Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Дата: | 2006 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2006
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78741 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка / С. Батуріна // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 439-452. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860010333486186496 |
|---|---|
| author | Батуріна, С. |
| author_facet | Батуріна, С. |
| citation_txt | Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка / С. Батуріна // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 439-452. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T16:41:35Z |
| format | Article |
| fulltext |
Ñâiòëàíà Áàòóðiíà
ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎ-ÐÎѲÉÑÜʲ ÂÇÀªÌÈÍÈ ÄÐÓÃί
ÏÎËÎÂÈÍÈ XVII ÑÒÎ˲ÒÒß Â ÐÓÊÎÏÈѲ
ÔÅÄÎÐÀ ØÅÂ×ÅÍÊÀ
3
0–40-i ðð. ÕÕ ñò. — äî âîëi ñêëàä íèé i ñó ïåðå÷ëèâ èé
ïåð iîä äëÿ iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè. Õà ðàê òåð iñòî ðè÷ íèõ
ñòóäié â çíà÷íié ìiði áóâ ïiäïî ðÿä êî âà íèé iäå î ëî ãi÷ -
íèì ÷èí íè êàì, ÿêi âèç íà ÷à ëè ¿õ ñïðÿ ìî âàíiñòü, òå ìà òè êó, çìiñò.
Ïðî ñâî áî äó íà óêî âî¿ òâîð ÷îñòi, îñîá ëè âî ïiñëÿ âèê ðè âàëü íî-ðåï -
ð å ñèâ íèõ àêöié ïðî òè iñòî ðè÷ íî¿ øêî ëè Ì. Ïîê ðî âñüêî ãî Ì. ßâî -
ð ñüêî ãî — òàê çâà íî¿ «ÿâîð ùè íè», — íå ìîã ëî áóòè é ìîâè.
Ñàìå â öåé ÷àñ áåðå ïî ÷à òîê øëÿõ ó íà óêó óêð à¿íñüêî ãî iñòî -
ðè êà, ôà õiâöÿ â áà ãàòü îõ ãà ëó çÿõ âiò÷èç íÿ íî¿ iñòî ðè÷ íî¿ íà óêè,
âiäî ìî ãî â äiàñ ïîði ÿê ïðåä ñòàâ íè êà «ðå ô îðìiñòñüêî ãî»1 òà «ðåñ -
òàâ ðà öiéíî ãî» íà ïðÿìiâ â óêðà¿íñüêié ðà äÿíñüêié iñòîð iîã ðàôi¿2,
Ôå äî ðà Ïàâ ëî âè ÷à Øåâ ÷åí êà. Þíà êó ç ïðî âiíöi¿ ïî ùàñ òè ëî ó
1933 ð. âñòó ïè òè äî Ìîñ êî âñüêî ãî iñòî ðè êî-àðõiâíî ãî iíñòè òó òó.
Ô. Øåâ ÷åí êî ñòàâ îäíèì iç ïåð øèõ ñòó äåíòiâ öüî ãî âóçó i âiä÷óâ
íà ñîái âñi ïå ðè ïåòi¿, ïî â’ÿ çàíi iç ïðî áëå ìà ìè ñòà íîâ ëåí íÿ òà
îðãàí içàöi¿ öiº¿ óñòà íî âè — ïåð øî ãî âóçó ÑÐÑÐ ïî ïiäãî òîâöi
ôàõiâöiâ àðõiâíî¿ ñïðà âè.
Äî ñêëàä íèõ ïî áó òî âèõ óìîâ ïðî æè âàí íÿ â Ìîñêâi äî äà âà -
ëè ñÿ ùå i âiäñóòíiñòü ïiäðó÷ íèêiâ, çà iäå î ëîã içî âàíiñòü ëåêöié, ùî
çâî äè ëè ñÿ äî áè ÷ó âàí íÿ îïîð òóíiñòiâ, êëà ñî âèõ âî ðîãiâ, «ðÿ çà íîâ -
ùè íè», «ëàïî-äà íè ëåâ ùè íè», òîùî. Êðiì òîãî âiäáó âà ëè ñÿ ùå é
ñèñ òå ìà òè÷íi ÷èñ òêè ñå ðåä ñòó äåíòiâ òà âèê ëà äà÷iâ âóçó3. Ïîï ðè
öå â ìîñ êî âñüêèõ iíòå ëåê òó àëü íèõ êî ëàõ iñòî ðè êî-àðõiâíèé iíñòè -
òóò íà çè âà ëè «àêà äåìiºþ âiëüíî äó ìñòâà»4 Íà ïåâ íî, ÷å ðåç òå, ùî
àò ìîñ ôå ðà â iíøèõ óñòà íî âàõ áóëà ùå áiëüø ãíiòþ ÷à. À, ìîæ ëè âî,
é ÷å ðåç òå, ùî â ñòiíàõ öüî ãî íà â÷àëü íî ãî çà êëà äó ïðà öþ âà ëè òàêi
àâ òî ðè òåòíi iñòî ðè êè, ÿê Âî ëî äè ìèð Ïi÷å òà, Ìè õàé ëî Òè õî ìè ðîâ,
Þðié Ãîòüº, Ìè õàé ëî Ñïå ðà íñüêèé. Îñòàííié áóâ íà óêî âèì êå -
ðiâíè êîì Ôå äî ðà Øåâ ÷åí êà ïðè ïiäãî òîâöi íèì êàí äè äà òñüêî¿
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 6, 2006 439
äèñ åð òàöi¿. Ó ðî çóìiííi Ì. Ñïå ðà íñüêî ãî — âè ïóñ êíè êà äî ðå âî ëþ -
öiéíîãî Ìîñ êî âñüêî ãî ïå äà ãî ãi÷íî ãî iíñòè òó òó òà Âàð øà âñüêî ãî
óíiâåð ñè òå òó5 — êàí äè äà òñüêà ðî áî òà ìàëà áóòè ïî âíîöi ííèì íàó -
êîâèì äîñëiäæåí íÿì ç íå ðîç ðîá ëå íî¿ íà óêî âî¿ ïðî áëå ìè, ãðóí òî -
âà íèì íà ÿê íàé øèð øî ìó âè êî ðèñ òàííi àðõiâíî ãî ìà òåð ià ëó6, ÿêà
ìຠóâiéòè â iíâåí òàð íà óêè. Ïiä éîãî êå ðiâíèö òâîì Ô. Øåâ ÷åí êî
ïiäãî òó âàâ ïðà öþ «Ðîñiéñüêi âîºâîäè íà Óêðà¿íi: íà ðèñ âçà ºìî -
âiäíî ñèí Óêðà¿ íè òà Ìîñ êî âñüêî¿ äåð æà âè â äðóãié ïî ëî âèíi
XVII ñò.». Äè ñåð òàö iÿ áóëà íà ïè ñà íà çà òðè ðîêè. Ó 1940 ð. Ô. Øåâ -
÷åí êî â ÷èñëi iíøèõ äâà íàä öÿ òè âè ïóñ êíèêiâ àñïiðàí òó ðè òðåòü î ãî
âè ïóñ êó7 çà ëè øຠñòiíè ñâ alma mater. Ïîòiì áóëà ðî áî òà íà ïî -
ñàäi äè ðåê òî ðà àðõiâó â ×åðíiâöÿõ, âiéíà, åâà êó àö iÿ ñïî ÷àò êó â
Êðàñ íî äà ðñüêèé êðàé i äàëi — â Òàø êåíò. Â öüî ìó ìiñòi â 1943 ð.
íà çà ñiäàííi Â÷å íî¿ ðàäè åâà êó éî âà íî ãî ²íñòè òó òó iñòîði¿ ÑÐÑÐ
âiäáóâ ñÿ óñïiøíèé çà õèñò äèñ åð òàöi¿ ìî ëî äî ãî â÷å íî ãî. Çà âèñ íîâ -
êîì îä íî ãî iç îïî íåíòiâ — Â. Ïi÷å òè, «ëþ áîâ äî íà óêè ó Ôå äî ðà
Øåâ ÷åí êà áóëà íà ñòiëüêè âå ëè êîþ, ùî âií ïiä ÷àñ åâà êó à öi¿ çà ëè -
øèâ óñå ñâîº ìàé íî, àëå çà áðàâ ïðè ìiðíèê ñâ äèñ åð òàöi¿»8.
