Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Datum: | 2006 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainisch |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2006
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78743 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв / В. Брехуненко // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 453-486. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859719087702147072 |
|---|---|
| author | Брехуненко, В. |
| author_facet | Брехуненко, В. |
| citation_txt | Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв / В. Брехуненко // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 453-486. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-01T08:32:53Z |
| format | Article |
| fulltext |
³êòîð Áðåõóíåíêî
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
I ÏÅÐÑÏÅÊÒÈÂÀ ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß ²ÑÒÎв¯
ÑÕ²ÄÍΪÂÐÎÏÅÉÑÜÊÈÕ ÊÎÇÀÖÒÂ
Î
ñòàíí³ì ÷à ñîì â ð³çíèõ íà óêî âèõ ñå ðå äî âè ùàõ íà òë³
òðè âà ëî ãî âæå ïî æâàâ ëåí íÿ êî çà êîç íàâ ÷èõ ñòóä³é âñå
âè ðàçí³øå óñò³éíþºòüñÿ ðî çóì³ííÿ íå îáõ³äíîñò³ ìî -
äåðí³çó âà òè ï³äõî äè é ðîç øè ðè òè êîí öåï òó àëüí³ ãî ðè çîí òè äî -
ñë³ä æåíü ôå íî ìå íó êî çàöü êî ãî ñâ³òó Ñõ³äíî¿ ªâðî ïè. Äåê ëà ðó -
ºòüñÿ, çîê ðå ìà, ïî òðå áà âïè ñà òè ³ñòîð³þ òó òåøí³õ êî çàöòâ ó øèðø³
êîí òåê ñòè, ïîä è âè òè ñÿ íà êî çàê³â êð³çü ïðè çìó ôóíêö³îíó âàí íÿ
ñï³ëüíîò-àíà ëîã³â íà Âå ëè êî ìó Êîð äîí³ ªâðî ïè, à òî é íà ³íøèõ
Êîð äî íàõ. Ç îãëÿ äó íà ³ñíó âàí íÿ â Ñõ³äí³é ªâðîï³ ö³ëîãî ïî ÿ ñó êî -
çàöòâ â³ä Óêðà¿ íè äî ß¿êà é Òå ðå êà ïðî äóê òèâ íèì âèã ëÿ äຠãëè áî -
êå êîì ïà ðà òèâ³ñòñüêå äîñë³äæåí íÿ ³ñòî𳿠êî çàöü êèõ ñï³ëüíîò. Íå -
ùî äàâ íî íà öüî ìó â ÷åð ãî âå íà ãî ëî øó âà ëè À. Êàï ïå ëåð òà
Ñ. Ïëîõ³é1.
Ñïðî áè âäèõ íó òè ñâ³æå ïîâ³òðÿ â êî çà êîç íà âñòâî, áåç ñóì -
í³ âó, âå äóòü íèí³ äî ò³ñí³øîãî, í³æ áóëî äîñ³, êîí öåï òó àëü íî ãî ïî -
