХХ століття / Д. Ващук // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 423-438. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT vaŝukd neporušnístʹstarinideržavnapolítikavelikogoknâzívstvalitovsʹkogočiístoríografíčnatradicíâkíncâhíhperšoítretinihhstolíttâ |
| first_indexed |
2025-11-26T00:09:48Z |
| last_indexed |
2025-11-26T00:09:48Z |
| _version_ |
1850594207808356352 |
| fulltext |
Ðîçä³ë III
²ñòîð³îãðàô³ÿ
òà ìåòîäîëîã³ÿ
Äìèòðî Âàùóê
ÍÅÏÎÐÓØͲÑÒÜ «ÑÒÀÐÈÍÈ»: ÄÅÐÆÀÂÍÀ
ÏÎ˲ÒÈÊÀ ÂÅËÈÊÎÃÎ ÊÍßDzÂÑÒÂÀ
ËÈÒÎÂÑÜÊÎÃÎ ×È ²ÑÒÎвÎÃÐÀÔ²×ÍÀ
ÒÐÀÄÈÖ²ß Ê²ÍÖß XIX — ÏÅÐØί ÒÐÅÒÈÍÈ
XX ÑÒÎ˲ÒÒß
Â
õîäi ñâî ãî iñòî ðè÷ íî ãî ðîç âèò êó ñóñïiëüñòâî íå îäíî -
ðà çî âî ïå ðå æè âຠêðè òè÷íi ìî ìåí òè, ïî â’ÿ çàíi ç íà -
ãàëü íîþ ïî òðå áîþ â ïåâ íèõ ïå ðå òâî ðåí íÿõ, çìiíàõ òà
iííî âàö iÿõ ó òèõ ÷è iíøèõ ñôå ðàõ ñóñïiëüíî ãî æèò òÿ, òîá òî ç íå -
îáõiäíiñòþ ðå ôîð ìó âàí íÿ. Ðå ôîð ìè º íå âiä’ºìíîþ ÷àñ òè íîþ
ñóñïiëüíî ãî ïðî ãðå ñó, áåç ÿêî ãî âàæ êî óÿ âè òè ñîái iñíó âàí íÿ
áóäü- ÿêî ãî äåð æàâ íî ãî ìå õà íiçìó. Íå çà ïå ðå÷ íèì º ôàêò, ùî
îñíîâ íèé çìiñò ðå ôîð ìó âàí íÿ ïî ëÿ ãຠïå ðå äóñiì â óäîñ êî íà ëåííi
çà ñòàð iëèõ ìî äå ëåé ÷è ôîðì, çà ïðî âàä æåííi ðiçíî ìà íiòíèõ íî âî -
ââå äåíü ÷è ïðî ãðå ñèâ íèõ òåõ íî ëîãié, òîùî. Âîä íî ÷àñ ñëiä ðî çóì i -
òè, ùî íà êëà äàí íÿ ñó ÷àñ íî¿ òå ðìiíî ëîãi¿ íà, ñêàæ iìî, ñå ðåä íüî -
âi÷íi ðå àëi¿ º äî ñèòü óìîâ íèì. Ïðî òå, íà íàø ïî ãëÿä, âè êî ðèñ òàí íÿ
íè íiøíiõ òëó ìà ÷åíü íå áóäå iñòîò íî âïëè âà òè íà âèê ëà äåí íÿ ñóòi
ïðî áëå ìè.
Âêà çàíi ïðî öå ñè íå ìîã ëè îá ìè íó òè i Âå ëè êå êí ÿçiâñòâî Ëè -
òî âñüêå (äàëi — ÂÊË), äî ñêëà äó ÿêî ãî âõî äè ëè ðiçíi åòíi÷íi çåìëi,
â òîìó ÷èñëi é óêðà¿íñüêi. Ïðè âèâ ÷åííi iñòîði¿ öiº¿ äåð æà âè
äîñëiäíèê ó ðiçíî ìà íiòíèõ äæå ðå ëàõ ÷àñ òî ìîæå çóñòðiòè «øòàì -
ïîâi» âè ðà çè: «ïî ñòà ðî ìó», «ïî äàâ íå ìó îá û ÷àþ», «êàê áó äåò
áûëî çà âå ëè êî ãî êíÿ çÿ Âè òîâ òà», «ìû ñòà ðè íû íå ðó õà åì, à íî -
âèí íå ââî äèì» òîùî. Ñêëà äàºòüñÿ ïåð øå âðà æåí íÿ, ùî âñÿ äåð -
æàâ íà ïî ëiòè êà ç äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIV i äî ñå ðå äè íè XVI ñò. ñïðÿ -
ìî âó âà ëàñü íà «êîí ñåð âó âàí íÿ» iñíó þ ÷èõ ç äàâíiõ ÷àñiâ ìiñöå âèõ
ïî ðÿäêiâ. ßêùî âè õî äè òè ç öüî ãî, òî áåç ïå ðå÷ íèì áóäå âèñ íî âîê
ïðî íå ïðî âå äåí íÿ âå ëè êîê í ÿçiâñüêèì óðÿ äîì áóäü-ÿêèõ ðå ôîðì
óïðî äîâæ äâîõ ñîò ðîêiâ. Àëå ÷è áóëî öå â äiéñíîñòi é ÷è iñíó âà ëà
íà ñïðàâäi «êîí ñåð âà òèâ íà» ïî ëiòè êà ó ÂÊË, ïðè òî ìó, ùî ðîç âèò -
êîì áóäü-÷îãî º ðóõ âïå ðåä, ïå ðå õiä äî iíøî ãî, âè ùî ãî ñòó ïå íÿ?
Ìîæ ëè âî, öå òàê. Ïðî òå, ââà æàºìî, ìîâà éäå íå ïðî çà ïå ðå ÷åí íÿ
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 6, 2006 423
ôàêòiâ, ùî ñâiä÷àòü ïðî ðå ôîð ìó âàí íÿ ñóñïiëüñòâà, à ïðî ¿õ òðàê -
òó âàí íÿ â iñòîð iîã ðàôi¿. Ñàìå ç’ÿ ñó âàí íÿ öüî ãî ïè òàí íÿ º îñíîâ -
íèì çà âäàí íÿì íà øî¿ ïó áëiêàöi¿.
Äëÿ íà ñå ëåí íÿ óêð à¿íñüêèõ òà áiëî ðóñü êèõ çå ìåëü ÂÊË
îñíîâ íèì îá’ºêòîì çáå ðå æåí íÿ çà ëè øà ëèñü «ñòàði» çâè ÷à¿, êîði í -
íÿ ÿêèõ òå î ðå òè÷ íî ìîæ íà âiäíåñ òè äî ÷àñiâ Ðóñü êî¿ Ïðàâ äè. Öÿ
ïàì ’ÿò êà ñòà ëà ïðåä ìå òîì íà óêî âèõ äîñëiäæåíü îêðå ìèõ iñòî ðèêiâ
ïðà âà ç ïðî áëå ìè îá´ðóí òó âàí íÿ êîí öåïöi¿ «êîí ñåð âà òèâ íî¿» ëè -
òî âñüêî¿ ïî ëiòè êè íà àíåê ñî âà íèõ çåì ëÿõ1. Çîê ðå ìà, Ô. Ëå îí òî âè÷
â îäíié iç ïåð øèõ ñâî¿õ ðîáiò2 äî âî äèâ, ùî ó çìiñòi Ïåð øî ãî Ëè òîâ -
ñüêî ãî Ñòà òó òó íîð ìè Ðóñü êî¿ Ïðàâ äè âiäîá ðà æåíi ïî âíiñòþ. «Ëè -
òî âñüêèé Ñòà òóò, — ïè ñàâ âií, — ïðåä ñòàâ ëÿº öiëèé ðÿä þðè äè÷ -
íèõ iíñòè òóòiâ, ÿêi áå ðóòü ñâié ïî ÷à òîê ç Ðóñü êî¿ Ïðàâ äè. Ìîæ íà
áåç ïî ìèë êî âî ïî âiäî ìè òè, ùî öiëi ðî çäiëè Ñòà òó òó ïî áó äî âàíi íà
îäíà êî âèõ íà ÷à ëàõ ç Ðóñü êîþ Ïðàâ äîþ»3.
Àíàëîãi÷íó ïî çèö iþ ùîäî çà êî íî äàâ ÷î ãî àñ ïåê òó iíñòè òó òó
«ñòà ðè íè» çà é íÿâ Ì. ßñiíñüêèé. Íà éîãî äóì êó, äåð æàâ íà âëà äà
ÂÊË âè êî ðèñ òî âó âà ëà «ñòà ðè íó» ÿê äæå ðå ëî ïðà âà, à çà êî íî äàâ ÷à
iíiöià òè âà êíÿçiâ áóëà ñïðÿ ìî âà íà íà óçà êî íåí íÿ ïà íó þ ÷î ãî çâè -
÷àþ. ßê ïðè êëàä â÷å íèé íà âî äèòü óñòàâíi çåìñüêi ãðà ìî òè, êîëè
«öiëi îá ëàñòi Ëè òî âñüêî¿ äåð æà âè âiäñòî þ âà ëè ëèøå ñâî¿ ñòà ðî -
âèííi ïðà âà òà çâè ÷à¿, êëî ïî òà ëè ïðî ¿õ íå äî òîð êàííiñòü, çà õèñò i â
ðå çóëü òàòi îò ðè ìó âà ëè ç öiºþ ìå òîþ æà ëó âàííi ãðà ìî òè… À ñóò -
íiñòü öèõ äî êó ìåíòiâ ïî ëÿ ãà ëà íå â íàä àííi ÿêèõ-íå áóäü ïiëüã ÷è
ïå ðå âàã, à â ïiäòâåð äæåííi âñüî ãî iñíó þ ÷î ãî ñïî êîíâiêiâ â ñèëó
çâè ÷àþ àáî ïî æà ëó âàí íÿ (êóð ñèâ àâ òî ðà)»4. Öi çâè ÷à¿, íà äóì êó
iñòî ðè êà, iñíó âà ëè íà äàâ íüî ðóñü êèõ çåì ëÿõ ùå ç ÷àñiâ Êè¿âñüêî¿
Ðóñi, à òîìó íî ñè ëè çà ãàëü íî çå ìñüêèé õà ðàê òåð i ïå ðå áó âà ëè ïiä
ïî ñòiéíèì çà õèñ òîì ãðî ìà äè. Îñòàí íÿ, â ñâîþ ÷åð ãó, «îá åð iãà ëà
ñòà ðè íó» âiä çà çiõàíü ç áîêó öåí òðàëü íèõ òà ìiñöå âèõ óðÿ äî âèõ
îðãàíiâ.
Âîä íî ÷àñ, ÿê ç’ÿ ñó âàâ Ì. ßñiíñüêèé, çáå ðå æåí íÿ «ñòà ðè íè»
íå çà âæäè áóëî äîì iíó þ ÷èì ïðè íöè ïîì óðÿ äî âî¿ ïî ëiòè êè ó ÂÊË.