Íà ñüî ãîäíi çáå ðiãñÿ ºäè íèé ÷îð íî âèé ïðè ìiðíèê öiº¿ ðîç -
ðîá êè, ÿêèé ðàç îì ç îñî áèñ òèì àðõiâîì iñòî ðè êà çáåð iãàºòüñÿ â
²íñòè òóòi ðó êî ïè ñó Íàö iî íàëü íî¿ áiáëiî òå êè Óêðà¿ íè iì. Â. Âåð íàä -
ñüêîãî9. Âiéíà òà iíøi ïî â’ÿ çàíi ç íåþ ÷èí íè êè ïðè çâå ëè äî âòðà òè
çíà÷ íî¿ ÷àñ òè íè íà ïðàöü î âà íî ãî ìà òåð ià ëó. Äè ñåð òàö iÿ îõîï ëþº
ïåð iîä âiä ïå ðå äó ìîâ Õìåëü íè÷ ÷è íè äî êiíöÿ ãåòü ìà íó âàí íÿ ²âàíà
Áðþ õî âåöü êî ãî. Âòiì, çà ïåð âèí íèì çà äó ìîì â÷å íî ãî, ¿¿ õðî íî -
ëî ãiþ ïëà íó âà ëî ñÿ ðîç øè ðè òè äî êiíöÿ XVII ñò., âêëþ ÷èâ øè òà -
êîæ iíøi òå ìà òè÷íi áëî êè. Ñòðóê òó ðà ðî áî òè ñêëà äàºòüñÿ iç òðüîõ
ðîçäiëiâ. Â ïåð øî ìó àíàë içó þòü ñÿ ïå ðå äó ìî âè Âèç âîëü íî¿ âiéíè,
ñè òó àö iÿ íà Óêðà¿íi íà ïå ðå äîäíi ïî âñòàí íÿ, ´åíå çà óêð à¿íñüêî- ðî -
ñié ñüêèõ âçàºìèí äî 1654 ð.  äðó ãî ìó ðîçäiëi óâà ãà ïðè äiëÿºòüñÿ
ïåð iî äó äî 1663 ð. — ïî ÷àò êó ãåòü ìà íó âàí íÿ ²âàíà Áðþ õî âåöü êî -
ãî.  îñ òàí íié ñòðóê òóðíié ÷àñ òèíi äîñëiäæóºòüñÿ ïî ëiòè÷ íèé êóðñ
ãåòü ìà íà â êîí òåêñòi ìiæäåð æàâ íèõ âçàºìèí.
Ïåð iîä ïiñëÿ ïiäïè ñàí íÿ Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî ãî äî ãî âî ðó äî ãåòü -
ìà íñòâà ²âàíà Ñà ìîé ëî âè ÷à, âiäî ìèé â iñòîð iîã ðàôi¿ ïiä òå ðìiíîì
ÑÂIÒËÀÍÀ ÁÀÒÓÐIÍÀ
440
«Ðó¿ íà», Ô. Øåâ ÷åí êî âèç íà ÷èâ, ÿê ÷àñ áî ðîòü áè çà âëà äó â
Óêðà¿íi ìiæ êî çàöü êîþ ñòàð øè íîþ i ìîñ êî âñüêèì óðÿ äîì10.
Òåìà Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íî¿ âiéíè íå º îñíîâ íîþ â ïðàöi
Ô. Øåâ ÷åí êà, òîìó âîíà ñëó ãóº ðàä øå íå îáõiäíèì âñòó ïîì äî
âèñâiòëåí íÿ îñíîâ íî¿ ïðî áëå ìè — âçàºìèí ðîñiéñüêèõ âîºâîä òà
ìiñöå âî¿ êî çàöü êî¿ àäìiíiñòðàöi¿ â ïåðøi äå ñÿ òè ëiòòÿ ïiñëÿ Ïå ðå ÿñ -
ëà âà. Ïðè ÷è íè ñà ìî¿ âiéíè â äîñëiäæåííi âèç íà ÷å íî òðà äè öiéíî, â
ðóñëi íà ðîä íèöü êî¿ i ðà äÿ íñüêî¿ iñòîð iîã ðàôié. Âîíè ïî ëÿ ãà ëè â
ïî òðiéíî ìó ãíiòi — ñî öiàëü íî ìó, íà öiî íàëü íî ìó òà ðåëiãiéíî ìó11.
Ðîç ãîð òàí íÿ âiéíè, íà äóì êó â÷å íî ãî, áóëî òà êîæ ïî â’ÿ çà íå ç äâî ìà
ôàê òî ðà ìè — ïî ðó øåí íÿì òðà äè öiéíèõ ïðàâ êî çàö òâà i íà ÿâ íiñ òþ
çíà÷ íî ãî ïî òåí öià ëó äëÿ ïî ñòiéíî ãî êiëüêiñíî ãî çáiëüøåí íÿ öüî ãî
ñòà íó.  òîé ÷àñ, ÿê ó ªâðîïi, ïèøå Ô. Øåâ ÷åí êî, àëü òåð íà òè âîþ
ñî öiàëü íî ãî ãíiòó áóëà âòå ÷à â ìiñòà, òî äëÿ óêð à¿íñüêèõ ðå à ëié
XVI–XVII ñò. òà êîþ àëü òåð íà òè âîþ âèñ òó ïàâ ñòåï, îñêiëüêè ìiñòà
íå áóëè âiëüíè ìè, ïå ðå áó âà þ ÷è ïiä ìàã íà òñüêîþ çâ åðõ íiñ òþ12.
Ïåðøi óñïiõè Õìåëü íèöü êî ãî ó 1648–1649 ðð. iñòî ðèê ïî -
â’ÿ çó âàâ iç ðîç ãîð òàí íÿì ìà ñî âèõ âèñ òóïiâ ïî ñïiëüñòâà, ùî çíà÷ íî
óñêëàä íþ âà ëî ñè òó àö iþ äëÿ âëàñ òåé Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿13. Îäíàê
ïiñëÿ óêëà äåí íÿ Çá îðiâñüêî ãî ìèðó 1649 ð. îñòàí íÿ äåùî çìiíè ëà -
ñÿ ÿê ó ñî öiàëü íî ìó âiäíî øåííi, òàê i ó ñïðàâi âiéñüêî âî¿ îðãàí i -
çàöi¿ çà ãîíiâ Õìåëü íèöü êî ãî. Ñàìå óêëà äåí íÿ Çá îðiâñüêî ãî ìèðó,
ÿêèé ðî çäiëèâ óêð à¿íñüêå ñóñïiëüñòâî, ùî âèñ òó ïà ëî äîòè ºäè íèì
ôðîí òîì, à íå çáiã íå ùàñ ëè âèõ îá ñòà âèí i çðà äà õàíà, ñòà ëî îñíîâ -
íîþ ïðè ÷è íîþ ïî ðàç êè ïiä Áå ðåñ òå÷ êîì14. Ïiñëÿ Çáî ðî âà, íà äóì -
êó Øåâ ÷åí êà, Õìåëü íèöü êèé ïî ÷è íຠïðî âî äè òè ïî ëiòè êó â óãî äó
êî çàöüêié ñòàð øèíi, öèì ñà ìèì ïî ãëèá ëþ þ ÷è äå äàëi ãëèá øèé
ðîç êîë â òî ãî ÷àñ íî ìó óêð à¿íñüêî ìó ñóñïiëüñòâi. Òàêà ïî çèö iÿ iñòî -
ðè êà çáiãàºòüñÿ ç îöiíêîþ iíøèõ ïðåä ñòàâ íèêiâ ðà äÿ íñüêî¿ iñòîð iî -
ã ðàôi¿. Çîê ðå ìà, âîíà ïðî ñòå æóºòüñÿ â òâî ðàõ iñòî ðè êà-ìàð êñèñ òà
Ìàò âiÿ ßâî ðñüêî ãî, ÿêèé âiäìi÷àâ, ùî äî Çá îðiâñüêî¿ óãî äè ìàâ
ìiñöå ñïiëüíèé åòàï áî ðîòü áè êî çàö òâà i ïî ñïiëüñòâà ñóï ðî òè ïîëü -
ñüêîãî ïà íó âàí íÿ15.
 çà ãàëü íî ìó êîí òåêñòi ðà äÿ íñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ 30-õ ðð.
Øåâ ÷åí êî çâè íó âà ÷óº Õìåëü íèöü êî ãî â çðàäi iíòå ðåñiâ óêð à¿í -
ñüêî ãî íà ðî äó. Âòiì, öå ðî áèòü ñÿ íå òàê ðiçêî i ïðÿ ì îëiíiéíî, ÿê
ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎ-ÐÎѲÉÑÜʲ ÂÇÀªÌÈÍÈ
441
iíøè ìè iñòî ðè êà ìè òîãî ÷àñó16. Ïî çèö iÿ Ô. Øåâ ÷åí êà ïî ëÿ ãຠâ
òîìó, ùî Õìåëü íèöü êèé âñå æ òàêè âè ìó øå íèé áóâ ïiòè íà ïiäïè -
ñàí íÿ Çá îðiâñüêî ãî äî ãî âî ðó, çðåø òîþ, òàê ñàìî, ÿê i íà ïiäïè ñàí -
íÿ Ïå ðå ÿñ ëà âñüêèõ ñòà òåé, ïiä òèñ êîì ñòàð øè íñüêî ãî ñå ðå äî âè ùà,
ÿêå íà áè ðà ëî âïëè âó.
Ñîþç ç Ìîñ êî âñüêèì öà ðñòâîì áóâ âè ìó øå íîþ îá ñòà âè íîþ
äëÿ Õìåëü íèöü êî ãî. Ô. Øåâ ÷åí êî ïî ñëó ãî âóºòüñÿ â äà íî ìó ðàçi
âè ðîá ëå íîþ â òî ãî ÷àñíié iñòîð iîã ðàôi¿ ôîð ìó ëîþ «íà é ìåí øî ãî
çëà». ̄ ¿ âè òî êè áå ðóòü ïî ÷à òîê âiä 1937 ð., êîëè âîíà âïåð øå ïðî ëó -
íà ëà â òåêñòi ïî ñòà íî âè æóði êîí êóð ñó ïî íà ïè ñàí íþ íî âèõ
øêiëüíèõ ïiäðó÷ íèêiâ ç iñòîði¿ ÑÐÑÐ17. Ñóòü ôîð ìó ëè âiäêè äà ëà
óñòà ëå íó ðàí iøå òåçó ïðî íå ãà òèâíi êî ëîí iàëüíi íà ñëiäêè ïðèºä -
íàí íÿ íî âèõ òå ðè òîðié äî Ðîñiéñüêî¿ iìïåði¿, íà òîìiñòü öi ïðî öå ñè
òðàê òó âà ëèñü ÿê ïî çè òèâíi, ïî êëè êàíi âáå ðåã òè íî âîïðèºäíàíi òå -
ðè òîði¿ âiä çà ãàð áàí íÿ çíà÷ íî àã ðå ñè âíiøè ìè òà ìåíø ëî ÿëü íè ìè
ñóñiäíiìè äåð æà âà ìè.