ºä íàí íÿ ïî ë³í³¿ êî çà êè — Âå ëè êèé Êîð äîí ªâðî ïè. Ïðî ïåð ñ ïåê -
òèâí³ñòü äîñë³äæåí íÿ êî çàöü êèõ ñï³ëüíîò â êîí òåêñò³ Âå ëè êî ãî
Êîð äî íó ñèã íàë³çó âà ëè ùå â 60-ò³ ðð. ÕÕ ñò. Â. Ìàêí³ëë òà ². Ëè -
ñÿê- Ðóä íèöü êèé. Ïåð øèé ç íèõ íà ìà ãàâ ñÿ ñõå ìà òè÷ íî ïî øè ðè òè
íà ñõ³äíîºâðî ïå éñüêèé ñòåï ³ êî çàê³â êîí öåïö³þ Âå ëè êî ãî Êîð äî -
íó2. Íà òîì³ñòü ². Ëè ñÿê-Ðóä íèöü êèé óæå ââà æàâ, ùî «Òåð íå ðî âà
“òåçà ïî ãðà íè÷ ÷ÿ” ìîã ëà á òâî ðè òè äóæå ïë³äíèé ìå òî äî ëîã³÷íèé
çàñ³á é ó âèâ ÷åíí³ óêð à¿íñüêî¿ ³ñòî𳿻3. Îêðåì³ ðîçð³çíåí³ åëå ìåí -
òè òà êî ãî ï³äõî äó çà ñòî ñî âàí³ â ê³ëüêîõ ï³çí³øèõ íà óêî âî-ïî ïó -
ëÿð íèõ êíè ãàõ çàõ³äíèõ àâ òîð³â ç ³ñòî𳿠êî çàö òâà (íàñë³äêîì ÷îãî
ñòà ëî ðàä øå íå ñò³ëüêè ðîç øè ðåí íÿ óÿâ ëåíü ïðî ð³çí³ êî çàö òâà,
ñê³ëüêè ÷åð ãî âå íàâ³þâàí íÿ äóì êè ùîäî ïðè ðîä íîñò³ âïè ñó âàí íÿ
êî çàê³â ó «êîð äîí íèé äèñ êóðñ»)4. Íà çëàì³ 80–90-õ ðð. ÕÕ ñò. íèç -
êó ñëóø íèõ ñïîñ òå ðå æåíü ç ïðè âî äó ðîë³ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó â
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 6, 2006 453
óêðà¿íñüê³é ³ñòî𳿠çðî áèâ ß. Äàø êå âè÷5. Íèí³ ñïîñ òåð³ãàºìî íîâ³
ñïðî áè ðîç ãëÿ íó òè êî çàê³â ó ðàì êàõ ñó ÷àñ íèõ ³íòåð ïðå òàö³é Âå ëè -
êî ãî Êîð äî íó ÿê îäí³º¿ ç íà é âàæ ëèâ³øèõ ëà íîê âçàºìî䳿 ñó -
ñï³ëüñòâ, ðîç òà øî âà íèõ ïî éîãî îá èä âà áîêè6. Ç’ÿ âè ëè ñÿ é ïåðø³
îá íàä³éëèâ³ ðå çóëü òà òè7. Ö³ëêîì ïðè ðîä íî, ùî çà çíà ÷åí³ ïðî öå ñè
â³äáó âà þòü ñÿ íà òë³ íîâ³òí³õ ñïðîá ïîä è âè òè ñÿ íà óêð à¿íñüêó òà
ðîñ³éñüêó ³ñòîð³þ êð³çü ïðè çìó òåî𳿠Âå ëè êî ãî Êîð äî íó, àäæå ó
ïåð øó ÷åð ãó ñàìå êî çà êè ÿê éîãî ïðî äóêò óîñîá ëþ âà ëè ñî áîþ
ïðè ðî äó 䳿 ÷èí íè êà Âå ëè êî ãî Êîð äî íó íà âñ³ ñóñ³äí³ ñóñï³ëüñòâà
é áóëè ïåð ñîí³ô³êî âà íèì ëî êî ìî òè âîì ðîç â’ÿ çàí íÿ öèâ³ë³çàö³éíî¿
äè ëå ìè â ðåã³îí³ íà êî ðèñòü ñóá’ºêò³â õðèñ òè ÿ íñüêî ãî ñâ³òó —
Ìîñ êî⳿/Ðîñ³¿ òà Óêðà¿íè.