Îñîá ëè âî öå ïðî ñòå æóºòüñÿ ïiä ÷àñ ïî æà ëó âàí íÿ îá ëàñ íèõ ïðè âi -
ëå¿â, ÿêå âiäáó âà ëîñü âíà ñëiäîê ëiêâiäàöi¿ óäiëüíèõ êíÿçiâñòâ.
Ñàìå òîäi âåð õîâ íà âëà äà ðî çóì iëà, ùî «øëÿ õîì ïiäòâåð äæåí íÿ
ÄÌÈÒÐÎ ÂÀÙÓÊ
424
áà ãàòü îõ iñíó þ ÷èõ çå ìñüêèõ ïî ðÿäêiâ òà ïðàâ íà ñå ëåí íÿ ïå ðå õiä
âiä ñòà ðèõ çà êîíiâ äî íî âèõ áóäå ìåíø áî ëþ ÷èì i ìåíø ïî ìiòíèì,
à öå, ó ñâîþ ÷åð ãó, íå òiëüêè íå âèê ëè ÷å çà âî ðó øåíü íà ìiñöÿõ, à é
îá’ºäíຠêî ëèøíi óäiëüíi êí ÿçiâñòâà ç äåð æà âîþ».  ðå çóëü òàòi
ðàç îì iç «ñòà ðè ìè çâè ÷à ÿ ìè» ó çìiñòi ãðà ìî òè âêà çó âà ëèñü ïðà âà é
ïðå ðî ãà òè âè âåð õîâ íî¿ âëà äè, ùî de facto âèç íà ÷à ëî âiäíî ñè íè
ìiæ îá ëàñ òþ òà äåð æà âîþ5.
²íøèé iñòî ðèê — Ì. Ìàê ñè ìåé êî, ïðî âiâøè ïî ðiâíÿëü íèé
àíàëiç ïè ñåì íèõ ïàì ’ÿ òîê ïðà âà ÂÊË ç Ðóñü êîþ Ïðàâ äîþ, äiéøîâ
âèñ íîâ êó, ùî âèñõiäíèì ïóí êòîì ðîç âèò êó ëè òî âñüêî-ðóñü êî ãî
ïðà âà áóëà îñòàí íÿ6. Â iíøié ïðàöi äîñëiäíèê ïiäòâåð äèâ âèñ íîâ êè
ñâî ãî ïî ïå ðåä íè êà Ì. ßñiíñüêî ãî: «Öi íîð ìè (óñòàâ íèõ çå ìñüêèõ
ãðà ìîò. — Ä. Â.) íå áóëè âñòà íîâ ëåíi ëè òî âñüêè ìè êíÿ çÿ ìè, à ëèøå
âèç íàíi é ñà íêöiî íî âàíi íèìè; âîíè iñíó âà ëè çäàâ íà ó çâè ÷àºâîìó
ìiñöå âî ìó ïðàâi, ÿêå ëåä âå áóëî âiäîìå ëè òî âñüêèì êíÿ çÿì; âiäî -
ìîñ òi ïðî íèõ äà âà ëî ìiñöå âå íà ñå ëåí íÿ, ÿêå öiíè ëî ñâîþ ïðà âî âó
ñòà ðè íó òà áà æà ëî çáå ðåã òè ¿¿ â íî âèõ óìî âàõ ïî ëiòè÷ íî ãî æèò òÿ»7.
Åêî íî ìi÷íî-ïðà âîâi àñ ïåê òè «ñòà ðè íè», çîê ðå ìà, çà ñòàâ íå
ïðà âî, äîñëiäæó âàâ Ì. Âëà äè ìèð ñêèé-Áó äà íîâ. Âè ÿ âèâ øè éîãî
âè òî êè òà ðå àë içàö iþ, âií ââà æàâ, ùî «çà êîí íà ïðî äàæ ìàºòêó â
1/3 éîãî ÷àñ òèíi òà çà ñòà âè ó 2/3 áóâ çà ìiíîþ ñòà ðî ãî ïðà âà ðî äî -
âî ãî âè êó ïó. Öåé çà êîí i áóâ ïåð øî ÷åð ãî âîþ óìî âîþ ðîç âèò êó çà -
ñòàâ íî ãî ïðà âà». Êîëè æ ïî ëî æåí íÿ Äðó ãî ãî Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó
1566 ð. çíÿ ëè îá ìå æåí íÿ íà ïðà âî ðîç ïî ðÿä æåí íÿ íå ðó õî ìiñòþ,
òî, ïè ñàâ iñòî ðèê, «ìîæ íà çà ñïî êî¿ òèñü íà äóìöi ïðî êîí ñåð âà -
òèâíiñòü çà õiäíî-ðóñü êî ãî ïðà âà âçà ãàëi (íà ïðèê ëàä, êðèì iíàëü íî -
ãî). Äiéñíî, çà êîí ïðî çà áî ðî íó ïðî äà æó áiëüøå 1/3 ìàºòêiâ äiÿâ
òàê äîâ ãî, ùî íå ìiã íå çà ëè øè òè ïiñëÿ ñåáå ñòiéêî¿ çâè÷ êè â íà ñå -
ëåí íÿ»8. Òóò ñëiä çà óâà æè òè, ùî òàêå ïðè ïó ùåí íÿ Ì. Âëà äè ìèð -
ñêî ãî-Áó äà íî âà, ÿê ïî êà çó þòü ñó ÷àñíi äîñëiäæåí íÿ, íå âiäïîâ iäà -
ëî ïðàê òèöi. Óêð à¿íñüêå íà ñå ëåí íÿ, ïiñëÿ çà ïðî âàä æåí íÿ â äiþ
Äðó ãî ãî Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó, ïðî äà âà ëî íå ðó õîìiñòü, ùî çíà÷ íî
ïå ðå âè ùó âà ëà ¿¿ òðå òè íó. Íàï ðèê ëàä, ó Âî ëî äè ìè ðñüêî ìó ãðî ä -
ñüêî ìó ñóäi (Âî ëè íñüêå âîºâî äñòâî) ïðî òÿ ãîì 1566–1570 ðð. áóëî
çà ôiê ñî âà íî 16 âè ïàäêiâ, êîëè ïî âiòî âà øëÿõ òà ïðî äà âà ëà ÷è êó ïó -
âà ëà ñâî¿ âî ëîäi ííÿ. Ëèøå â îä íî ìó âè ïàä êó îá’ºêòîì êóïiâ ëi-
ÍÅÏÎÐÓØͲÑÒÜ «ÑÒÀÐÈÍÈ»
425
ïðî äà æó áóëà òðå òè íà ìàºòêó, ùî ñòà íî âèòü 0,06 % âiä çà ãàëü íî¿
êiëüêîñòi çà çíà ÷å íèõ êîí òðàêòiâ9.
Ïiäòâåð äæåí íÿ íå äî òîð êà íîñòi «ñòà ðè íè» çíà õî äè ìî òà êîæ
â ïðàöi Ð. Ëà ùåí êà. Àíàëiçóþ÷è ïðà âîâi äæå ðå ëà, â÷å íèé ïè ñàâ,
ùî ¿õíi íîð ìè «âiäáè âà þòü òi ïðàâíi ñòà ðî äàâíi ïî ëî æåí íÿ, ÿêi â
òîé ÷àñ æèëè ó ñâiòîã ëÿäi óêð à¿íñüêèõ íà ðîä íèõ ìàñ»10, à òà êîæ
çà ñâiä÷ó þòü ¿õ áëèçü êå âiäíî øåí íÿ äî Ðóñü êî¿ Ïðàâ äè. Íå áóëè
âè íÿò êîì ó öüî ìó, íà äóì êó iñòî ðè êà, ñòàòòi óñòàâ íèõ çå ìñüêèõ
ãðà ìîò: «Â ïðè âiëå ÿõ óñòàâ íèõ â ïî ëî æåí íÿõ êàð íî ãî i öèâiëüíî ãî
ïðà âà ÷åð âî íîþ íè òêîþ ïiäêðåñ ëþºòüñÿ ñòà ðî âèí íå ïðà âè ëî, ñòà -
ðî äàâ íÿ ïð àäiäiâñüêà òðà äèö iÿ: “íî âè íè íå óâî äè òè, à ñòà ðè íè íå
ðó õàòü”»11.
Çíà÷ íî øèð øå ùîäî çà çíà ÷å íî¿ ïðî áëå ìè âèñ ëîâ ëþ âàâ ñÿ
À. ßêîâëiâ. Äîñëiäæó þ ÷è ÷åñü êå ñå ðåä íüî âi÷íå ïðà âî òà éîãî
âïëèâ íà óêð à¿íñüêå â XV–XVI ñò., âií âêà çó âàâ, ùî çà êî íî äàâöi
ÂÊË áóëè áàé äó æè ìè äî ÷ó æî ãî ïðà âà, òîìó ãî ëîâ íèì ïðà âè ëîì
äëÿ íèõ áóëî îá åð iãà òè ñòà ðè íó òà íå çà ïðî âàä æó âà òè íî âèí. Îñü
÷îìó, íà äóì êó iñòî ðè êà, «÷åñü êå çå ìñüêå ïðà âî çäà âà ëî ñÿ íå ÷ó -
æèì ïðà âîì, à ðiäíèì, áî â éîãî îñíîâi ëå æà ëà òà ñàìà “ñòà ðè íà”,
ñòà ðîñ ëîâ ’ÿ íñüêå ïðà âî, ÿêå áóëî îñíî âîþ “ðóñü êî ãî ïðà âà”».
 ðå çóëü òàòi öüî ãî Ëè òî âñüêà äåð æà âà àê òèâ íî âè êî ðèñ òî âó âà ëà
÷åñü êå íà öiî íàëü íå ïðà âî, ïðàâ íè ÷ó òå ðìiíî ëîã iþ, ìîâó â iíòå ðå -
ñàõ ðîç âèò êó ÿê ñâ ïè ñåì íî¿ ìîâè, òàê i ïðà âà. Öå íà é áiëüøå
ïðî ÿ âè ëîñü â çà êî íî äàâ ÷èõ ïàì ’ÿò êàõ ÂÊË, îñîá ëè âî â óñòàâ íèõ
ãðà ìî òàõ òà Ëè òî âñüêèõ Ñòà òó òàõ12.