Ñëiä çà çíà ÷è òè, ùî íà âiäìiíó âiä ìàé áóòíiõ òåç ÖÊ ÊÏÐÑ,
ñêëà äå íèõ äî 300-ði÷÷ÿ Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî¿ ðàäè, ïî ëî æåí íÿ ïðî íà é -
ìåí øå çëî íå áóëî äå òàëü íî ðåã ëà ìåí òî âà íå, ùî ñòâî ðþ âà ëî ïðî ñ -
òið äëÿ ìîæ ëè âèõ iíòåð ïðå òàöié18. Ââà æàºìî, ùî ïðà öÿ Ô. Øåâ -
÷åí êà áóëà îäíiºþ iç òà êèõ. Íà çà êè äè îïî íåíòiâ, çîê ðå ìà, Â. Ïi÷å -
òè, ïðî íå äîñ òàòíiñòü âè ðà æåí íÿ îôiöiéíî¿ íà òîé ÷àñ ôîð ìó ëè
Ô. Øåâ ÷åí êî ó ñâî¿õ âiäïîâ iäÿõ âèñ ëîâ ëþº öiëêî âè òó ëî ÿëüíiñòü
äî ¿¿ çìiñòó i óñòà íî âîê, îäíàê çà õè ùຠñâîº ïðà âî íà âiëüíó íà óêî -
âó òâîð÷iñòü, çà çíà ÷èâ øè: «Îñêiëüêè çëî — º çëî, ÿ íå íà ìà ãàâ ñÿ
éîãî ïî ñëà áè òè, à äàâ ëèøå îá’ºêòèâ íó îöiíêó ïîä iÿì»19
 ïðàöi Ô. Øåâ ÷åí êà çà çíà ÷å íî, ùî óòâî ðåí íÿ Óêð à¿íñüêî¿
äåð æà âè ó ñå ðå äèíi XVII ñò. ïðè ïà äຠíà ïåð iîä, êîëè ¿¿ ñóñ iäè âæå
äàâ íî ìàëè áà ãà òî íàö iî íàëüíi äåð æà âè — ïî ñóòi iìïåði¿ ç òåí äåí -
öi ºþ çà õîï ëåí íÿ íî âèõ òå ðè òîðié. Ç îãëÿ äó íà öå, ïî ÿ âà òà çìiö -
íåí íÿ Óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âè ïðî òèð i÷è ëî ¿õ iíòå ðå ñàì, òîìó ¿¿ òå ðè -
òî ð iÿ ñòà ëà àðå íîþ áî ðîòü áè çà âïëèâ ìiæ Ñòàì áó ëîì, Ìîñ êâîþ òà
Âàð øà âîþ20.
Ñàìó Óêð à¿íñüêó äåð æà âó ÷àñiâ Áîã äà íà Õìåëü íèöü êî ãî òà
éîãî íà ñòóï íèêiâ â÷å íèé âèç íà ÷ຠÿê àðèñ òîê ðà òè÷ íó ðåñ ïó áëiêó,
ÿêà ïiñëÿ Çá îðiâñüêî ãî ìèðó áóëà àâ òî íîìiºþ â ñêëàäi Ðå÷i Ïîñ ïî -
ÑÂIÒËÀÍÀ ÁÀÒÓÐIÍÀ
442
ëè òî¿, à â 1654 ð. ïî òðà ïè ëà ó âà ñàëü íó çà ëåæíiñòü âiä Ìîñ êî âñüêî -
ãî öà ðñòâà21. Â÷å íèé íà ìà ãàâ ñÿ ç’ÿ ñó âà òè, ÷îìó âëà äà ó íî âî óòâî -
ðåíié äåð æàâi îïè íè ëà ñÿ ó ðó êàõ ñòàð øè íè. Âií íà âî äèòü òðè
îñíîâ íi ïðè ÷è íè, ÿêi íå âèê ëè êà þòü îñîá ëè âèõ çà ïå ðå ÷åíü.
Ïî-ïåð øå, êî çà êè áóëè ñà ìî îð ãàí içî âà íîþ ñè ëîþ iç âëàñ íîþ
iºðàðõiºþ, âiäòàê âiéíà íå ðóé íó âà ëà i íå ïî ñëàá ëþ âà ëà âëà äó
ñòàð øèí íàä íèìè, à ðàä øå íà âïà êè. Ïî-äðó ãå, ó ñòàð øèí ùå äî
âiéíè iñíó âà ëè ïðè âiëå¿, ÿê äà íè íà iñòî ðè÷íié äîëi. ², íà ðåøòi, òðå -
òÿ ïðè ÷è íà ïî ëÿ ãà ëà ó âå ëèêié êiëüêîñòi êî çàêiâ íà Óêðà¿íi, à çíà -
÷èòü ñòàð øèíi áóëà ïiäïî ðÿä êî âà íà çíà÷ íà ìàñà ëþ äåé22. ²íøi
ñòà íè íà ñå ëåí íÿ, çà óâà æóº Øåâ ÷åí êî, ïî òðà ïè ëè â çà ëåæíiñòü âiä
ñòàð øè íñüêî ãî ïðî øàð êó: íå ïî êî çà ÷åíi ñå ëÿ íè ïðî ñòî çìiíè ëè
ñâî ãî ãîñ ïî äà ðÿ, øëÿõ òà áóëà âè íè ùå íà àáî âëè ëà ñÿ äî ñòàð øè íè,
ìiùà íè òà êîæ ïî òðà ïè ëè â çà ëåæíiñòü âiä êî çàöü êî¿ àäìiíiñòðàöi¿.
Ñëiä âiäçíà ÷è òè, ùî â àíàë içî âàíié ïðàöi ëåé òìî òè âîì
çâó ÷èòü òåçà ïðî ñòàð øèí ÿê ãîñ ïî äàðiâ Óêðà¿ íè, íà âiòü ãåòü ìà íó
âåð õîâ íà âëà äà íà ëå æà ëà ëèøå ôîð ìàëü íî. Ç îä íî ãî áîêó, âîíà îá -
ìå æó âà ëà ñÿ öà ðñüêèì óðÿ äîì, ç iíøî ãî — ñòàð øè íñüêè ìè óãðó ïî -
âàí íÿ ìè. Àäæå êîëè ãåòü ìàí äîç âî ëÿâ ñîái ïå ðå âè ùó âà òè ïî âíî -
âà æåí íÿ i ïå ðå áè ðà òè íà ñåáå äå ÿêi ïðå ðî ãà òè âè ñòàð øèí, âií äîâ -
ãî íå çà òðè ìó âàâ ñÿ ïðè âëàäi. Çà ÿñ êðàâi ïðè êëà äè Ô. Øåâ ÷åí êî
íà âî äèòü òðàãi÷íi ôiíà ëè ãåòü ìà íñòâà Ä. Ìíî ã îãðiøíî ãî òà ². Ñà -
ìîé ëî âè ÷à. Íà éîãî äóì êó, ìî íàðøi ôóíê öi¿ ãåòü ìà íà, íà ïðèê ëàä
Á. Õìåëü íèöü êî ãî, óìîæ ëèâ ëþ âà ëè ñÿ ëèøå éîãî îñî áèñ òèì àâ òî -
ðè òå òîì23.
Âè áî ðè ãåòü ìà íà Ô. Øåâ ÷åí êî íà çè âຠðîç øè ðå íèì ïëå íó -
ìîì ñòàð øèí, ÿêèé ôàê òè÷ íî çà ìiíèâ çà ãàëü íó êî çàöü êó ðàäó. Ñå -
ðåä ïðè ÷èí îñòàí íüî ãî ïðî öå ñó âií ââà æàâ âå ëèêi òå ðè òîð iàëüíi
ìåæi äåð æà âè, ùî óíå ìîæ ëèâ ëþ âà ëî îïå ðà òèâ íèé çáið êî çàêiâ íà
çà ãàëü íó ðàäó, à ïðåä ñòàâ íèöü êà ôîð ìà âè áîðiâ òàê i íå íà áó ëà ïî -
øè ðåí íÿ24.
Ó ñâîºìó ðó êî ïèñi iñòî ðèê ïðî âiâ äå òàëü íèé àíàëiç öåí -
òðàëü íèõ óñòà íîâ êî çàöü êî¿ äåð æà âè i çðî áèâ âèñ íî âîê, ùî â
îñíîâi ¿¿ äåð æàâ íî ãî ìå õà íiçìó ëå æà ëà ñèñ òå ìà äî ðó ÷åíü. Àäæå i
äî ñüî ãîäíi iñòî ðè êè äîñ òå ìåí íî íå âèç íà ÷è ëè ôóíê öi¿ òà êèõ ïî ñà -
ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎ-ÐÎѲÉÑÜʲ ÂÇÀªÌÈÍÈ
443
äîâöiâ, ÿê, ïðè ìiðîì, ãå íå ðàëü íèé áóí ÷óæ íèé ÷è ãå íå ðàëü íèé õî -
ðóí æèé.