Îïö³ÿ Âå ëè êî ãî Êîð äî íó âæå äîâ ãèé ÷àñ âè êî ðèñ òî âóºòüñÿ
äëÿ ïî ÿñ íåí íÿ ³ñòî𳿠Àâñòðà볿, ϳâäåí íî¿ Àôðèêè, Êè òàþ, Ëà òèí -
ñüêî¿ Àìåðèêè, Êà íà äè, àëå íà é ïî ïó ëÿðí³øîþ æ º, áåç ïå ðå÷ íî, â
àìå ðè êàíñüê³é ³ñòîð³îãðàô³¿. Ç ëåã êî¿ ðóêè Ô. Òåð íå ðà, ÿêèé íà -
ïðèê³íö³ Õ²Õ ñò. ïðî ãî ëî ñèâ Âå ëè êèé Êîð äîí ì³æ ºâðî ïå éñüêè ìè
ïðè õîäü êà ìè òà ì³ñöå âè ìè ³íä³àíñüêè ìè ïëå ìå íà ìè êî ëèñ êîþ ñó -
÷àñ íî¿ àìå ðè êà íñüêî¿ öèâ³ë³çàö³¿, òàê çâà íèé «êîð äîí íèé äèñ êóðñ»
äî íèí³ ïå ðå áó âຠâ åï³öåíòð³ íà óêî âî ãî òà õó äîæ íüî ãî îñâîºííÿ
ï³ñëÿ êî ëóì áî âî¿ àìå ðè êà íñüêî¿ ³ñòî𳿠é, ïî ïðè ïåð³îäè÷í³ ñïðî áè
íà êðè òè éîãî «ìîê ðèì ðÿä íîì», çà ëè øàºòüñÿ ñâîºð³äíîþ â³çèò -
íîþ êàð òêîþ ³ñòîð³îãðàô³¿ Íî âî ãî Ñâ³òó. ßê ñâî ãî ÷àñó âëó÷ íî
âèñ ëî âèâ ñÿ Â. Ñà âàã, «àìå ðè êàíñüê³ ³ñòî ðè êè ìà òè ìóòü ñâ³é Çàõ³ä ³
ñâî ãî Òåð íå ðà, íàâ³òü ÿêùî â³í áóäå “íî âèì Òåð íå ðîì”»8. Óïðî -
äîâæ ïî íàä ñòîë³òí³õ ñïðîá ïî ÿñ íè òè àìå ðè êà íñüêó ³ñòîð³þ êð³çü
ïðè çìó òåî𳿠Âå ëè êî ãî Êîð äî íó áóëî ñôîð ìóëü î âà íî ÷î òè ðè
îñíîâí³ ìå ãà êîí öåïö³¿: «ðóõ ëè âî ãî Êîð äî íó, ì³æ öèâ³ë³çàö³ÿìè»
(øêî ëà Òåð íå ðà)9; àìå ðè êà íñüêî ãî Âå ëè êî ãî Êîð äî íó ÿê ÷àñ òè íè
Âå ëè êî ãî Êîð äî íó ºâðî ïå éñüêî¿ öèâ³ë³çàö³¿ (øêî ëà Â. Âåá áà)10;
³ñòî𳿠Âå ëè êî ãî Êîð äî íó ÿê ñêëà äî âî¿ ³ñòî ðè÷ íî ãî ìè íó ëî ãî òîãî
ñó ÷àñ íî ãî ñóñï³ëüñòâà é ò³º¿ äåð æà âè, ÿêà ïîò³ì â ê³íöå âî ìó ðà õóí -
êó ïî ãëè íóëà éîãî (øêî ëà Áîë òî íà)11; Âå ëè êî ãî Êîð äî íó ÿê ñà ìî -
äîñ òàò íüî¿ ñòðóê òó ðè (íîâ³òíÿ êîí öåïö³ÿ Ä. Âå áå ðà)12. Óñ³ ö³ òå î -
ðå òè÷í³ êî íñòðóê òè, çà âè íÿò êîì õ³áà îñòàí íüî ãî, õðî íî ëîã³÷íî
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
454
íà é ìî äåðí³øîãî, ìà þòü âå ëè êó ê³ëüê³ñòü ìî äèô³êàö³é, âèï ëå êà -
íèõ ÷èñ ëåí íè ìè ïîñë³äîâ íè êà ìè «áàòüê³â» â³äïîâ³äíèõ øê³ë.
Âàð òî çà çíà ÷è òè, ùî ïî ÿ âà áà ãàòü îõ ïîõ³äíèõ êîí öåïö³é