Òðà äèöiéíiñòü ó âèñâiòëåííi íå ïî ðóø íîñòi ñòà ðè íè ïðî ñòå -
æóºòüñÿ òà êîæ i â çà ãàëü íèõ äîñëiäæåí íÿõ ç iñòîði¿ ÂÊË. Òàê,
Ì. Äàø êå âè÷ ñòâåð äæó âàâ, ùî íà âiòü íà ñå ðå äè íó — äðó ãó ïî ëî -
âè íó XIV ñò. «ëè òî âñüêå çà âî þ âàí íÿ ìàëî çìiíè ëî ñóñïiëüíèé ëàä
ðóñü êèõ çå ìåëü»13. Áiëüøå òîãî, ðóñü êèé âïëèâ áóâ íà ñòiëüêè
ñèëü íèì, ùî îêðåìi éîãî âè ðà çè âiäîá ðà çè ëèñü íà âiòü â åòíi÷íié
Ëèòâi. Ïðî òå, ïî ÷è íà þ ÷è ç 1387 ð., ââà æàâ â÷å íèé, ïî îäè íîêi ïðî -
ÿ âè çà õiäíî¿, à ãî ëîâ íèì ÷è íîì íiìåöü êî¿ òà ïî ëüñüêî¿ êóëü òóð,
ïî ñòó ïî âî çà ïðî âàä æó þòü ñÿ ó ìiñòàõ ÂÊË. Ïå ðå äóñiì ìîâà éäå
ïðî íàä àí íÿ ìiñòàì ìàã äå áó ðçüêî ãî ïðà âà, àëå, íå çâà æà þ ÷è íà öå,
«â îêðå ìèõ çåì ëÿõ òà ìiñòàõ ùå äîâ ãî òðè ìà ëèñü ñòàði çâè ÷à¿,
ÄÌÈÒÐÎ ÂÀÙÓÊ
426
êîòði áóëè âiäãî ëîñ êîì ìiñöå âî¿ àâ òî íîìi¿, ùî ñÿãຠñâî¿ ìè êîði í -
íÿ ìè ó ñòà ðî äàâ íþ îñiáíiñòü ðóñü êèõ çå ìåëü»14. Çà ãà ëîì æå, ïè ñàâ
Ì. Äàø êå âè÷, âïëèâ ðóñü êî¿ êóëü òó ðè íà ÂÊË ïðî ñòå æóºòüñÿ äî
êiíöÿ éîãî iñíó âàí íÿ15.
Âëàñíi çà óâà æåí íÿ ùîäî âêà çà íî¿ ïðî áëå ìè âèê ëàâ Ì. Äîâ -
íàð-Çà ï îëüñüêèé. Âií ââà æàâ, ùî «ñòà ðè íà» ìîã ëà iñíó âà òè òiëüêè
ó âèã ëÿäi ïè ñà íî ãî çà êî íó ÷è íà êøòàëò çâè ÷àþ, àëå é òîãî, é iíøî -
ãî îá îâ’ÿç êî âî äîò ðè ìó âà ëèñü ÿê íà ñå ëåí íÿ, òàê i ãîñ ïî äà ðñüêèé
óðÿä. Îñíîâ íè ìè äæå ðå ëà ìè, ÿêi îá åð iãà ëè «ñòà ðè íó» äî âè äàí íÿ
Äðó ãî ãî Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó, áóëè óñòàâíi çåìñüêi ãðà ìî òè. ¯õíi
íîð ìè, ç îä íî ãî áîêó, à òà êîæ çâè ÷àºâå ïðà âî, ç iíøî ãî, ñòà ëè âè -
ðàç íè êà ìè ñòà ðî ðóñü êî ãî çà êî íî äà âñòâà ó ïðàâi ÂÊË16. Âîä íî ÷àñ,
ïè ñàâ äîñëiäíèê, äîì iíó þ ÷èé ïðè íöèï äîò ðè ìàí íÿ «ñòà ðè íè» íå
îçíà ÷àâ êîí ñåð âó âàí íÿ âíóòðiøíiõ âiäíî ñèí: «ñòà ðè íà, ïî âèí íîñ -
òi ìîã ëè çìiíþ âà òèñü, àëå òiëüêè çi çãî äè ñóñïiëüñòâà… i òóò âàæ -
ëè âî òå, ùî öi çìiíè âiäáó âà ëèñü íå ç iíiöià òè âè âå ëè êîê í ÿçiâñüêî¿
âëà äè, à íà çðiâà ëè ïî ïå ðåä íüî â ñà ìî ìó ñóñïiëüñòâi, ïå ðå õî äÿ ÷è
çâiäñè âæå â çà êî íî äàâ÷i íîð ìè»17. Òàêà îá å ðåæíiñòü ïî ÿñ íþ âà -
ëàñü Ì. Äîâ íàð-Çà ï îëüñüêèì òèì, ùî ó «Ëèòâi äî ñèòü îá à÷ íî
âiäíî ñè ëèñü äî ìiñöå âî¿ ñòà ðè íè, âiä ÷îãî i íîâà õâè ëÿ ââî äè ëàñü â
àäìiíiñòðà òèâ íèé ëàä âåëü ìè íå ïî ìiòíèì ÷è íîì»18. Ùîï ðàâ äà,
â÷å íèé íà âî äèòü âè ïàä êè, êîëè iíiöià òî ðîì íî âî ââå äåíü âèñ òó ïàâ
ñàì âå ëè êèé êíÿçü, íà ïðèê ëàä, ïðè çà ïðî âàä æåííi â çåì ëÿõ ÂÊË
óðÿ äó âîºâîäè íà ðó áåæi XV–XVI ñò. Öå, íà éîãî äóì êó, áóâ
«ñâiäî ìèé, õî÷à i äî ñèòü îá å ðåæ íèé àêò îá’ºäíó þ ÷î¿ ïî ëiòè êè
äåð æà âè»19.
Î. Ëå âèöü êèé âèê ëàâ âëàñíi çà óâà æåí íÿ ùîäî ïðî ÿâiâ «ñòà -
ðè íè» ó ñiìåé íî ìó ïî áóòi íà óêð à¿íñüêèõ çåì ëÿõ â XVI–XVII ñò.
Âií ââà æàâ, ùî äî âè äàí íÿ Ïåð øî ãî Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó âå ëèêi
êíÿçi ëè òîâñüêi ïî âíiñòþ íà ñëiäó âà ëè ïðàê òè êó äàâ íüî ðóñü êèõ
êíÿçiâ, «âëàø òî âó þ ÷è øëþ áè ìiæ ñâî¿ ìè ïiääà íè ìè âiäïî âiäíî
äî ñâ âîëi òà íà âëàñ íèé ðîç ñóä»20. Áiëüøå òîãî, íà âiòü ïðî öå äó -
ðà îôîð ìëåí íÿ ñiìåé íî ãî ñî þ çó, çà ñíî âà íà íà âiëüíié çãîäi òà
ðåëiãiéíèõ îá ðÿ äàõ, íà ñëiäó âà ëà ïðàê òè êó ÿçè÷ íèöü êî¿ Ðóñi21.
Âiäõiä âiä ïî ëiòè êè çáå ðå æåí íÿ «ñòà ðèõ» çâè ÷à¿â ó ñiìåé íî -
ìó ïðàâi îêðåñ ëèâ ñÿ, íà äóì êó Î. Ëå âèöü êî ãî, ïiñëÿ 1529 ð.22, êîëè
ÍÅÏÎÐÓØͲÑÒÜ «ÑÒÀÐÈÍÈ»
427
öèâiëüíi ïðà âà ïiâäåí íî-ðóñü êî¿ æiíêè ìàé æå íå ïî ñòó ïà ëè ñÿ ÷î -
ëî â i÷èì, i âîíà ïî ÷à ëà êî ðèñ òó âà ëà ñÿ øè ðî êîþ ñâî áî äîþ òà íå çà -
ë åæíiñòþ, íà âiäìiíó âiä ïiâíi÷íî-ðóñü êî¿ æiíêè. Ñàìå öåé ôàê òîð
÷àñ òî ñòà âàâ ïðè ÷è íîþ ñêàðã «êîí ñåð âà òîðiâ XVI ñò. (êóð ñèâ
ìié. — Ä. Â.) íà òå, ùî ó âè ùî ìó ñå ðå äî âèùi çà õiäíî-ðóñü êî ãî
ñóñïiëüñòâà äðó æè íè âçÿ ëè ðiøó ÷ó ïå ðå âà ãó íàä ÷î ëîâ iêà ìè ç òèõ
ïið, ÿê Ëè òî âñüêèé Ñòà òóò çà áåç ïå ÷èâ ¿õ ìàé íîâi ïðà âà»23. ßê áà -
÷è ìî, iñòî ðèê ïî ìiòèâ çà ïðî âàä æåí íÿ íî âî ââå äåíü ó ïî âñÿê äåí íó
ïðàê òè êó, àëå çà iñòîð iîã ðà ôi÷íîþ òðà äèöiºþ íà çè âຠâî ëî äàðiâ
ÂÊË «êîí ñåð âà òî ðà ìè», â òîìó ñåíñi, ùî âîíè íå ïðàã íó ëè çìiíþ -
âà òè ñòà ðî âèííi çâè ÷à¿.
Äî ñèòü êðè òè÷ íî äî ïiäíÿ òî¿ ïðî áëå ìè ïî ñòà âèâ ñÿ Ì. Ëþ -
áà â ñüêèé. Ç îä íî ãî áîêó, âií, âëàñ íå, íå çà ïå ðå ÷ó âàâ «êîí ñåð âà -
òèçì» ïî ëiòè êè Âiëüíà ùîäî îá ëàñ òåé, à ç iíøî ãî — âêà çó âàâ íà ¿¿
ñó ïåðå÷ëèâ èé õà ðàê òåð. Çîê ðå ìà, â÷å íèé ïè ñàâ, ùî â ïðèºäíà íèõ
äî Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî çåì ëÿõ çà ëè øà ëîñü «òàê áà ãà -
òî ìiñöå âî ãî ïî ëiòè÷ íî ãî æèò òÿ òà ñèëè, ùî ëè òîâñüêi êíÿçi íå ââà -
æà ëè çà íå îáõiäíå çà çiõà òè íà ¿õ öiëiñíiñòü i ºäíiñòü, áå ðåæ ëè âî
âiäíî ñè ëèñü äî ¿õ ïî ëiòè÷ íî¿ ñòà ðè íè»24.  òîé æå ÷àñ «îá ëàñíi êíÿ -
çiâñòâà äiñòà âà ëèñü ðiçíèì êíÿ çÿì íå ïî ïðà âó ÷è çâè ÷àþ, à íà
âëàñ íèé ðîç ñóä âå ëè êî ãî êíÿ çÿ». Ïðàâ äà, ãîñ ïî äàð çâåð òàâ óâà ãó
íà îñî áèñòi ÿêîñòi ïðå òåí äåí òà, éîãî ïî ïó ëÿðíiñòü ñå ðåä íà ñå ëåí -
íÿ, âðà õî âó âàâ ìiðêó âàí íÿ âëàñ íî¿ òà äåð æàâ íî¿ íå îáõiäíîñòi.