Äðó ãèé ðîçäië äèñ åð òà öiéíî¿ ðî áî òè â÷å íèé ïðè ñâÿ òèâ ïåð i -
î äó 1654–1663 ðð. Òàêó äî âîëi íå òðà äè öiéíó ïåð iî äè çàö iþ âií àð -
ãó ìåí òó âàâ òèì, ùî â öåé ïðî ìiæîê ÷àñó — âiä Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî¿
ðàäè äî îá ðàí íÿ íà ãåòü ìà íñòâî ²âàíà Áðþ õî âåöü êî ãî — ìîñ êî â -
ñüêèé óðÿä ïðî âî äèâ îá å ðåæ íó «ðî çâiäó âàëü íó» ïî ëiòè êó ùîäî
Óêðà¿ íè ç ìå òîþ ïîä àëü øî ãî íà ñòó ïó íà ¿¿ àâ òî íîìíi ïðà âà25.
Õà ðàê òå ðè çó þ ÷è ñîþç ç Ìîñ êâîþ, Ô. Øåâ ÷åí êî ïðî ñëiäêó -
âàâ éîãî ´åíå çó, çà çíà ÷à þ ÷è, ùî ïåðøi ðå àëüíi äèï ëî ìà òè÷íi êîí -
òàê òè ðîç ïî ÷à ëè ñÿ ëèøå ïiñëÿ 1651 ð.26 Âîíè áóëè ðå çóëü òà òîì
òðè âà ëèõ i ñêëàä íèõ ïå ðå ãî âîðiâ, iíòåí ñèâíiñòü ÿêèõ ç áîêó Ìîñ ê -
âè ïî ìiòíî çãà ñà ëà ÷å ðåç ïî ðàç êè óêð à¿íñüêèõ âiéñüê. Íà éîãî äóì -
êó, ëèøå ïiñëÿ ïå ðå ìîæ íèõ àêöié ïiä Áà òî ãîì 1652 ð., óñïiøíèõ
äié â Ìîë äàâi¿ ìîñ êî âñüêèé óðÿä çíà÷ íî àê òèâ içó âàâ ïå ðå ãî âîð -
íèé ïðî öåñ. Â÷å íèé âiäçíà ÷àº, ùî íà âiòü ïiñëÿ ïî çè òèâ íî ãî ðiøåí -
íÿ Çå ìñüêî ãî ñî áî ðó ó Ìîñêâi çâîë iêà ëè iç þðè äè÷ íèì çà êðiïëåí -
íÿì âiäíî ñèí iç ãåòü ìà íà òîì, ïðè òðè ìó þ ÷èñü ïî ëiòè êè «äðóæ íüî -
ãî íå é òðàë iòå òó»27.
Ïî ïiäïè ñàí íþ Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî ãî äî ãî âî ðó öà ðñüêèé óðÿä
çiòêíóâ ñÿ iç ïåâ íè ìè òðóä íî ùà ìè. Ïðîá ëå ìà iíêîð ïî ðàöi¿ íî âî -
ïðèºäíà íèõ òå ðè òîðié íå áóëà íî âîþ äëÿ Ìîñ êâè, âiäçíà ÷ຠØåâ -
÷åí êî, îäíàê ïðèºäíàí íÿ Óêðà¿ íè òà îñîá ëè âîñòi ¿¿ âí óòðiøíüî ãî
óñòðîþ ôàê òè÷ íî çâå ëè íà íiâåöü ïî ïå ðåäíié äîñâiä. Ïîñ òà ëà íå -
îáõiäíiñòü âè ðîá ëåí íÿ íî âèõ ïðè íöèïiâ28.
Âòiì, iñòî ðèê âèç íà ÷èâ äåêiëüêà âàæ ëè âèõ ïî çè òèâiâ, ÿêèì
îá åð íó ëî ñÿ ïðèºäíàí íÿ Óêðà¿ íè äëÿ Ìîñ êî âñüêî ãî öà ðñòâà. Âií ¿õ
âèê ëàâ ó ñâî¿õ âiäïîâ iäÿõ íà êðè òè êó îïî íåíòiâ ïiä ÷àñ ïðî öå äó ðè
çà õèñ òó, ÿêi íà ãî ëî øó âà ëè íà íå äî ïóñ òè ìîñòi òà êèõ òâåð äæåíü.
Øåâ ÷åí êî äî âî äèòü, ùî â ðå çóëü òàòi ïðèºäíàí íÿ Óêðà¿ íè Ìîñ êî â -
ñüêå öà ðñòâî îò ðè ìà ëî äî âîëi ñèëü íî ãî âiéñüêî âî ãî ñî þç íè êà,
ÿêèì âèñ òó ïà ëà êî çàöü êà àð ìiÿ, ó áî ðîòüái ïðî òè Ïîëüùi, íà òî -
ìiñòü ïî ëÿ êè ïî çáàâ ëÿ ëè ñÿ ìîæ ëè âîñòi âè êî ðèñ òî âó âà òè öþ àð -
ìiþ ïðî òè ñâî¿õ ïðî òèâ íèêiâ, çîê ðå ìà, ïðî òè ñà ìî¿ Ìîñ êâè. Äî
òîãî æ, Ïîëü ùà, âòðà òèâ øè Óêðà¿ íó, çíà÷ íî îñëàá ëà â åêî íî ìi÷ -
íî ìó âiäíî øåííi. Øåâ ÷åí êî òâåð äèòü, ùî Ìîñ êâà ïî íåñ ëà ïî ìiò -
ÑÂIÒËÀÍÀ ÁÀÒÓÐIÍÀ
444
íî áiëüøi âòðà òè ó Ëiâîíñüêié âiéíi, ÷èì ó âiéíi ïiñëÿ Ïå ðå ÿñ ëà âà,
âòiì òå ðè òîð iàëüíi íàä áàí íÿ âiä îñòàí íüî¿ áóëè çíà÷ íî áiëüøi. Äî
áåç ïå ðå÷ íèõ ïî çè òèâiâ â÷å íèé âiäíî ñèòü òà êîæ çíà÷ íå âiäñó íåí íÿ
çîâíiøíiõ êîð äîíiâ öà ðñòâà, ùî ïîì³òíî ïî ñè ëþ âà ëî éîãî çà ðà õó -
íîê óêð à¿íñüêèõ çå ìåëü ÿê áó ôåð íî¿ çîíè. Ãî ëîâ íèì æå íà ñëiäêîì
ïðèºäíàí íÿ äëÿ Ìîñ êâè, íà äóì êó Ô. Øåâ ÷åí êà, ñòà ëà ìîæ ëèâiñòü
ïðè ëó ÷è òè ñÿ ÷å ðåç Óêðà¿ íó äî ºâðî ïå éñüêî¿ êóëü òó ðè òà ïî ëiòè êè.
Ìîñ êî âñüêå öà ðñòâî ïî ñòó ïî âî ñòà âà ëî ñåðé îç íèì ãðàâ öåì íà
ºâðî ïåéñüêié ïî ëiòè÷íié àðåíi29.  öüî ìó ïè òàííi Ô. Øåâ ÷åí êî
äèñ êó òóº iç ñâî¿ì îïî íåí òîì íà çà õèñòi Êîñ òÿí òè íîì Áî ãî ÿâ ëå -
íñüêèì, ÿêèé áóâ ñõèëü íèé âáà ÷à òè áiëüøå âè ãîä äëÿ Óêðà¿ íè â
ïðèºäíàííi ¿¿ äî Ìîñ êî âñüêî ãî öà ðñòâà30. Öåé iñòî ðèê âèñ ëî âèâ
öiêà âó äóì êó ùîäî öiííiñíèõ îðiºíòàöié i ñòðà òå ãi÷íèõ ïëàíiâ
ìîñ êî âñüêî ãî óðÿ äó íà ïå ðå äîäíi 1654 ð. i âïðî äîâæ ÷àñó âiä ðîç -
ãîð òàí íÿ ïî âñòàí íÿ. Ó ñâîºìó âiäãó êó íà äèñ åð òàö iþ Ô. Øåâ ÷åí êà
âií äî âî äèòü íå âèãiäíiñòü äëÿ Ìîñ êâè ïðèºäíàí íÿ Óêðà¿ íè.  ¿¿
iíòå ðå ñàõ áóëî iñíó âàí íÿ íå çà ëåæ íî¿ âiä Ïîëüùi äåð æà âè-áó ôå ðà,
íiæ àâ òî íîì íà i íå ñïî êiéíà ïðî âiíöiÿ ó âëàñ íèõ êîð äî íàõ, çà ÿêó
ùå áóëî íå îáõiäíî âî þ âà òè. Íà äóì êó Ê. Áî ãî ÿâ ëå íñüêî ãî, ëèøå
ïåð ñïåê òè âà ïðî òåêöi¿ Óêðà¿ íè ç áîêó îñìàíiâ, ùî ïðè çâå ëî á äî
íå áåç ïå÷ íî ãî ñóñiäñòâà, ïðè ìó ñè ëà ìîñ êî âñüêèõ ïî ëiòèêiâ ïðè -
ñêî ðè òè ïðî öå ñè ïðèºäíàí íÿ 31.