áóëà ³íñï³ðî âà íà íå ëèøå íà óêî âè ìè ÷èí íè êà ìè. Äî ÷åñò³ àìå ðè -
êà íñüêèõ äîñë³äíèê³â, âîíè íå ñî ðîì ëÿòü ñÿ ãî âî ðè òè ïðî öå
â³äêðè òî. Çîê ðå ìà Ä. Âå áåð òà Ì. Âàëë ïðÿ ìî âèç íà þòü, ùî ñó -
÷àñí³ ïîë³òè÷í³, äå ìîã ðàô³÷í³ òà ³íòå ëåê òó àëüí³ çì³íè â ÑØÀ, à
îñîá ëè âî çðîñ òàí íÿ îñâ³÷å íîñò³, ñîö³àëü íî¿ ìîá³ëüíîñò³ àìå ðè -
êàíö³â ëà òè íî à ìå ðè êà íñüêî ãî ïî õîä æåí íÿ òà ¿õíüî ãî áà æàí íÿ
ìàòè ñâîþ ñòîð³íêó â àìå ðè êàíñüê³é ³ñòî𳿠çìó øó þòü ïå ðå ãëÿ íó -
òè ï³äõî äè äî ïðî ñòî ðî âî-ñóñï³ëüíî ãî îá’ºìó àìå ðè êà íñüêî ãî ìè -
íó ëî ãî13. Öå îñòàííº ñë³ä ðîç ãëÿ äà òè íå ÿê «åê ñïàíñ³þ àíãë³éñüêî¿
Àìåðèêè», à ÿê «³ñòîð³þ ð³çíèõ êóëü òóð, ùî ñôîð ìó âà ëè íàö³î -
íàëü íó ñïàä ùè íó»14. Îäí³ºþ ç â³äïîâ³äåé àìå ðè êà íñüêî¿ ³ñòî ð³î -
ãðà ô³¿ íà âèê ëè êè ÷àñó é ñòà ëà Âå áåð³âñüêà òåîð³ÿ ñà ìî äîñ òàò íîñò³
Âå ëè êî ãî Êîð äî íó, ÿêèé íå ìîæ íà ðîç ãëÿ äà òè ï³ä çíà êîì ðåò ðî -
ñïåê ö³¿ ñó ÷àñ íî¿ ïîë³òè÷ íî¿ êàð òè, òîá òî âìîí òî âà íèì â ³ñòîð³þ
äåð æà âè, ÿêî¿ ñâî ãî ÷àñó íå ³ñíó âà ëî.
Ç 20-õ ðð. ÕÕ ñò. äîñë³äíè êè ðîç ïî ÷è íà þòü âè êî ðèñ òî âó âà -
òè òåîð³þ Âå ëè êî ãî Êîð äî íó äëÿ ³íòåð ïðå òàö³¿ ³íøèõ ³ñòîð³é, ³ âæå
â 50-ò³ ðð. «êîð äîí íèé äèñ êóðñ» ñòຠîäí³ºþ ç íà é ïî ïó ëÿðí³øèõ
ìî äå ëåé äëÿ âèâ ÷åí íÿ ³ñòî𳿠åò íî êîí òàê òíèõ çîí, öèâ³ë³çàö³éíèõ
ïå ðå õðåñòü òà ñóñï³ëüñòâ, ðîç òà øî âà íèõ â çî íàõ âïëè âó îñòàíí³õ.
Òîä³ æ, â 50-³ ðð. ÕÕ ñò., â³äáó ëî ñÿ é øè ðî êå îá ãî âî ðåí íÿ
ïîð³âíÿëü íî¿ ïåð ñïåê òè âè äîñë³äæåí íÿ Âå ëè êèõ Êîð äîí³â15. Ïðî
êîì ïà ðà òèâ³ñòñüêèé ïî òåíö³àë òåî𳿠Âå ëè êî ãî Êîð äî íó, ÿê óæå
áóëî äàâ íî ïîì³÷åíî, ãî âî ðèâ ùå Ô. Òåð íåð, ïðî ïî íó þ ÷è ïðî âî -
äè òè â³äïîâ³äí³ äîñë³äæåí íÿ16. Îäíàê ñàì â³í äî íèõ òàê ³ íå âäàâ -
ñÿ, à çà êè äè ùîäî ³ãíî ðó âàí íÿ â éîãî ïî ÿñ íåíí³ àìå ðè êà íñüêî¿
³ñòî𳿠ñàìå ³íøèõ êîð äîí íèõ äîñâ³ä³â ïîñ³äà þòü öåí òðàëü íå
ì³ñöå ñå ðåä ïðå òeíç³é, âèñ ëîâ ëþ âà íèõ íà éîãî àä ðå ñó17.