Ñàìå îñòàí íÿ íîð ìà, íà äóì êó Ì. Ëþ áà âñüêî ãî, áóëà ÷è íå ºäè íèì
ïî ðó øåí íÿì «ñòà ðè íè» âå ëè êè ìè êíÿ çÿ ìè ëè òî âñüêè ìè, ïî ÷è íà -
þ ÷è ç Âiòîâ òà25.
Äàëi ç ïðàöi iñòî ðè êà ñòຠçðî çóì iëèì, ùî âè ïàä êè íå äîò ðè -
ìàí íÿ «ñòà ðè íè» îôiöiéíîþ âëà äîþ íå ïðè ïè íè ëèñü, õî÷à ñàì âií
óâà ãó íà öüî ìó íå àê öåí òóº. Ïåð øèì êðî êîì íà öüî ìó øëÿ õó ñòà ëà
ëiêâiäàö iÿ óäiëüíèõ êíÿçiâñòâ, à öå, ó ñâîþ ÷åð ãó, âèñ òó ïè ëî êà òàëi -
çàòîðîì îá’ºäíàí íÿ îá ëàñ òåé â ºäè íèé ïî ëiòè÷ íèé îðãàíiçì. Êðiì
öüî ãî, iç ðóé íó âàí íÿì óäiëüíî¿ ñèñ òå ìè ñòà ëà ñèëüíiøîþ é âå ëè -
êî ê í ÿçiâñüêà âëà äà, âçÿâ øè ïiä êîí òðîëü ÷è ìàëi ìà òåð iàëüíi ðå -
ñóð ñè. Ïî-ïåð øå, ìîâà éäå ïðî çáiëüøåí íÿ äî õîäiâ ñêàð áíèöi âå -
ëè êî ãî êíÿ çÿ òà éîãî ôiíàí ñî âèõ ìîæ ëè âîñ òåé. Öå âiäáó ëîñü ó
çâ’ÿç êó ç ïå ðå õî äîì â ðîç ïî ðÿä æåí íÿ ãîñ ïî äà ðÿ òèõ ïðè áóòêiâ, ÿêi
ÄÌÈÒÐÎ ÂÀÙÓÊ
428
ðàí iøå ñòÿ ãó âà ëèñü íà êî ðèñòü ìiñöå âèõ êíÿçiâ. Ïî-äðó ãå, âñi
êíÿçiâñüêi äâî ðè, ïà ëà öè iç çå ìåëü íè ìè óãiääÿ ìè, íà ñå ëåí íÿì, õó -
äî áîþ é iíâåí òà ðåì ñêîí öåí òðó âà ëèñü ó ðó êàõ âå ëè êî ãî êíÿ çÿ.
Îñòàííié äëÿ êå ðó âàí íÿ âëàñ íèì ãîñ ïî äà ðñòâîì, âè êî íàí íÿ ñó äî -
âèõ ôóíê öié òà çáè ðàí íÿ äî õîäiâ íà ïðàâ ëÿâ ó ðåã iî íè ñâî¿õ íà -
ìiñíèêiâ i òióíiâ. Ó ðå çóëü òàòi òà êî¿ ïî ëiòè êè ùå ç êiíöÿ XIV ñò.
«ëè òî âñüêå âèùå áî ÿ ðñòâî çà ñâî¿ì ïî ëiòè÷ íèì çíà ÷åí íÿì ñòà ëî
ïå ðå âà æà òè ëè òî âñüêèõ òà ðóñü êèõ êíÿçiâ»26.
Ñè òó àö iÿ ïî ãiðøè ëàñü ïiñëÿ Ãî ðî ä åëüñüêî¿ óíi¿, êîëè ïðà -
âîñ ëàâ íèì, çãiäíî ç íî âèì çà êî íî äà âñòâîì, çà áî ðî íÿ ëîñü çà é ìà òè
âèùi äåð æàâíi ïî ñà äè; ðóñüêi êíÿçi é áî ÿ ðè «íå îò ðè ìà ëè íi ìàé -
íî âèõ, íi îñî áèñ òèõ ãà ðàíòié, íi òèõ ïiëüã â îïî äàò êó âàííi é ïî -
âèí íîñ òÿõ, ÿêi çäî áó ëè ëè òîâñüêi áî ÿ ðè»27. Òóò âàð òî çà óâà æè òè,
ùî âæå ç äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XV ñò. ïðà âîñ ëàâ íà øëÿõ òà áóëà çðiâíÿ -
íà ó ïðà âàõ ç ëè òî âñüêîþ, îäíàê, ââà æàºìî, öå çîâñiì íå ñâiä÷èòü
íà êî ðèñòü íå ïî ðóø íîñòi ïðè íöè ïó «ñòà ðè íè íå ðóõàºìî, à íî âèí
íå ââî äè ìî». ², íå çâà æà þ ÷è íà îïè ñà íó êðè òè êó «êîí ñåð âà òèâ íî -
ãî» õà ðàê òå ðó ëè òî âñüêî¿ ïî ëiòè êè íà çà õîï ëå íèõ òå ðè òîð iÿõ,
Ì. Ëþ áà âñüêèé, ÿê i éîãî ñó ÷àñ íè êè, âiäñòî þ âàâ òåçó, ùî «â Ëè òîâ -
ñüêî-Ðóñüêié äåð æàâi “ñòà ðè íà” áóëà þðè äè÷ íîþ îïî ðîþ i ñî öi -
àëü íèõ, i ïî ëiòè÷ íèõ âiäíî ñèí», à òîìó i íå ïî ðóø íîþ28.
Íå çà ïå ðå ÷ó âàâ ïðè íöè ïó «êîí ñåð âà òèç ìó» âiäî ìèé äî ñëiä -
íèê Êè¿âñüêî¿ çåìëi Ï. Êëå ïà òñüêèé. Çàñ íîâ íè êîì òà êî¿ ïî ëiòè êè
âií ââà æàâ âå ëè êî ãî êíÿ çÿ Îëüãåð äà, ÿêèé, çà âî éî âó þ ÷è íîâi òå ðè -
òîði¿, «íàä à âàâ ðóñüêié ñòèõi¿ ìîæ ëèâiñòü ñà ìî áóò íüî ðîç âè âà òèñü
ó êîð äî íàõ Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà»29. Ñòðàõ ìiñöå âî ãî íà ñå ëåí íÿ
ïå ðåä òà òà ðñüêîþ çà ãðî çîþ ñòàâ ïðè ÷è íîþ ¿õíüî ãî äîá ð îâiëüíî ãî
ïå ðå õî äó ïiä ëè òî âñüêèé çà õèñò. Íà òîìiñòü ìåø êàíöi «îêó ïî âà -
íèõ» çå ìåëü îò ðè ìà ëè ïî âíó ñâî áî äó ðîç âèò êó âí óòðiøíüî ãî ñà -
ìî óï ð àâëiííÿ, à ìiñöå âèé êíÿçü, ñêëà äà þ ÷è ïðè ñÿ ãó íà óìî âàõ äî -
ïî ìî ãè consilito et auxilio, ïî ïà äàâ ó ëåí íó çà ëåæíiñòü âiä âå ëè êî ãî
êíÿ çÿ ëè òî âñüêî ãî ÿê ñþ çå ðå íà.  öåé ïåð iîä, ââà æàâ â÷å íèé,
óäiëüíà ñà ìîñòiéíiñòü îá ëàñ òåé çà áåç ïå ÷ó âà ëàñü «âiäî ìèì êîí ñåð -
âà òèç ìîì äåð æàâ íî¿ ëè òî âñüêî¿ ïî ëiòè êè (“áî ìû ñòà ðè íû íå ðó -
õà åì, à íî âèí íå ââî äèì”), i, òàê áè ìî âè òè, ôå î äàëü íîþ çà êâàñ -
êîþ, à ñàìå âiäñòî ðî íåí íÿì ñþ çå ðå íà âiä âòðó ÷àí íÿ ó âíóòðiøíº
ÍÅÏÎÐÓØͲÑÒÜ «ÑÒÀÐÈÍÈ»
429
óïð àâëiííÿ éîãî âà ñàëiâ». Îäíî ÷àñ íî iñíó âà ëè âè ïàä êè, êîëè öåé
ïðè íöèï ïî ðó øó âàâ ñÿ âå ëè êè ìè êíÿ çÿ ìè âiäíîñ íî ÿê äðiáíèõ, òàê
i áiëüø êðóï íèõ êíÿçiâ. Ïðî òå öå áóëî íå ùî iíøå, ÿê âèê ëþ ÷åí íÿ
iç çà ãàëü íî ãî ïðà âè ëà, âêà çó âàâ iñòî ðèê30.
Òàêà ïî ëiòè êà ïðî äîâ æè ëàñü i â äðóãié ïî ëî âèíi XV ñò.,
êîëè, íà äóì êó Ï. Êëå ïà òñüêî ãî, ïî ÷àâ ñÿ ðîç ïàä óäiëüíî¿ ñèñ òå ìè.
Ç ëiêâiäàöiºþ óäiëüíèõ êíÿçiâñòâ àâ òî íîì iÿ îá ëàñ òåé, ÿêè ìè êå ðó -
âà ëè âæå âå ëè êîê íÿçiâñüêi íà ìiñíè êè, íå áóëà çíè ùå íà. Âñi ñòà ðî -
âèííi çåìñüêi çâè ÷à¿ áóëè çà ôiêñî âàíi â óñòàâ íèõ ãðà ìî òàõ, ÿêi «çà -
êði ïè ëè ñòâî ðå íó âiêà ìè ñòà ðè íó». Áiëüøå òîãî, íà âiòü «ñïiëüíå
Ëè òî âñüêå çà êî íî äà âñòâî âè ðîñ ëî òà ðîç âè âà ëîñü ç îñíîâ ñòà ðî -
ðóñü êî ãî ïðà âà»31.
Ïðî äîâ æåí íÿ äóì êè Ï. Êëå ïà òñüêî ãî çíà õî äè ìî â ïðàöi
ß. ßêó áî âñüêî ãî. Ïî ðiâíþ þ ÷è Ïåð øèé Ëè òî âñüêèé Ñòà òóò ç Ñó -
äåá íè êîì Êà çè ìè ðà 1468 ð., âií òàê âèç íà ÷èâ éîãî îñíîâ íå äæå ðå -
ëî: «Ñòà òóò êî äèô iêó âàâ, ïå ðå äóñiì, iñíó þ ÷å ìiñöå âå ïðà âî»32.
Àíàëîãi÷íó ïî çèö iþ çà é íÿâ Ñ. Êóò øå áà. Ïî ðiâíþ þ ÷è çà -
ãàëü íî çåìñüêi ïðè âiëå¿ ç îá ëàñ íè ìè, âií âèä iëèâ îñíîâíi âiäìií -
íîñòi ìiæ íèìè: 1) îñòàííi, ÿê ïðà âè ëî, ïè ñà ëèñü ðóñü êîþ ìî âîþ, à
â îêðå ìèõ âè ïàä êàõ äóá ëþ âà ëèñü ëà òè íîþ, â òîé ÷àñ êîëè ïåðøi
òiëüêè íà ëà òèíñüêié ìîâi; 2) óñòàâíi ãðà ìî òè ãà ðàí òó âà ëè íå ñâî -
áî äè i âîëü íîñòi äëÿ âè ùî ãî ñòà íó, à íå äî òîð êàííiñòü «ñòà ðè íè» òà
ìiñöå âî ãî çâè ÷àþ33.