Äëÿ Óêðà¿ íè ñîþç ç Ìîñ êâîþ, ïðî ùî Ô. Øåâ ÷åí êî íà ãî ëî -
øóº íå îäíî ðà çî âî, ñòàâ äæå ðå ëîì êîíôëiêòiâ. ̄ õ ñóòü âií âèç íà ÷èâ
â iñíó âàííi ïî òóæ íî¿ êî çàöü êî¿ àäìiíiñòðàöi¿, ç îä íî ãî áîêó, i ïðàã -
íåííi öà ðñüêî ãî óðÿ äó çà âñÿ êó öiíó îñëà áè òè ¿¿ ïî çèöi¿ ÷å ðåç íà -
â’ÿ çó âàí íÿ âëàñ íèõ àäìiíiñòðà òèâ íèõ îðãàíiâ, ÿêi ÷àñ òî äóá ëþ âà -
ëè ôóíê öi¿ óêð à¿íñüêèõ óðÿ äîâöiâ.
Îñíîâ íèì ôàê òî ðîì ìîñ êî âñüêî¿ ïðè ñóò íîñòi íà Óêðà¿íi
áóëè âîºâîäè, äiÿëüíiñòü ÿêèõ âëàñ íå i º ïðåä ìå òîì íà óêî âî ãî
äîñëiäæåí íÿ Ô. Øåâ ÷åí êà. Ïåðøi âîºâîäè, çãiäíî äà íî ãî äîñëiä -
æåí íÿ, áóëè çà ïðî âàä æåíi â Êèºâi. Âîíè, çà âèç íà ÷åí íÿì â÷å íî ãî,
ñòà ëè «ïåð øîþ íè òêîþ, ùî çâ’ÿ çó âà ëè Óêðà¿ íó ç Ìîñ êî âñüêîþ
äåð æà âîþ»32. ×å ðåç çà ïðî âàä æåí íÿ âîºâîä Ìîñ êâà õîò iëà ïî êà çà -
òè ªâðîïi, ïå ðå äóñiì Ïîëüùi, ùî â Óêðà¿íi ç’ÿ âèâ ñÿ íî âèé ãîñ ïî -
äàð. ×îìó ñàìå Êè¿â ñòàâ ðå çè äåíöiºþ ïåð øèõ âîºâîä? Ô. Øåâ ÷åí -
ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎ-ÐÎѲÉÑÜʲ ÂÇÀªÌÈÍÈ
445
êî âêà çóº íà äâà îñíîâ íèõ ÷èí íè êè öüî ãî — ñòðà òå ãi÷íèé, àäæå
ìiñòî ìàëî çíà÷ íèé ñòðà òå ãi÷íèé ïî òåí öiàë, òà äó õîâ íèé, îñêiëüêè
âàæ êî ïå ðå îöiíè òè ðîëü Êèºâà äëÿ ñõiäíîñ ëîâ ’ÿ íñüêî ãî ñâiòó.
Â÷å íèé íà âî äèòü íà âiòü îäèí öiêà âèé ôàêò ïðî iñíó âàí íÿ â íàä ðàõ
ìîñ êî âñüêèõ ïî ëiòè÷ íèõ êië ïðî åê òó ïðî ïå ðåíå ñåí íÿ íà ñõè ëè
Äíiïðà ñòî ëèöi Ìîñ êî âñüêî ãî öà ðñòâà, ÷îìó, îäíàê, ðiøó ÷å çà ïå -
ðå ÷è ëè ãåòü ìàí òà ìèò ðî ïî ëèò Ñèëü âåñòð Êî ñîâ33.
Íà îñíîâi íå îïó áëiêî âà íèõ äî êó ìåíòiâ ç ôîíäiâ Ðîñiéñüêî -
ãî Äåð æàâ íî ãî àðõiâó äàâíiõ àêòiâ, iñòî ðèê àíàë içóº âiäíî ñè íè
êè¿âñüêî ãî âîºâîäè iç äó õîâ íè ìè âëàñ òÿ ìè, çîê ðå ìà, ìèò ðî ïî ëè -
òîì, à òà êîæ iç ñòàð øè íîþ òà ãåòü ìà íîì. ßêùî ç îñòà ííiìè
ñóá’ºêòà ìè ìiæäåð æàâ íèõ çíî ñèí íà ïåð øèõ ïî ðàõ íå âè íè êà ëî
îñîá ëè âèõ êîíôëiêòíèõ ñè òó àöié, òî öåð êîâ íà âëà äà íà ÷îëi iç ìèò -
ðî ïî ëè òîì Êî ñî âèì äî âîëi ãîñ òðî ñïðèé íÿ ëà ìîñ êî âñüêó ïðè ñóò -
íiñòü ó Êèºâi. Ô. Øåâ ÷åí êîì íà âî äèòü ñÿ ñöå íàðié ðîç ãîð òàí íÿ
êîí ôëiêòó ìiæ ìèò ðî ïî ëè òîì òà âîºâî äîþ, ïðè âî äîì äî ÿêî ãî ñòà -
ëà çå ìåëü íà ñó ïåðå÷êà. Ïî ñè ëà þ ÷èñü íà ìà òåð ià ëè ôîí äó Áiëãî ðîä -
ñüêîãî ñòî ëó ÐÄÀÄÀ, iñòî ðèê öèòóº ñëî âà Êî ñî âà, àä ðå ñî âàíi
íiáè-òî âîºâîäi: «Íå æäè òå íà ÷à ëà, æäè òå êîí öà èáî ïî ñìîò ðè òå
÷òî ñ âàìè áó äåò âñêî ðå»34. Àïîãåºì öüî ãî êîíôëiêòó ñòà ëà àíàë i -
çî âà íà â÷å íèì ñè òó àö iÿ ç àðåø òîì äå ïó òàöi¿ äó õîâ íèõ îñiá äî Âàð -
øà âè, ÿêó âäà ëî ñÿ ðîç â’ÿ çà òè ÷å ðåç âòðó ÷àí íÿ ãåòü ìà íà35.
Ïîñ òó ïî âî, íà ãî ëî øóº Ô. Øåâ ÷åí êî, âîºâîäè iç ñèì âî ëi÷ -
íî ãî iíñòè òó òó ðåï ðå çåí òàöi¿ öà ðñüêî¿ âëà äè â Óêðà¿íi òà çäiéñ íåí -
íÿ ôóíê öié êå ðiâíèö òâà ðîñiéñüêè ìè ãà ðíiçî íà ìè â ìiñòàõ ïå ðå -
òâî ðþþòü ñÿ â äî âîëi ðå àëü íèé âëàä íèé öåíòð, ÿêèé ïî ÷è íຠïå ðå -
áè ðà òè íà ñåáå ïåâíi ïî âíî âà æåí íÿ. Íå çíàé øîâ øè îñîá ëè âî¿
ïiäòðèì êè ó ñòàð øè íè òà äó õî âå íñòâà, âîºâîäè âèð iøó þòü øó êà òè
¿¿ ó ìiùà íñüêî ìó òà ñå ëÿ íñüêî ìó ñå ðå äî âè ùàõ.
Ïð îñëiäêî âó þ ÷è ´åíå çó âiäíî ñèí âîºâîä iç òîäiøíiìè ãîñ -
ïî äà ðÿ ìè Óêðà¿ íè — ñòàð øè íîþ, Ô. Øåâ ÷åí êî âiäìi÷àº, ùî íà
ïåð øèõ ïî ðàõ ïî çèö iÿ îñòàííiõ áóëà ùå äî ñèòü ìiöíîþ. Öå äà âà ëî
çìî ãó óêðà¿íñüêié ñòî ðîíi âñòó ïà òè â ñó ïåðå÷êè i âiäñòî þ âà òè ñâî¿
ïðà âà íå ëèøå ïå ðåä âîºâî äà ìè, àëå é ïå ðåä öà ðñüêèì óðÿ äîì áåç -
ïî ñå ðåä íüî. ²ñòî ðèê ÿê ïðè êëàä íà âî äèòü áî ðîòü áó çà ïðà âî âî ëî -
äà ðþ âàí íÿ ó âiäâî éî âà íèõ áiëî ðóñü êèõ çåì ëÿõ ìiæ öà ðñüêè ìè
ÑÂIÒËÀÍÀ ÁÀÒÓÐIÍÀ
446
âëàñ òÿ ìè òà êî çàöü êîþ àäìiíiñòðàöiºþ, òà êîæ ñà ìîñòiéíi äèï ëî -
ìà òè÷íi iíiöià òè âè Õìåëü íèöü êî ãî ïî íà ëà ãîä æåí íþ êîí òàêòiâ iç
Ñå ìèã ðàä äÿì òà Øâåöiºþ ïðî òè Ïîëüùi, ùî íå âiäïîâ iäà ëî äåð -
æàâ íèì iíòå ðå ñàì Ìîñ êî âñüêî ãî öà ðñòâà. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé,
êî ðèñ òó þ ÷èñü ïðà âà ìè âî ëî äà ðÿ, êà òå ãî ðè÷ íî âèñ òó ïèâ ïðî òè
ââå äåí íÿ íî âèõ âîºâîä â óêðà¿íñüêi ìiñòà36.
Îäíàê â ïîä àëü øî ìó, ïiñëÿ çãà ñàí íÿ ïî òóæ íîñòi ãåòü ìà í -
ñüêî¿ i ðàç îì ç íåþ ñòàð øè íñüêî¿ âëà äè, íà òîìiñòü ïî ñè ëþºòüñÿ
ïî çèö iÿ ìîñ êî âñüêèõ âîºâîä. Çà ïð àâëiííÿ íà ñòóï íèêiâ Õìåëü -
íèöü êî ãî îñòàííi ââî äÿòü ñÿ â ìiñòà, ÿêi íå áóëè ñòðà òå ãi÷íî âàæ ëè -
âè ìè ïóí êòà ìè, áî íå ìàëè áëèçü êèõ êîð äîíiâ iç íå áåç ïå÷ íè ìè
ñóñ iäà ìè. Ç öüî ãî â÷å íèé ðî áèòü âèñ íî âîê ïðî ïî ëiòè÷íi ìî òè âè
çà ïðî âàä æåí íÿ òàì âîºâîä, àáè ïî ñëà áè òè âïëèâ ìiñöå âî¿ êî çàöü -
êî¿ àäìiíiñòðàöi¿.
Ñàìå òàêi äi¿ ìîñ êî âñüêî ãî óðÿ äó, íà äóì êó Ô. Øåâ ÷åí êà,
çìó ñè ëè ãåòü ìà íà ²âàíà Âè ãî âñüêî ãî øó êà òè àëü òåð íà òèâ íèõ
øëÿõiâ ïðî òåêöi¿. Îñòàííº ïðè âå ëî äî óêëà äåí íÿ Ãà äÿöü êî¿ óãî äè
òà äî âiäêðè òî¿ âiéíè iç Ìîñ êâîþ. Îöiíþ þ ÷è Ãà äÿöü êèé äî ãîâið,
â÷å íèé ââà æຠéîãî âè ìó øå íèì êðî êîì ãåòü ìà íà. Ç îä íî ãî áîêó,
íà ãåòü ìà íà ÷è íè ëà òèñê ñòàð øè íà, ç iíøî ãî — äî öüî ãî çìó øó âà -
ëà ïî ëiòè êà Ìîñ êâè37. Ïðè ÷è íè êðà õó ïðî åêòiâ «òðèºäè íî¿ äåð æà -
âè» iñòî ðèê âáà ÷àâ ó òðüîõ îñíîâ íèõ ôàê òî ðàõ: âiäñóò íîñòi ÷iòêî ãî
ïëà íó äié òà ºäíîñòi ç áîêó óêð à¿íñüêî¿ ñòî ðî íè, íå áà æàííi óñòó -
ïîê i ñïîä iâàííi íà ðå âàíø ó ïî ëÿêiâ òà ïðàã íåííi Ìîñ êâè çà âñÿ êó
öiíó çáå ðåã òè êîí òðîëü íàä Óêðà¿ íîþ38.
 ïðàöi Ô. Øåâ ÷åí êà ïðî à íàë içî âàíi ïîä àëüøi ïîä i¿ ïiñëÿ
óñó íåí íÿ âiä âëà äè ². Âè ãî âñüêî ãî. Äðó ãå ãåòü ìà íó âàí íÿ Þðiÿ
Õìåëü íèöü êî ãî i éîãî âiäìî âà âiä ìîñ êî âñüêî ãî ïðî òåê òî ðà òó, íà
äóì êó àâ òî ðà, ðî çäiëè ëè Óêðà¿ íó íà äâi ÷àñ òè íè. Öå çíà÷ íîþ
ìiðîþ îñëà áè ëî ñòàð øèí îáîõ áå ðåãiâ Äíiïðà, àäæå ó ñâî¿é ìiæ -
óñîá íié áî ðîòüái âîíè òå ïåð ïî êëà äà ëè ñÿ íà ñâî¿õ çîâíiøíiõ ïî -
êðî âè òåëiâ, ñòà þ ÷è âñå áiëüø ïî ñòóï ëè âè ìè39.
Ïiñëÿ òðè âà ëèõ êîíôëiêòiâ êàí äè äà òîì íà ãåòü ìà íñòâî áóëî
âè ñó íó òî íà é áiëüø ïðî ìîñ êî âñüêè íàëàøòîâàíîãî ²âàíà Áðþ õî -
âåöü êî ãî, ÿêèé, çà âèç íà ÷åí íÿì Ô. Øåâ ÷åí êà, áóâ ãî òî âèé ïî â -
ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎ-ÐÎѲÉÑÜʲ ÂÇÀªÌÈÍÈ
447
íiñòþ ïå ðå äà òè ìîñ êî âñüêî ìó óðÿ äó êîí òðîëü íàä Ëiâî áå ðåæ æÿì,
àæ äî çà ìiíè ïî ñà äè ãåòü ìà íà êíÿ çåì Ôå äî ðîì Ðòè ùå âèì 40.
²ñòî ðèê Ô. Øåâ ÷åí êî âiäñòîþº äóì êó, ùî ç îá ðàí íÿì ãåòü -
ìà íîì ². Áðþ õî âåöü êî ãî Ìîñ êâà ïðè ñòó ïè ëà äî çäiéñíåí íÿ ïëà íó
îñòà òî÷ íî ãî ïðèºäíàí íÿ Óêðà¿ íè. Öåé àêò áóâ ñèì âî ëîì çìiíè ïî -
ëiòè êè ùîäî Óêðà¿ íè ó æîðñòêiøî ìó íà ïðÿìi41.
². Áðþ õî âåöü êèé ó âiçi¿ Ô. Øåâ ÷åí êà — «ñòÿ æà òåëü», ÿêèé
íå ìàâ àíi àäìiíiñòðà òèâ íèõ, àíi âiéñüêî âèõ òà ëàíòiâ. Â éîãî íà ìà -
ãàí íÿõ âiäiáðà òè êî ðîëiâñüêi ïðè âiëå¿ â óêð à¿íñüêèõ ìiñò i çà ìiíè -
òè ¿õ öà ðñüêè ìè æà ëó âà íè ìè ãðà ìî òà ìè â÷å íèé âáà ÷àâ áà æàí íÿ
âèñ ëó æè òèñü ïå ðåä öà ðñüêèì óðÿ äîì òà ïî ñè ëè òè ñâîþ îñî áèñ òó
âëà äó. Â ïðàöi ïðî ñòå æå íî íà ðîñ òàí íÿ îïî çèöi¿ ïðî òè ãåòü ìà íà ÿê
iíiöià òî ðà ïðî ìîñ êî âñüêî¿ ïî ëiòè êè, ùî âåëà äî ïî ñè ëåí íÿ ãíîá -
ëåí íÿ42. Ïàäi ííÿ àâ òî ðè òå òó Áðþ õî âåöü êî ãî ïðè øâèä øè ëî ñÿ
ïiñëÿ óêëàäåí íÿ Áà òó ðè íñüêèõ ñòà òåé, ùî ñòà ëè íà äóì êó Ô. Øåâ -
÷åí êà, ïîä àëü øèì êðî êîì ó íà ñòóïi íà óêðà¿íñüêi ïðà âà, òà âiçè òó
ãåòü ìà íà äî Ìîñ êâè é îò ðè ìàí íÿ òàì áî ÿ ðñüêî ãî çâàí íÿ43. Â÷å íèé
îïðà öþ âàâ âiäîìi éîìó àê òîâi òà íà ðà òèâíi ìà òåð ià ëè äëÿ àíàë içó
ðå öåïöi¿ îñòàí íüî ãî â÷èí êó ãåòü ìà íà. Âè êî ðèñ òî âó þ ÷è, çîê ðå ìà,
äî êó ìåí òè ôîí äó Áiëãî ðî äñüêî ãî ñòî ëó ÐÄÀÄÀ, âií öèòóº âèñ ëîâ -
ëþ âàí íÿ âïëè âî âèõ óêð à¿íñüêèõ ïî ëiòèêiâ òîãî ÷àñó, íà ïðèê ëàä,
ïå ðå ÿñ ëà âñüêî ãî ïî ëêîâ íè êà Äà íè ëà ªðìî ëàºíêà, ÿêèé çà ÿ âèâ:
«Ìíå äå äâî ðÿ íñòâî íå íàäî, ÿ ïî-ñòà ðî ìó êî çàê», àáî ñëî âà çà ïî -
ðîçü êî ãî êî øî âî ãî Æäà íà Ðîãà: «Âîé ñêî ïî òðå áó åò íå áî ÿ ðè íà, à
ãåò ìà íà»44.
Ô. Øåâ ÷åí êî âèñ ëî âèâ öiëêîì ñëóø íå ïðè ïó ùåí íÿ, ùî îòî -
÷åí íÿ ãåòü ìà íà, ÿêå â Ìîñêâi îò ðè ìà ëî äâî ðÿíñüêi çâàí íÿ, ñóòòºâî
ïðî ãðà ëî. Àäæå âîíè ñòà âà ëè ïî ñëóø íè ìè «õî ëî ïà ìè» öàðÿ. Íà -
òîìiñòü óêð à¿íñüêå øëÿ õå òñòâî ïå ðå äáà ÷à ëî âî ëîäi ííÿ çíà÷ íî
áiëüøè ìè ïðà âà ìè. Îêðiì òîãî, ñòàð øè íè-äâî ðÿ íè âòðà òè ëè àâ òî -
ðè òåò ó ìiñöå âî ãî íà ñå ëåí íÿ.
Íàñëiäêà ìè ïðî ìîñ êî âñüêî¿ ïî ëiòè êè Áðþ õî âåöü êî ãî, ïiä -
êðåñ ëþº äàëi â÷å íèé, ñòà ëî çà ïðî âàä æåí íÿ âîºâîä ó âñi âå ëèêi
ìiñòà Ëiâî áå ðåæ æÿ, â êîæ íî ìó ïî ëêó òà êèõ ìiñò áóëî äåêiëüêà45.