Íå áóâ îä íî çíà÷ íèì ó ñâî¿õ âèñ íîâ êàõ i Î. Ãàëºöüêèé. Âií
ñòâåð äæó âàâ, ùî ó âèâ ÷åííi iñòîði¿ îá ëàñ òåé ÂÊË âàð òî ðîçðiçíÿ òè
âíóòðiøíi ñòî ñóí êè òà âiäíî ñè íè êîæ íî¿ çåìëi äî äåð æà âè â öiëî -
ìó, à òà êîæ ¿¿ çîâíiøíüî¿ ïî ëiòè êè. Îñîá ëè âiñòþ ëè òî âñüêî¿ ïî -
ëiòè êè áóëî, íà äóì êó â÷å íî ãî, «íå ðó øè òè» âíóòðiøíiõ âiäíî ñèí
òèõ çå ìåëü, ¿õ «ñòà ðè íè», íà òîìiñòü ïiäïî ðÿä êó âà òè ¿õ ñîái çà çðàç -
êîì ëåí íèõ âiäíî ñèí34. Â iíøié ïðàöi iñòî ðèê áóâ áiëüø êîí êðåò -
íèì: «Ëèò âà íå ìèñ ëè ëà ñîái ïî ðó øó âà òè îñíîâ îá ëàñ íî¿ àâ òî -
íîìi¿ òà ñâîºþ âiäî ìîþ, ç öüî ãî ïî ãëÿ äó, íîð ìîþ “ìè ñòà ðè íè íå
ðóõàºìî, à íî âè íè íå ââî äè ìî” âïåð øå òàê âè ðàç íî ïî ñòà ëà â ïðè -
âi ëå¿ Êà çè ìè ðà ßãåë ëîí ÷è êà ìiñòó Ëóöü êó». Öÿ òðà äèö iÿ ïðî äîâ -
æè ëàñü i â XVI ñò., êîëè âå ëè êèé êíÿçü ëè òî âñüêèé, çãà äó þ ÷è ïðî
iñíó þ ÷å «âî ëè íñüêå ïðà âî», íà ãî ëî øó âàâ íà òîìó, ùî íå áóäå íå
ÄÌÈÒÐÎ ÂÀÙÓÊ
430
ëèøå ïî ðó øó âà òè âí óòðiøíüî ãî óêëà äó, à é ãà ðàí òó âàâ ïiäòâåð -
äæåí íÿ Âî ëèíñüêié çåìëi òà ¿¿ ìåø êàí öÿì âñiõ ïðè âiëå¿â, ïî æà ëó -
âà íèõ îñòàííiì âî ëî äà ðåì Ñâèä ðè ãàé ëîì35.
Íå îá iéøîâ óâà ãîþ âêà çà íó ïðî áëå ìó i Ì. Ãðó øå âñüêèé.
Ó ñâî¿é ôóí äà ìåí òàëüíié ðî áîòi «²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè» â÷å íèé
ïè ñàâ: «Êîí ñåð âà òèçì (“ñòà ðè íè íå ðóõàºì, à íî âèí íå ââî äèì”. —
Ä. Â.) âçà ãàëi ñòàâ ãàñ ëîì ïî ëiòè êè ëè òî âñüêî ãî ïðà âè ò åëüñòâà…
ñòà ðî ðóñüêi ïî ðÿä êè, ïðè íå ñåíi ðóñü êè ìè çåì ëÿ ìè â ñå íîâå ïî -
ëiòè÷ íå òiëî, â êí ÿçiâñòâî Ëè òî âñüêå, ìó ñÿòü áóòè â öiëîñ òè çà äåð -
æàíi». ªäè íîþ óìî âîþ, ÿêó âè ñó âà ëà äåð æà âà, áóëà âiéñüêî âà
ñëóæ áà. Ñàìå öå, ââà æàâ â÷å íèé, áóëî ïðè ÷è íîþ «äóæå âàæ íèõ
çìií â ñóñïiëüíèõ âiäíî ñè íàõ»36. Ïåð øèì êðî êîì íà öüî ìó øëÿ õó
ñòà ëî ïðè é íÿò òÿ Ïåð øî ãî Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó â 1529 ð., ÿêèé
«õî÷ i ñòî ÿâ äóæå ñèëü íî íà îñíîâi ñòà ðî ðóñü êî¿ ïðàâ íî¿ òðà äèöi¿,
àëå ñèëü íî îñëà áèâ ìiñöå âå ïðà âî, âñÿêi çåìñüêi ïðè âiëå¿ é ïðàê òè -
êè». Íàéáiëüøå öi òåí äåíöi¿ ñòà ëè ïðî ÿâ ëÿ òèñü â ñå ðå äèíi XVI ñò.,
êîëè «ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íà åâî ëþö iÿ äåð æà âè, ùî ïå ðåä òèì ïî -
âîëi ëèøå ìî äèô iêó âà ëà ñòà ðî ðóñü êó ñïàä ùè íó, ïî ÷è íຠâ íå çâè -
÷àé íî ñêîðiì òåìïi ëî ìè òè ¿¿ îñòàí êè — äóæå ùå çíà÷íi òîäi»37.
Âîä íî ÷àñ, íå çâà æà þ ÷è íà ôàê òè÷ íó äâîç íà÷íiñòü ïî çèöi¿ Ì. Ãðó -
øå âñüêî ãî, âií òàê i íå ïiääàâ ãëè áî êî ìó êðè òè÷ íî ìó àíàë içîâi òîé
ñà ìèé «êîí ñåð âà òèçì».
Áåç ïî ñå ðåä íþ óâà ãó íà ïè òàí íÿ, ïî â’ÿ çàíi ç ôóíê öiî íó âàí -
íÿì iíñòè òóòiâ «ñòà ðè íè» é «íî âè íè», çâåð íóâ Î. Ãðó øå âñüêèé.
Ó ñâî¿é ìî íîã ðàôi¿ âií ïðè ñâÿ òèâ öié ïðî áëåìi îêðå ìèé ðîçäië —
«Ñòà ðè íà é íî âè íà â æèòòi äðiáíèõ ìiñò XIV–XV ñò. Áî ðîòü áà çà
ñòà ðè íó»38. Äîñëiäíèê ïè ñàâ, ùî ç êiíöÿ XIV ñò. ëèøå âå ëèêi ìiñòà
ìàëè ìîæ ëèâiñòü âiäñòî þ âà òè ñâîþ «ñòà ðè íó». Âå ëè êîê í ÿçiâñüêà
àäìiíiñòðàö iÿ íàä çâè ÷àé íî äáàé ëè âî ñòà âè ëà ñÿ äî öüî ãî, íàä à þ ÷è
ñïåö iàëüíi ïèñü ìîâi ãðà ìî òè, ó ÿêèõ ãà ðàí òó âà ëàñü íå ïî ðóøíiñòü
ñòà ðèõ çâè ÷à¿â òà ïî ðÿäêiâ, à áóäü-ÿêi ñïðî áè íà ìiñíè êà ïî ðó øè òè
ïî ëî æåí íÿ äî êó ìåí òà íà øòîâ õó âà ëèñü íà ïðî òåñ òè ìiùàí, êîòði
âiäðà çó ïîä à âà ëè ñó äî âèé ïî çîâ äî ãîñ ïî äà ðÿ. Íà òîìiñòü æè òåëi
äðiáíèõ ìiñò, ùî òà êîæ öiíè ëè ñâîþ ñòà ðè íó, íå ìàëè äîñ òàò íüî
ñèë òà çà ñîáiâ äëÿ ¿¿ îá åð iãàí íÿ âiä äiÿëü íîñòi âå ëè êîê í ÿçiâñüêèõ
íà ìiñíèêiâ. Îñíîâ íîþ ïðè ÷è íîþ öüî ãî áóëî òå, ââà æàâ Î. Ãðó øåâ -
ÍÅÏÎÐÓØͲÑÒÜ «ÑÒÀÐÈÍÈ»
431
ñüêèé, ùî «ñòà ðè íà âå ëè êèõ ìiñò íà ðà õî âó âà ëà ñòîëi òòÿ, à äðiá -
íèõ — äå ñÿ òè ëiòòÿ». Òîìó «â öèõ äðiáíèõ, íå äàâ íî ñòâî ðå íèõ
ìiñòàõ, ñòà ðè íà íå ìàëà òà êî ãî çíà ÷åí íÿ i äåð æàâöi é öåí òðàëü íà
âëà äà ìåí øå âñüî ãî ç íåþ ðà õó âà ëàñü». Ñàìå ÷å ðåç öå ìiùà íàì
ìåí øèõ ìiñò áóëî íàä çâè ÷àé íî âàæ êî áî ðî òè ñÿ ïðî òè íî âî ââå -
äåíü óðÿä íèêiâ i ëèøå çðiäêà ñïðà âà äî õî äè ëà äî âiäâåð òî ãî îïî ðó,
ïðî òå áiëüøiñòü îá ìå æó âà ëàñü ïèñü ìî âè ìè ñêàð ãà ìè âå ëè êî ìó
êíÿ çþ ëè òî âñüêî ìó íà çà ïðî âàä æåíi íî âè íè é êðèâ äè39.
Îñíîâ íèì ïðè âî äîì äî ïî ðó øåí íÿ «ñòà ðè íè» ñòà âà ëà, íà
äóì êó Î. Ãðó øå âñüêî ãî, âiéñüêî âà òà ôiíàí ñî âà äiÿëüíiñòü íà ìiñ -
íèêiâ. Îñòàííi, ïðè ñòó ïà þ ÷è äî âè êî íàí íÿ ñëóæ áî âèõ îá îâ’ÿç êiâ,
êå ðó âà ëè ñÿ ñïåö iàëü íîþ óñòà âîþ ÷è ãðà ìî òîþ, ÿêó îò ðè ìó âà ëè ç
ðóê âå ëè êî ãî êíÿ çÿ, òà ìiñöå âîþ ñòà ðè íîþ. Îäíàê ïèñü ìî âèé äî -
êó ìåíò ìiñòèâ òiëüêè òi ïî ëî æåí íÿ, ÿêi íà é áiëüøå öiêà âè ëè âå ëè -
êîê í ÿçiâñüêèé óðÿä — ôiíàí ñè òà àð ìiÿ, à «ðå ãó ëþ âàí íÿ âiäíî ñèí
ìiæ ìiñöå âèì íà ñå ëåí íÿì òà âëà äîþ óðÿä íè êà çäiéñíþ âà ëîñü ñòà -
ðè íîþ (âèä iëå íî â Î. Ãðó øå âñüêî ãî. — Ä. Â.), ÿêà íå áóëà îäíà êî -
âîþ íà âñié òå ðè òîði¿ ÂÊË»40.