Öå ïðè çâå ëî äî êðè çî âî¿ ñè òó àöi¿. ²ñòî ðèê õà ðàê òå ðè çóº ¿¿ íà ñòóï -
íèì ÷è íîì. Íà Óê ðà¿íi ñêëà ëî ñÿ äâîâ ëàä äÿ: êî çàöüêié àäìi íi ñ -
ÑÂIÒËÀÍÀ ÁÀÒÓÐIÍÀ
448
òðàöi¿ ïiäëÿ ãà ëè ëèøå êî çà êè, ïî ñïiëüñòâî ïiäïî ðÿä êî âó âà ëî ñÿ
âîºâî ä àì. Íà ðîä áóâ øòó÷ íî ðî çäiëå íèé ìiæ äâî ìà âëà äà ìè, ÿêi
ñó ïå ðå ÷è ëè ìiæ ñî áîþ çà ïî õîä æåí íÿì òà ñóòíiñòþ. Âîºâî äñüêà
àä ìiíiñòðàö iÿ áóëà ÷ó æîþ äëÿ óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó — ðî áèòü âèñ -
íî âîê Ô. Øåâ ÷åí êî46. Íà éîãî äóì êó, çà ïðî âàä æåí íÿ âîºâîä â
óêðà ¿íñüêèõ ìiñòàõ ñòà ëî çà êií÷åí íÿì ïåð øî¿ ÷àñ òè íè øè ðî êî -
ìàñ øòàá íî¿ i äà ëå êîã ëÿä íî¿ ïðî ãðà ìè ìîñ êî âñüêî ãî óðÿ äó ïî
îñòà òî÷ íî ìó ïðèºäíàííi Óêðà¿ íè ÷å ðåç ìàê ñè ìàëü íå ïî ñëàá ëåí íÿ
ñòàð øè íñüêî¿ âëà äè47. Îñòàí íÿ âiäíèíi ðîç ïîâ ñþä æó âà ëàñü ëèøå
íà êî çàêiâ, âòðà òè ëà ïðå ñòèæ â î÷àõ óêð à¿íñüêî ãî íà ñå ëåí íÿ, äî
òîãî æ áóëà ïî çáàâ ëå íà âiéñüêî âî¿ ãå ãå ìîíi¿, îñêiëüêè çíà÷ íà ÷àñ -
òè íà îá îðîí íî-âiéñüêî âèõ ïðå ðî ãà òèâ íà ëå æà ëà òå ïåð âîºâî äàì48.
Áðþ õî âåöü êî ìó — ïî ëiòè êó òà àäìiíiñòðà òî ðó, ÷èÿ ïðî ìîñ -
êî âñüêà ñïðÿ ìî âàíiñòü ïðè çâå ëà äî êðè çè, Ô. Øåâ ÷åí êî ïðî òè -
ñòàâ ëÿº ãåòü ìà íà Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè Ïåò ðà Äî ðî øåí êà. Éîãî
äiÿëüíiñòü, çà â÷å íèì, º ïðî ãðå ñèâ íîþ, îñêiëüêè ñïðÿ ìî âà íà ïðî òè
ïî ëüñüêî ãî ïî íå âî ëåí íÿ òà ìîñ êî âñüêèõ âîºâîä, íà îá’ºäíàí íÿ
Óêðà¿ íè. Îäíàê, íà ïå ðå êî íàí íÿ äîñëiäíè êà, ïî ëiòè êà öüî ãî ãåòü -
ìà íà éøëà â ðîçðiç ç iíòå ðå ñà ìè óêð à¿íñüêî ãî íà ðî äó, êîëè âií íà -
ìà ãàâ ñÿ çà ëó ÷è òè ñÿ ïiäòðèì êîþ òà òàð òà ñóë òà íà49.
Ïî äàëü øà åñ êà ëàö iÿ óêðà¿ íî-ìîñ êî âñüêî ãî êîíôëiêòó, íà
äóì êó Ô. Øåâ ÷åí êà, ïî â’ÿ çà íà ç äâî ìà ïîä iÿ ìè, ùî ïðè çâå ëè äî
âiäêðè òî ãî ïðî òèñ òî ÿí íÿ ç âîºâî äñüêîþ àäìiíiñòðàöiºþ ëî ÿëü íî -
ãî äîñi ãåòü ìà íà òà éîãî îòî ÷åí íÿ. Éäåòü ñÿ íà ñàì ïå ðåä ïðî Àí äðó -
ñiâ ñüêó óãî äó 1667 ð., çà ÿêîþ ìîñ êî âñüêèé óðÿä ôàê òè÷ íî ïî ðó -
øèâ äàíi ðàí iøå çî áîâ ’ÿ çàí íÿ ïî îá îðîíi óêð à¿íñüêî¿ òå ðè òîði¿,
âiääàâ øè Ïðà âî áå ðåæ æÿ ïî ëÿ êàì. ²íøèì ôàê òî ðîì åñ êà ëàöi¿ ñòàâ
ïå ðå ïèñ íà ñå ëåí íÿ 1666 ð. Îñòàííié ïðî âî äèâ ñÿ ç ìå òîþ âèç íà -
÷åí íÿ ðîçìiðiâ ñòÿã íåí íÿ ïîä àòêiâ50. Àíàëiçóþ÷è ìà òåð ià ëè äà íî -
ãî ïå ðå ïè ñó ïî çáå ðå æå íèì â ôîí äàõ ÐÄÀÄÀ ïå ðå ïèñ íèì êíè ãàì,
Ô. Øåâ ÷åí êî ðî áèòü âèñ íî âîê ïðî òî òàëüíiñòü öüî ãî çà õî äó. Éîãî
çäiéñíåí íÿ, à òà êîæ íà ñòóï íèé çà öèì çáið ïîä àòêiâ, íà ïå ðå êî íàí -
íÿ iñòî ðè êà, «ïî çáà âèâ ìîñ êî âñüêó âëà äó îðå î ëó áåç êî ðèñ íîñòi,
ÿêèé âîíà ìàëà äî 1666 ðîêó»51.
Ïîâ ñòàí íÿ ïðî òè âîºâîä i ïðè õiä äî âëà äè íà Ëiâî áå ðåææi íî -
âîãî ãåòü ìà íà Äåì ’ÿ íà Ìíî ã îãðiøíî ãî, íà ïå ðå êî íàí íÿ Ô. Øåâ -
ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎ-ÐÎѲÉÑÜʲ ÂÇÀªÌÈÍÈ
449
÷åí êà, ñïðè ÿëè âñòà íîâ ëåí íþ ñè òó àöi¿ status quo ó âiäíî ñè íàõ ìiæ
ñòàð øè íîþ òà âîºâî äñüêîþ àäìiíiñòðàöiºþ. Ãëóõiâñüêi ñòàòòi, çà
ÿêè ìè âîºâîäè çà ëè øà ëè ñÿ ëèøå â ÷î òèðü îõ ìiñòàõ — Êèºâi,
Íiæèíi, Ïå ðå ÿñ ëàâi òà ×å ðíiãîâi, áóëè íå íà ñëiäêîì ìè ëîñòi ïå ðå -
ìîæ öÿ, à óìî âà ìè, äî ñÿã íó òè ìè íà ïà ðè òåòíié îñíîâi. Ìîñ êîâ ñü -
êèé óðÿä ïå ðå êî íàâ ñÿ, ùî Óêðà¿ íîþ íå ìîæ ëè âî óïðàâ ëÿ òè ñòà ðè ìè
ìå òî äà ìè, ïî âåð íóâ øè êî çàöüêié ñòàð øèíi çíà÷ íó ÷àñ òè íó ¿õ êî -
ëèø íiõ ïðè âiëå¿â. «Ïiñëÿã ë óõiâñüêèé» ïåð iîä, çà âèç íà ÷åí íÿì iñ òî -
ðèêà, ñòàâ ïåð iî äîì ìèð íî ãî ñïiâiñíó âàí íÿ âîºâîä òà ñòàð øè íè52.
Ïðà öÿ Ôå äî ðà Øåâ ÷åí êà «Ðîñiéñüêi âîºâîäè íà Óêðà¿íi ó
äðóãié ïî ëî âèíi XVII ñò.», ïðè íàéìíi, íà ïåð øèé ïî ãëÿä, âïè ñó -
ºòüñÿ â êà íî íè òî ãî ÷àñ íî¿ ðà äÿ íñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ ç ¿¿ ôîð ìó ëà ìè
«ïðèºäíàí íÿ» òà «íà é ìåí øî ãî çëà». Îäíàê iñòî ðèê ïî áó äó âàâ
ñâîº äîñëiäæåí íÿ íå íà ãî ë îñëiâíî ìó ïiäòà ñó âàííi ôàêòiâ çà äëÿ
äî âå äåí íÿ îôiöiéíèõ êîí öåïöié. Íà îñíîâi àíàë içó çíà÷ íî¿ ìàñè
äî êó ìåí òàëü íèõ ìà òåð iàëiâ, â òîìó ÷èñëi é àðõiâíèõ, âïåð øå ââå -
äå íèõ äî íà óêî âî ãî îá iãó, â÷å íèé çðî áèâ ñïðî áó îá’ºêòèâ íî ãî
âiäîá ðà æåí íÿ âçàºìî âiäíî ñèí ìîñ êî âñüêî¿ òà êî çàöü êî¿ àäìi íi -
ñòðà öié â ðàííié ïåð iîä iñíó âàí íÿ Óêð à¿íñüêî¿ êî çàöü êî¿ äåð æà âè.
Öi âiäíî ñè íè, íà äóì êó Ô. Øåâ ÷åí êà, áà çó âà ëè ñÿ íà ïðàã íåííi äî
âçàºìî ïîñ ëàá ëåí íÿ îáîõ ñóá’ºêòiâ âî ëî äà ðþ âàí íÿ çà äëÿ îò ðè ìàí -
íÿ ìàê ñè ìàëü íèõ ïî âíî âà æåíü íà ïiäêîí òðîëüíié òå ðè òîði¿. Äî -
ñëiä æåí íÿ Ô. Øåâ ÷åí êà ïî çáàâ ëå íå ïi¿òå òó ïî âiäíî øåí íþ äî
ìîñ êî âñüêî¿ àäìiíiñòðàöi¿, ùî ïî ÷àâ ïåâ íèì ÷è íîì ïðî ñòå æó âà òè -
ñÿ â ðî áî òàõ iíøèõ iñòî ðèêiâ 30-õ — ïî ÷àò êó 40-õ ðð. ÕÕ ñò. Ïðàã -
íåí íÿ àâ òî ðà äî îá’ºêòèâ íî ãî âèñâiòëåí íÿ ïî ëiòè÷ íèõ ïðî öåñiâ òà
¿õ ïå ðå âàæ íî ïî çè ò èâiñòñüêå áà ÷åí íÿ äî äà þòü öiííîñòi éîãî ïðàöi
íå ëèøå ÿê ïàì ’ÿòöi iñòî ðè÷ íî¿ äóì êè ñâî ãî ïåð iî äó, àëå é äîç âî -
ëÿ þòü òðàê òó âà òè ¿¿ ÿê âàæ ëè âèé ïiäñòà âî âèé ìà òåð iàë äëÿ íà óêî -
âèõ ñòóäié â îçíà÷åíié òåìàòèöi.
ÑÂIÒËÀÍÀ ÁÀÒÓÐIÍÀ
450
1ßñü Î. Øåâ ÷åí êî Ô. Ï. òà éîãî íà óêî âèé äî ðî áîê: ïî ãëÿä ç òîãî áîêó «çà ëiçíî¿
çà âiñè» // ²ñòè íó âñòà íîâ ëþº ñóä iñòîði¿. — Ò. 2. — Ê., 2004. — Ñ. 23.
2ßñü Î. Îáðà çè Ïå ðå ÿñ ëà âà â óêðà¿íñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ àêà äå ìi÷íî¿ äîáè (ïî÷à -
òîê Õ²Õ — êiíåöü 80-õ ðîêiâ ÕÕ ñòîëi òòÿ) // Ïå ðå ÿñ ëà âñüêà ðà äà1654 ðîêó. ²ñòîð iî -
ãðàôiÿ òà äîñëiäæåí íÿ. — Ê., 2003. — Ñ. 592.
3Õîð õîð äè íà Ò. Êîð íè è äðå âî. Øòðè õè ê ïî ðòðå òó Èñòî ðè êî-àð õèâ íî ãî èí ñòè -
òó òà (1930–1991). — Ì., 1997. — Ñ. 40–45.
4Òàì æå. — Ñ. 58.
5Ïðîñ òî âî ëî ñî âà Ë., Ñòà íèñ ëàâ ñêèé À. Èñòî ðèÿ êà ôåä ðû âñïî ìà ãà òåëü íûõ èñ -
òî ðè ÷åñ êèõ äèñ öèï ëèí Ìîñ êî âñüêî ãî èñ òî ðè êî-àð õèâ íî ãî èí ñòè òó òà. — Ì.,
1990. — Ñ. 10–11.
6Õîð õîð äè íà Ò. Êîð íè è äðå âî… — Ñ. 57
7Ìîñ êîâ ñêèé îðäå íà «Çíàê Ïî ÷å òà» ãî ñó äà ðñòâåí íûé èñ òî ðè êî-àð õèâ íûé èí -
ñòè òóò 1930–1980. Ñáîð íèê äî êó ìåí òîâ è ìà òå ðè à ëîâ. — Ïåðìü, 1984. —
Ñ. 96.
8Ãî ñó äà ðñòâåí íûé àð õèâ Ðîñ ñèé ñêîé ôå äå ðà öèè (äàëi — ÃÀÐÔ). — Ô. 1577. —
Ñïð. 65. — Àðê. 28 çâ.
9 ²íñòè òóò ðó êî ïè ñó Íàö iî íàëü íî¿ áiáëiî òå êè Óêðà¿ íè iì. Â. Âåð íà äñüêî ãî (äàëi —
²Ð ÍÁÓ). — Ô. 349. — ¹. 106.
10 ²Ð ÍÁÓ. — Ô. 349. — ¹ 106. — Àðê. 2.
11Òàì ñàìî. — Àðê. 7.
12Òàì ñàìî. — Àðê. 6 çâ.
13Òàì ñàìî. — Àðê. 20 çâ.
14Òàì ñàìî. — Àðê. 22.
15ßâî ðñüêèé Ì. Íà ðèñ ç iñòîði¿ Óêðà¿ íè. — Ê., 1924. — ×. 2. — Ñ. 96.
16Äèâ ïðî öå: Þñî âà Í., Þñîâ Ñ. Ïðîá ëå ìà «ïðèºäíàí íÿ» â îöiíöi iñòî ðèêiâ
ÓÐÑÐ êiíöÿ 30-õ — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè 40-õ ðð. // Óêð. iñò. æóðí. — 2004. —
¹ 5. — Ñ. 100; Áðå õó íåí êî Â. Ïå ðå ÿñ ëà âñüêà ðàäà 1654 ðîêó â ðîñiéñüêié iñòî -
ð iî ã ðàôi¿ // Ïå ðå ÿñ ëà âñüêà ðàäà 1654 ðîêó (iñòîð iîã ðàô iÿ òà äîñëiäæåí íÿ). —
Ê., 2003. — Ñ. 639.
17Þñî âà Í., Þñîâ Ñ. Ïðîá ëå ìà «ïðèºäíàí íÿ»… — Ñ. 99
18Òàì ñàìî. — Ñ. 101
19 ²Ð ÍÁÓ. — Ô. 349. — ¹ 857. — Àðê. 10.
20Òàì ñàìî. — ¹ 106. — Àðê. 22 çâ.
21Òàì ñàìî. — Àðê. 35.
22Òàì ñàìî. — Àðê. 33 çâ. — 34.
23Òàì ñàìî. — Àðê. 34.
24Òàì ñàìî. — Àðê. 35.
25Òàì ñàìî. — Àðê. 123 çâ.
26Òàì ñàìî. — Àðê. 22 çâ.
27Òàì ñàìî. — Àðê. 23 çâ.
28Òàì ñàìî. — Àðê. 64.
29Òàì ñàìî. — Ô. 349. — ¹ 857. — Àðê. 3 çâ.–4.
30Òàì ñàìî — Ô. 349. — ¹ 857. — Àðê. 3 çâ.–4.
31Òàì ñàìî. — Ô. 349. — ¹ 855. — Àðê. 4.
32Òàì ñàìî. — ¹. 106. — Àðê. 72 çâ.
33Òàì ñàìî. — Àðê. 81.
451
ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÎ-ÐÎѲÉÑÜʲ ÂÇÀªÌÈÍÈ
34Òàì ñàìî. — Àðê. 70.
35Òàì ñàìî. — Àðê. 80 çâ.
36Òàì ñàìî. — Àðê. 82 çâ.
37Òàì ñàìî. — Àðê. 106.
38Òàì ñàìî. — Àðê. 106–106 çâ.
39Òàì ñàìî. — Àðê. 122.
40Òàì ñàìî. — Àðê. 121 çâ.
41Òàì ñàìî. — Àðê. 122 çâ.
42Òàì ñàìî. — Àðê. 129 çâ.
43Òàì ñàìî. — Àðê. 136.
44Òàì ñàìî. — Àðê. 144 çâ.
45Òàì ñàìî. — Àðê. 147 çâ.
46Òàì ñàìî.
47Òàì ñàìî. — Àðê. 153 çâ.
48Òàì ñàìî. — Àðê. 160.
49Òàì ñàìî. — Àðê. 127.
50Òàì ñàìî. — Àðê. 154 çâ.
51Òàì ñàìî. — Àðê. 155.
52Òàì ñàìî. — Àðê. 192 çâ.
ÑÂIÒËÀÍÀ ÁÀÒÓÐIÍÀ
452
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-78741 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T16:41:35Z |
| publishDate | 2006 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Батуріна, С. 2015-03-20T15:54:30Z 2015-03-20T15:54:30Z 2006 Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка / С. Батуріна // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 439-452. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78741 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історіографія та методологія Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка Article published earlier |
| spellingShingle | Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка Батуріна, С. Історіографія та методологія |
| title | Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка |
| title_full | Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка |
| title_fullStr | Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка |
| title_full_unstemmed | Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка |
| title_short | Українсько-російські взаємини другої половини XVII століття в рукописі Федора Шевченка |
| title_sort | українсько-російські взаємини другої половини xvii століття в рукописі федора шевченка |
| topic | Історіографія та методологія |
| topic_facet | Історіографія та методологія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78741 |
| work_keys_str_mv | AT baturínas ukraínsʹkorosíisʹkívzaêminidrugoípolovinixviistolíttâvrukopisífedoraševčenka |