Êîíôëiêòè âè íè êà ëè âiäðà çó æ ïiñëÿ ïðè ¿çäó íî âî ãî íà ìiñ -
íè êà, êîò ðèé, âè êî íó þ ÷è ïî ëî æåí íÿ óñòà âè, «âëàø òî âó âàâ íîâi
óêðiïëåí íÿ çà ìêó, óòðè ìó âàâ ñëóã, ïî ñè ëþ âàâ àð òè ëåð iþ, çáè ðàâ
ïîä àò êè, çáiëüøó âàâ çà ïè ñè çà ìêó». ² öå áóëè «íî âè íè», ñà íêöiî -
íî âàíi âå ëè êèì êíÿ çåì ëè òî âñüêèì. Áiëüøå òîãî, îñòàííié íàä ñè -
ëàâ àíà ëî ãi÷íèé äî êó ìåíò i äî ìiùàí, â ÿêî ìó íà ãî ëî øó âàâ íà äî -
òðè ìàííi íèìè âñiõ çà ïè ñà íèõ ïî ëî æåíü. Îñêiëüêè óñòà âà íå
âiäîá ðà æà ëà íà âiòü ïî ëî âè íè âíóòðiøíiõ âiäíî ñèí ìiñöå âî ãî æèò -
òÿ, öå âiäðà çó ïðè çâî äè ëî äî ïðî òèñ òî ÿí íÿ ìiæ íî âîþ âëà äîþ òà
ìiùà íà ìè. Çâiäñè âè íè êà ëè ðiçíî ìàíiòíi ôîð ìè ïðî òåñ òó. Íàé ïî -
øè ðåí iøè ìè áóëè çà ëè øåí íÿ ìiñöÿ ïðî æè âàí íÿ òà ñêàð ãè äî âå -
ëè êî ãî êíÿ çÿ. Ïåð øå áóëî íà é áiëüø íå ïðèºìíèì äëÿ âëà äè, òîìó
ùî ïî ðó øó âàâ ñÿ óñòà ëå íèé ãîñ ïî äà ðñüêèé óêëàä ðåã iî íó, ïðè õî -
äè ëè â çà ï óñòiííÿ ñåëà é ìiñòà, à öå, ó ñâîþ ÷åð ãó, çà ãðî æó âà ëî íå -
äî áî ðîì ïîä àòêiâ. Òi, õòî íå õîòiâ ÷è íå ìiã çà ëè øè òè ïî ìåø êàí -
íÿ, ïî ñè ëà ëè ïèñü ìîâi ñêàð ãè äî ãîñ ïî äà ðÿ. ² ñàìå öüî ìó íà ìiñíè -
êè íà ìà ãà ëèñü ïå ðå øêî äè òè áóäü-ÿêèì ñïî ñî áîì, àæ äî àðåø òó
äå ëå ãàòiâ âêëþ÷ íî. Â ðàçi æ îò ðè ìàí íÿ âå ëè êèì êíÿ çåì àð ãó ìåí -
ÄÌÈÒÐÎ ÂÀÙÓÊ
432
òî âà íî¿ òà äî êà çî âî¿ ñêàð ãè íà ââå äåí íÿ «íî âèí» ñïðà âà, ÿê ïðà âè -
ëî, âèð iøó âà ëàñü íà êî ðèñòü ïî çè âà÷iâ. Õî÷à iñíó âà ëè âè ïàä êè,
êîëè äåð æà âåöü ïðî äîâ æó âàâ çíè ùó âà òè «ñòà ðèé óêëàä» ââiðå íî -
ãî éîìó ìiñòà41.
 iíøié ïðàöi Î. Ãðó øå âñüêèé ïî êà çàâ ìå õàíiçì çà ïðî âàä -
æåí íÿ ðiçíî ìà íiòíèõ «íî âèí», çîê ðå ìà, ïðè ðå ìîí òíèõ ðî áî òàõ ó
Âiííèöü êî ìó çà ìêó. Ìîâà éøëà ïðî òå, ùî ìiùà íè ïîä à ëè êëî ïî -
òàí íÿ ïðî ïå ðåíå ñåí íÿ òà ðîç øè ðåí íÿ çà ìêó â iíøî ìó ìiñöi, à âîä -
íî ÷àñ âîíè ïðàã íó ëè âè êî íó âà òè ïî âèí íîñòi â «ñòà ðî äàâíiõ» îá -
ñÿ ãàõ, ùî áóëî íå ìîæ ëè âèì ïðè çáiëüøåííi îá ñÿãiâ çà áó äî âè. Òà -
êèì ÷è íîì, «íîâi» áà æàí íÿ âñòó ïà ëè ó ñó ïåðå÷íiñ òü çi «ñòà ðè ìè»
îá îâ’ÿç êà ìè. Ðîç â’ÿ çàí íÿ æ ñè òó àöi¿, êîëè äëÿ âè êî íàí íÿ âñiõ áóäi -
âåëü íèõ ðîáiò áóëî çà ìà ëî ïî ïå ðåä íüî¿ íîð ìè, i êîëè âîíà ïî òðå -
áó âà ëà çáiëüøåí íÿ, âiäáó âà ëîñü, íà äóì êó iñòî ðè êà, «øëÿ õîì
âçàºìíî ãî îá ãî âî ðåí íÿ, ïðè ÷î ìó êîæ íà ñòî ðî íà îá ñòî þ âà ëà äî
êiíöÿ ñâî¿ iíòå ðå ñè òà íiÿê íå õîò iëà íèìè ïî ñòó ïè òèñü»42.
Íà ñà ìêiíåöü âiäçíà ÷è ìî, ùî, íå çâà æà þ ÷è íà äî ñèòü àê òèâ íó
êðè òè êó ëè òî âñüêî ãî «êîí ñåð âà òèç ìó», Î. Ãðó øå âñüêèé íå çà ïå ðå -
÷ó âàâ éîãî îñíîâ: «Âå ëèêi êíÿçi ëè òîâñüêi íå áðà ëè íà ñåáå ïî â íî¿
ðå ôîð ìè âí óòðiøíüî ãî ïî áó òó. Âîíè çà äî âîëü íÿ ëèñü íå çíà÷ íè ìè,
ïî òðiáíè ìè ¿ì çìiíà ìè, à â iíøî ìó íàä à âà ëè ïî âíó ñâî áî äó ïðî -
æè âàí íÿ ïî ñòà ðèíi. Çáiëüøó âà ëèñü ïîä àò êè, âñå âàæ ÷è ìè ñòà âà ëè
ïî âèí íîñòi: öå áóëè íå ìè íó÷i çìiíè, ÿêi âiäìi÷à ëèñü â óñòà âàõ íî -
âèõ íà ìiñíèêiâ-äåð æàâöiâ. Ïîçà öèì âñå ìàëî çà ëè øà òèñü “ïî-äàâ -
íüî ìó”: ñòà ðè íà ÷àñiâ â. êí. Âiòîâ òà òà Æèê ãè ìîí òà ìàëà çáåð iãà òè
ïî âíó ñèëó êðó ãîì, äå òiëüêè ìîæ ëè âî»43.
Çà õèñò ïî ëiòè÷ íî¿ «ñòà ðè íè», ââà æàâ Î. Ïðåñ íÿ êîâ, âïåð øå
ïðî ÿ âèâ ñÿ ó 1388 ð. ïiä ÷àñ ñïiëüíî¿ áî ðîòü áè ëè òî âñüêî-ðóñü êèõ
êíÿçiâ, î÷î ëþ âà íèõ Âiòîâ òîì, ïðî òè ßãàé ëà, à îñîá ëè âî êî ðî ëå âè
ßäâiãè. Ñïðî áà óòâåð äè òè ó Ëèòâi é Ðóñi âîò ÷èí íå ïðà âî supremi
ducis çìó ñè ëà çíàòü ÂÊË âçÿ òè ñÿ çà çáðîþ «äëÿ âiäñòî þ âàí íÿ âëàñ -
íî¿ “ñòà ðè íè”», ñâ «ñòà ðî¿ ñâî áî äè» ïðî òè «äà íè íè Ïîëüùi».
Ùîï ðàâ äà, çà óâà æó âàâ iñòî ðèê, öåí òðàëü íå êîëî «çà õèñ íèêiâ»
ñêëà äà ëè â îñíîâ íî ìó âèõiäöi ç Ëèò âè, ÿêi íà òîé ÷àñ çà é ìà ëè âæå
âèùi êåðiâíi ïî ñà äè â îá ëàñ òÿõ44.
ÍÅÏÎÐÓØͲÑÒÜ «ÑÒÀÐÈÍÈ»
433
Äàëi Î. Ïðåñ íÿ êîâ çâåð íóâ óâà ãó íà âíóòðiøíié ðîç âè òîê çå -
ìåëü-àíåêñiâ. Íà éîãî ïî ãëÿä, âïðî äîâæ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XV — íà
ïî ÷àò êó XVI ñò. âiäî ñîá ëåíiñòü îêðå ìèõ çå ìåëü áóëà äî ñèòü çíà÷ -
íîþ. Êîæ íà ç íèõ áóëà íå ëèøå àäìiíiñòðà òèâ íîþ îäè íè öåþ, àëå é
çà âiäñóò íîñòi çà ãàëü íî äåð æàâ íî ãî çà êî íî äà âñòâà iñíó âà ëà çà ñâî -
¿ì ìiñöå âèì ïðà âîì, ñâîºþ «ñòà ðè íîþ», òà «àê òèâ íî îá åð iãà ëà íå -
äî òîð êàííiñòü ñâ òå ðè òîði¿ âiä áóäü-ÿêèõ âiäòîð ãíåíü îêðå ìèõ
âî ëîñ òåé äî ñóñiäíiõ çå ìåëü»45. Ç ïî ÷àò êîì çà ïðî âàä æåí íÿ ºäè íî -
ãî çà êî íî äà âñòâà, à îñîá ëè âî ïiñëÿ Ïåð øî ãî Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó,
çáiëüøè ëàñü êiëüêiñòü êëî ïî òàíü ïðî âíå ñåí íÿ äî Ñòà òó òó òåêñòiâ
ìiñöå âèõ îá ëàñ íèõ ïðè âiëå¿â. Îäíàê, ÿê çà óâà æèâ iñòî ðèê, ãîñ ïî -
äàð âiäìîâ ëÿâ ó öüî ìó, ïî ñè ëà þ ÷èñü íà òå, ùî «âií æîä íèõ ïðàâ íå
ïî ðó øóº, àáî ïðî ñòî “äëÿ äå ÿ êèõ ïðè ÷èí”». Âîä íî ÷àñ Î. Ïðåñ íÿ -
êîâ íå çíàé øîâ ïiäòâåð äæåíü ùîäî ïî ðó øåí íÿ íî âè ìè çà êî íà ìè
òèõ ÷è iíøèõ ñòà òåé ïðè âiëå¿â. Î÷å âèä íî, ïðè ÷è íîþ ïîä àí íÿ ïî -
äiá íèõ êëî ïî òàíü áóëî ïî áî þ âàí íÿ ìiñöå âî¿ øëÿõ òè «âòðà òè òè
ñâîþ îñîá ëèâiñòü òà ïî â’ÿ çàíi ç íåþ âè ãî äè, ïå ðå äóñiì ó ïðàâi îò -
ðè ìàí íÿ óðÿäiâ»46.
Îäíèì ç ïåð øèõ iñòî ðèêiâ, õòî âñåðé îç çà ñó ìíiâàâ ñÿ â
iñòèí íîñòi îçíà ÷å íî ãî ïî ñòó ëà òó, áóëà Î. Åôè ìåí êî. Íà ¿¿ äóì êó,
ëè òî âñüêî-ðóñü êå ñóñïiëüñòâî XV–XVI ñò. «íå ìຠíi÷î ãî ñïiëüíî -
ãî ç ñî öiàëü íè ìè ÿâè ùà ìè óäiëüíî¿ åïî õè. ²íøèé ëàä, iíøi ñó -
ñïiëü íi âiäíî ñè íè, iíøi óñòà íî âè, iíøi çâè ÷à¿ òà ïî ãëÿ äè». Áiëüøå
òîãî, âå ëè êîê í ÿçiâñüêà âëà äà, ÿêà ïî ñòiéíî äåê ëà ðó âà ëà: «ñòà ðè íè
íå ðóõàºì, íî âè íè íå ââî äè ìî», òèì íå ìåí øå ïî ðó øó âà ëà öå ïðà -
âè ëî, ïî ñòiéíî çà ïðî âàä æó þ ÷è «“íî âè íó”, ïî ìà ëó íà ïðàâ ëÿ þ ÷è
ðiçíî ìàíiòíiñòü îá ëàñ íî ãî æèò òÿ â îäíå çà ãàëü íå ðóñ ëî». Ïðî òå â
íà ñòóï íèõ âèñ íîâ êàõ äîñëiäíè öÿ íå áóëà ïî ñëiäîâ íîþ â ðîç âèò êó
âêà çà íî ãî òâåð äæåí íÿ, à iíøè ìè ñëî âà ìè ïiäòâåð äè ëà iñíó þ ÷ó
òðà äèö iþ, ðîç ïîâ iäà þ ÷è íå ïðî «äâà ðiçíèõ ñóñïiëüñòâà (äî ëè òî â -
ñüêå i ëè òî âñüêî-ðóñü êå, ùî áóëî á ëî ãi÷íèì. — Ä. Â.), à ïðî äâi
ôàçè ðîç âèò êó îä íî ãî i òîãî æ ñóñïiëüíî ãî îðãà íiçìó»47.
Íà îñ òàí êó çâåð íå ìîñü äî äîñëiäæåíü îêðå ìèõ ïî ëüñüêèõ
iñòî ðèêiâ, ÿêi òåæ áóëè âè ðàç íè êà ìè iñòîð iîã ðà ôi÷íî¿ òðà äèöi¿,
ïðî òå ç àá ñî ëþò íî ïðî òè ëåæ íî ãî áîêó. Çîê ðå ìà, ïðî ôå ñîð Âiëå í -
ñüêî ãî óíiâåð ñè òå òó ². Ëå ëå âåëü, äîñëiäæó þ ÷è iñòîð iþ ïî ÿ âè Ïåð -
ÄÌÈÒÐÎ ÂÀÙÓÊ
434
øî ãî Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó, ñòâåð äæó âàâ, ùî öå «Êîí ñòè òóö iÿ
ÂÊË, â ÿêié âå ëè êèé êíÿçü ïiäòâåð äèâ øëÿ õåòñüêi ïðè âiëå¿, îá iöÿâ
ïî âåð íó òè äåð æàâi ðàí iøå âòðà ÷åíi çåìëi òà íi â ÷îìó íå ïðè íè æó -
âà òè çíà ÷åí íÿ Ïà íñüêî¿ ðàäè»48. Êðiì öüî ãî, äîñëiäíèê ââà æàâ,
ùî Ïåð øèé Ëè òî âñüêèé Ñòà òóò ñòàâ ðå çóëü òà òîì çìiøàí íÿ ðóñü -
êî ãî, ïî ëüñüêî ãî, ìà çî âåöü êî ãî òà ÷åñü êî ãî ïðàâ i îñòà òî÷ íî áóâ
ïðè é íÿ òèé ëèøå â 1530 ð.49 Áiëüø êà òå ãî ðè÷ íèì áóâ Ô. Ïå ê î ñiíü -
ñüêèé, ÿêèé, âèâ ÷à þ ÷è äæå ðå ëà Ñòà òó òó 1529 ð., óáà ÷àâ ¿õ ïî ëü -
ñüêå ïî õîä æåí íÿ50. Ïiçíiøå éîãî ïiäòðè ìàâ iíøèé iñòî ðèê ïðà âà
Î. Áàëü öåð. Âií àê òèâ íî êðè òè êó âàâ ïî çèöi¿ iñòî ðèêiâ Ðîñiéñüêî¿
iìïåði¿ ùîäî äæå ðåë Ïåð øî ãî Ñòà òó òó, ÿêi âè âî äè ëè éîãî íîð ìè ç
ñòà ðî ðóñü êî ãî ïðà âà. Âîä íî ÷àñ, ïî ðiâíþ þ ÷è äå ÿêi íîð ìè Ñòà òó òó
1529 ð. çi ñòàò òÿ ìè Âiñëèöü êî ãî òà iíøèõ ïî ëüñüêèõ ñòà òóòiâ,
ñòâåð äæó âàâ, ùî ïåðøi ïî âíiñòþ çà ïî çè ÷åíi ç äðó ãèõ, à âiäïî âiäíî
Ïåð øèé Ëè òî âñüêèé Ñòà òóò º ïàì ’ÿò êîþ ïî ëüñüêî ãî ïðà âà51.
Îòæå çãà äàí³ ïî ëüñüêi iñòî ðè êè çîâñiì íå çà ïå ðå ÷ó âà ëè «òðà äèöié -
íiñòü» óêð à¿íñüêî¿, ðîñiéñüêî¿ òà áiëî ðóñü êî¿ iñòîð iîã ðàôié. Âî íè,
íà âïà êè, ¿¿ ïðî äîâ æó âà ëè, òiëüêè â iíøî ìó ðóñëi. Äëÿ ². Ëå ëå âå ëÿ,
Ô. Ïå ê îñiíüñüêî ãî òà Î. Áàëü öå ðà íîñ iÿ ìè «ñòà ðè íè» â Ïåð øî ìó
Ëè òî âñüêî ìó Ñòà òóòi áóëè òðà äèöi¿ ïî ëüñüêî ãî ñå ðåä íüî âi÷íî ãî
ïðà âà, à íå ðóñü êî ãî.
Òà êèì ÷è íîì, çâà æà þ ÷è íà ïðî âå äå íèé àíàëiç íà óêî âèõ
ïðàöü, ââà æàºìî, ùî, ïî ÷è íà þ ÷è ç äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIX ñò., â
iñòîð iîã ðàôi¿ ôîð ìóºòüñÿ «òðà äè öiéíà» òî÷ êà çîðó íà âèñâiòëåí íÿ
õà ðàê òå ðó ïî ëiòè êè âå ëè êèõ êíÿçiâ ëè òî âñüêèõ ùîäî çà õîï ëå íèõ
çå ìåëü. Âîíà õà ðàê òå ðè çóºòüñÿ íà ìà ãàí íÿì äîñëiäíèêiâ ó ñâî¿õ
ñòóä iÿõ ïiäíåñ òè äî àá ñî ëþ òó âè ðàç «ìû ñòà ðè íû íå ðó õà åì, à íî -
âèí íå ââî äèì», à îòæå, âèç íà âàí íÿ íå ìîæ ëè âîñòi çìií ó ñóñïiëü -
ñòâi ÂÊË. ²ñòî ðè êè íå áà ÷è ëè àáî íå õîò iëè ïî áà ÷è òè òîãî, ùî
«êîëè âëà äà íà é ãî ëî ñíiøå çà ÿâ ëÿ ëà ïðî ñâîþ ïðè õèëüíiñòü äî
“ñòà ðè íè”, ó Âå ëè êî ìó êíÿçiâñòâi ïî âíèì õî äîì éøëè êðóïíi ïå -
ðå òâî ðåí íÿ»52. Êðiì öüî ãî, òðà äèöiéíiñòü iñòîð iîã ðàôi¿ ïî ÿñ íþ -
ºòüñÿ òà êîæ i òèì, ùî ìàé æå êî æåí â÷å íèé ðîç ïîâ iäàâ ïðî çìiíè ó
ñóñïiëüíî ìó, ïðà âî âî ìó, åêî íî ìi÷íî ìó, âiéñüêî âî ìó óñòðî¿ òîùî.
Ïðî òå ðàç îì ç òèì âñi âîíè íå òå ùî íå çà ïå ðå ÷ó âà ëè «êîí ñåð âà -
òèâ íî¿ ïî ëiòè êè», à íà âïà êè, ïî ñòiéíî öå ïiäêðåñ ëþ âà ëè. Òîìó, íà
ÍÅÏÎÐÓØͲÑÒÜ «ÑÒÀÐÈÍÈ»
435
íàø ïîãëÿä, ñüî ãîäíi iñíóº íå îáõiäíiñòü ïå ðå îñìèñ ëåí íÿ õà ðàê òå -
ðó ïî ëiòè êè óðÿ äó ÂÊË, ïå ðå äóñiì âí óòðiøíüî¿, âè õî äÿ ÷è íå ç òðà -
äè öiéíèõ ñòå ðå î òèïiâ, à ãëè áî êî ãî íà óêî âî ãî àíàë içó.
ÄÌÈÒÐÎ ÂÀÙÓÊ
436
1Çà ó âà æè ìî, ùî, íà íàø ïî ãëÿä, Ðóñü êà Ïðàâ äà íå ìàëà iñòîò íî ãî âïëè âó íà çà -
êî íî äàâ÷i àêòè ÂÊË. Ïðî öå äèâ.: Âà ùóê Ä. Ðå öåï öiÿ íîðì «Ðóñü êî¿ Ïðàâ äè» â
ïàì ’ÿò êàõ ïðà âà Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî (íà ìà òåð ià ëàõ îá ëàñ íèõ
ïðè âiëå¿â äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XV ñò.) // II Ìiæíà ðîä íèé íà óêî âèé êîí ãðåñ óêð à -
¿íñüêèõ iñòî ðèêiâ «Óêð à¿íñüêà iñòî ðè÷ íà íà óêà íà ñó ÷àñ íî ìó åòàïi ðîç âèò êó».
Êàì ’ÿ íåöü-Ïîäiëüñüêèé, 17–18 âå ðåñ íÿ 2003 ð. — Êàì ’ÿ íåöü-Ïîäiëüñüêèé;
Êè¿â; Íüþ-Éîðê; Îñòðîã, 2005. — Ò. I. — Ñ. 136–142.
2Ëå îí òî âè÷ Ô. Ðóñ ñêàÿ Ïðàâ äà è Ëè òîâ ñêèé Ñòà òóò // Óíè âåð ñè òåò ñêèå èç âåñ -
òèÿ. — Ê., 1865. — ¹ 2. — Ñ. 1–25; ¹ 3. — Ñ. 1–31.
3Ëå îí òî âè÷ Ô. Óêàç. ñî÷. — Ê., 1865. — ¹ 2. — Ñ. 1.
4ßñèí ñêèé Ì. Óñòàâ íûå çåì ñêèå ãðà ìî òû Ëè òîâ ñêî-ðóñ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà. — Ê.,
1889. — Ñ. 25.
5Òàì æå. — Ñ. 47–48.
6Ìàê ñè ìåé êî Í. Îïûò êðè òè ÷åñ êî ãî èñ ñëå äî âà íèÿ Ðóñ ñêîé Ïðàâ äû. — Âûï. 1-é. —
Õàðü êîâ, 1914. — 217 ñ.; Ìàê ñè ìåé êî Í. Ðóñ ñêàÿ Ïðàâ äà è ëè òîâ ñêî-ðóñ ñêîå
ïðà âî. — Á. ì/ð. — 14 ñ.
7Ìàê ñè ìåé êî Í. Ñåé ìû Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà äî Ëþá ëèí ñêîé óíèè
1569 ã. — Õàðü êîâ, 1902 . — Ñ. 20.
8Âëà äè ìèð ñêèé-Áó äà íîâ Ì. Çàñ òàâ íîå âëà äå íèå // Àðõèâ ÞÇÐ. — ×. 8. — Ò. VI:
Àê òû î çåì ëåâ ëà äå íèè â Þãî-Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè XV–XVIII ââ. — Êèåâ, 1911. —
Ñ. 11.
9Áëà íó öà À., Âà ùóê Ä. ²íñòè òóò «ñòà ðè íè» é «íî âè íè» â ïðà âî âèõ òà åêî íî -
ìi÷íèõ äæå ðå ëàõ Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî (äðó ãà ïî ëî âè íà XV–
XVI ñò.) // Óêð. iñò. æóðí. — 2006. — ¹ 2. — Ñ. 19.
10Ëà ùåí êî Ð. Ëåêöi¿ ïî iñòîði¿ óêð à¿íñüêî ãî ïðà âà. — ×àñ òè íà äðó ãà: Ëè òî â ñüêî-
ïî ëüñüêà äîáà. — Âèï. 1: Ïà ìÿò íè êè ïðà âà. — Ïðà ãà, 1924. — Ñ. 37.
11Òàì ñàìî. — Ñ. 38.
12ßêîâëiâ À. Âïëè âè ñòà ðî ÷åñü êî ãî ïðà âà íà ïðà âî óêð à¿íñüêå ëè òî âñüêî¿ äîáè
XV–XVI ââ. — Ïðà ãà, 1929. — Ñ. 20–21.
13Äàø êå âè÷ Í. Çà ìåò êè ïî èñ òî ðèè Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà. — Ê.,
1885. — Ñ. 93.
14Òàì æå. — Ñ. 147.
15Òàì æå. — Ñ. 107.
16Äîâ íàð-Çà ïî ëüñêèé Ì. Ãî ñó äà ðñòâåí íîå õî çÿ éñòâî Âå ëè êî ãî êíÿ æåñ òâà Ëè -
òîâ ñêî ãî ïðè ßãåë ëî íàõ. — Ò. ². — Ê., 1901. — Ñ. 24; 27.
17Òàì æå. — Ñ. 28.
18Äîâ íàð-Çà ïî ëüñêèé Ì. Óêðà èí ñêèå ñòà ðîñ òâà â ïåð âîé ïî ëî âè íå XVI â. — Ê.,
1908. — Ñ. 5.
19Òàì æå. — Ñ. 4.
20Ëå âèö êèé Î. ×åð òû ñå ìåé íî ãî áûòà â Þãî-Çà ïàä íîé Ðóñè â XVI–XVII ââ. //
Àðõèâ ÞÇÐ. — ×. 8. — Ò. III: Àêòû î áðà÷ íîì ïðà âå è ñå ìåé íîì áûòå â Þãî-Çà -
ïàä íîé Ðóñè â XVI–XVII ââ. — Ê., 1909. — Ñ. 13.
21Òàì æå. — Ñ. 32.
22Íà íàø ïî ãëÿä, âå ëè êîê í ÿçiâñüêèé óðÿä ïðàê òè÷ íî íå äîò ðè ìó âàâ ñÿ äåê ëà ðî -
âà íî ãî ïðè íöè ïó. Ïðî òå ïiñëÿ âè äàí íÿ Ïåð øî ãî Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó òâåð ä -
æåí íÿ ïðî äîò ðè ìàí íÿ «ñòà ðè íè» â ïðà âî âèõ äæå ðå ëàõ, äiéñíî, ìàé æå íå çó -
ñòði ÷à þòü ñÿ. Äîê ëà äíiøå äèâ.: Áëà íó öà À., Âà ùóê Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 14–16.
23Ëå âèö êèé Î. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 6.
24Ëþ áàâ ñêèé Ì. Î÷åðê èñ òî ðèè Ëè òîâ ñêî-Ðóñ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà äî Ëþá ëèí ñêîé
óíèè âêëþ ÷è òåëü íî. — Ì., 1910. — Ñ. 35.
25Òàì æå. — Ñ. 41; 52.
26Òàì æå. — Ñ. 52–53; 59.
27Òàì æå. — Ñ. 60.
28Òàì æå. — Ñ. 100–101.
29Êëå ïàò ñêèé Ï. Î÷åð êè ïî èñ òî ðèè Êè åâ ñêîé çåì ëè. — Ò. I: Ëè òîâ ñêèé ïå ðè -
îä. — Îäåñ ñà, 1912. — Ñ. XIII.
30Òàì æå. — Ñ. XXVI.
31Òàì æå. — Ñ. XXVII.
32Jakubowski J. Studia nad stosunkami narodowoœciowymi na Litwie przed uni¹
lubelsk¹. — Warszawa, 1912, — S. 83.
33Kutrzeba S. Unia Polski z Litw¹ // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Warsza -
wa, 1914. — S. 540.; Kutrzeba S. Historya ustroju Polski w zarysie. — Czêœæ druga:
Litwa. — Lwów, 1914. — S. 44.
34Halecki O. Litwa, Ruœ i ¯myd¿ jako czêœci sk³adowe Wielkiego Ksiêstwa
Litewskiego. — Kraków, 1916. — S. 17.
35Halecki O. Ostatnie lata Œwidrygie³³y i sprawa Wo³yñska za Kazimierza Jagielloñ -
czy ka. — Kraków, 1915. — S. 280.
36Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè: â 11 ò., 12 êí. — Ò. V.: Ñîö iàëü íî-ïî ëi -
òè÷ íèé i öåð êîâ íèé óñòðié i âiäíî ñè íè â óêð à¿íñüêî-ðóñü êèõ çåì ëÿõ XIV–XVII âi -
êiâ. — 2-å âèä. — Ê., 1998. — Ñ. 5.
37Òàì ñàìî. — Ñ. 18.
38Ãðó øåâ ñêèé À. Ãî ðî äà Â. êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî. — Ê., 1918. — Ñ. 18–42.
39Òàì æå. — Ñ. 24.
40Òàì æå. — Ñ. 32.
41Òàì æå. — Ñ. 40–42. Öå ÿñ êðà âî çà ñâiä÷èâ ó ñâî¿é ïðàöi À. ßêîâëiâ íà ïðè êëàäi
×åð êàñü êî ãî ñòà ðîñ òâà (ßêîâëiâ À. Íà ìiñíè êè, äåð æàâöi i ñòà ðîñ òè ãîñ ïî äà -
ðñüêî ãî çà ìêó ×åð êàñü êî ãî â êiíöi XV i â XVI ââ. — Ê., 1907. — Ñ. 11–13).
42Ãðó øå âñüêèé Î. Ïè òàí íÿ îá îðî íè çà ìêiâ Â. Êí. Ëè òî âñüêî ãî â XVI â. —
Á. ì./ð. — Ñ. 6–7.
43Ãðó øåâ ñêèé À. Ãî ðî äà Â. êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî… — Ñ. 34.
44Ïðåñ íÿ êîâ À. Ëåê öèè ïî ðóñ ñêîé èñ òî ðèè. Çà ïàä íàÿ Ðóñü è Ëè òîâ ñêî-ðóñ ñêîå
ãî ñó äà ðñòâî. — Âûï. 1. — Ò. II. — Ì., 1939. — Ñ. 107–108.
45Òàì æå. — Ñ. 129.
46Òàì æå. — Ñ. 203.
437
ÍÅÏÎÐÓØͲÑÒÜ «ÑÒÀÐÈÍÈ»
47Åôè ìåí êî À. Èñòî ðèÿ óêðà èí ñêî ãî íà ðî äà. — Ê., 1990. — Ñ. 112–113 (ïå ðå âè -
äàí íÿ ïó áëiêàöi¿ 1906 ð.).
48Lelewel J. Dzieje Litwy i Rusi a¿ do unji z Polsk¹ w Lublinie w 1569 r zawartej. —
Poznañ, 1863. — S. 168.
49 Ibidem. — S. 168–169.
50Piekosiñski F. Statuty Litewski Cz. I: Powstanie trzech redakcyj Statutu // Rozprawy
Polskiej akademii umiejêtnoœci. Wydzia³ Historyczno-filozoficzny. — Serya II. —
T. XXXIX. — Kraków, 1900. — S. 61–130.
51Balzer O. Prof. Piekosiñski i Statuty litewski // Przygodne S³owo. — Lwów, 1912. —
S. 183–197.
52Êðîì Ì. «Ñòà ðè íà» êàê êà òå ãî ðèÿ ñðåä íå âå êî âî ãî ìåí òà ëè òå òà (ïî ìà òå ðè à -
ëàì Âå ëè êî ãî êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî XIV — íà÷. XVII ââ.) // Mediavalia ucrainica:
ìåí òàëüíiñòü òà iñòîð iÿ iäåé. — Ò. III. — Ê., 1994. — Ñ. 71.
ÄÌÈÒÐÎ ÂÀÙÓÊ
438
|