Ç ³íøî ãî áîêó, ñó ÷àñ íå çðîñ òàí íÿ óâà ãè äî ñõ³äíîºâðî ïå é -
ñüêî¿ ä³ëÿí êè Âå ëè êî ãî Êîð äî íó ªâðî ïè òà äî Âå ëè êî ãî Ñõ³äíî ãî
Êîð äî íó Ðîñ³¿ îïè ðàºòüñÿ íà äàâí³ òðà äèö³¿ óêð à¿íñüêî¿ òà ðîñ³é -
ñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³é âðà õî âó âà òè ó ñâî¿õ íàö³îíàëü íèõ íà ðà òè âàõ
÷èí íè êè Ñòå ïó òà áëèçü êî ãî ñóñ³äñòâà òþðêñüêî ãî ñâ³òó. Âèê ëè êè,
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
455
ïî ðîä æåí³ øè ðî êîþ ëåã êî ïðî íèê íîþ ñòå ïî âîþ ñìó ãîþ, ÿêà îá ðàì -
ëþâàëà ï³ä÷åð³â’ÿ ñõ³äíîºâðî ïå éñüêèõ òå ðè òîð³é ç îñ³ëèì íà ñå -
ëåí íÿì, áóëè, ïðè íàéìí³, â³ä ñå ðåä íüîâ³÷÷ÿ íàñò³ëüêè ïî òóæ íè ìè,
ùî íå ìîã ëè íå îñìèñ ëþ âà òè ñÿ. Ç ÷àñ³â ÿê ì³í³ìóì Íåñ òî ðà-ë³òî -
ïèñ öÿ ïðî áëå ìà Ïîëÿ ïîñò³éíî îá ãî âî ðþ âà ëà ñÿ â ³ñòîð³îãðàô³¿ (é
íå ò³ëüêè), ùîï ðàâ äà, çäåá³ëüøî ãî ó çâó æå íî ìó ôîð ìàò³ — òðè -
âàë³ çìà ãàí íÿ ç òþðêñüêèì ñâ³òîì òà ÿâè ùå êî çàö òâà (ç XVI ñò.).
Ó ñå ðå äèí³ Õ²Õ ñò. â ðîñ³éñüê³é ³ñòîð³îãðàô³¿ ä³éøëî âæå äî êîí -
öåï òó àë³çàö³¿ ðîë³ êî ëîí³çàö³éíèõ îá ñòà âèí â ³ñòî𳿠Ðîñ³¿. Ñïåð øó
Ñ. Ñî ëîâé îâ, à îñîá ëè âî éîãî ó÷åíü Â. Êëþ ÷å âñüêèé íàä à ëè ÷èí -
íè êîâ³ êî ëîí³çàö³¿ Ñòå ïó íàä çâè ÷àé íî âàæ ëè âî ãî çíà ÷åí íÿ â ñòà -
íîâ ëåíí³ ôå íî ìå íó Ìîñ êî âñüêî ãî öà ðñòâà / Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïåð³¿. ² â
öüî ìó, ÿê â îäèí ãî ëîñ â³äçíà ÷à ëè ³ñòî ðè êè, êîòð³ çâåð íó ëè óâà ãó
íà çà ñàä íè ÷èé ïå ðå ãóê êîí öåïö³¿ ðîñ³éñüêî¿ êî ëîí³çàö³¿ é òåð íå -
ð³âñüêî¿ òåî𳿠Âå ëè êî ãî Êîð äî íó, Ñ. Ñî ëîâé îâ òà Â. Êëþ ÷å âñüêèé
áóëè «áàòü êà ìè» ôàê òè÷ íî ðîñ³éñüêî ãî àíà ëî ãó Òåð íåð³âñüêî¿
òåî𳿠Âå ëè êî ãî Êîð äî íó. Ïðèí öè ïî âà â³äì³íí³ñòü, îäíàê, ì³æ
ðîñ³éñüêèì ï³äõî äîì é ³äå ÿ ìè Ô. Òåð íå ðà ïî ëÿ ãà ëà â òîìó, ùî, íà
â³äì³íó â³ä Ô. Òåð íå ðà, äëÿ ÿêî ãî Âå ëè êèé Êîð äîí áóâ äâè ãó íîì
ôîð ìó âàí íÿ àìå ðè êà íñüêî¿ äå ìîê ðàò³¿ é àìå ðè êà íñüêî ãî ñïî ñî áó
îðãàí³çàö³¿ ñóñï³ëüñòâà é âëà äè, ðîñ³éñüê³ ³ñòî ðè êè äî íå äàâ íüî ãî
÷àñó ïðàê òè÷ íî îä íî ñòàé íî ðîç ãëÿ äà ëè òó òåøí³é ð³çíî âèä Âå ëè -
êî ãî Êîð äî íó, ÿê àõ³ëëå ñî âó ï’ÿ òó ðîñ³éñüêî ãî ìè íó ëî ãî18.
Âè ðàçí³ åëå ìåí òè «ïðî òîï ðè êîð äîí íî ãî äèñ êóð ñó» áóëè
ïðè òà ìàíí³ é óêðà¿íñüê³é ³ñòîð³îãðàô³¿, ùî ö³ëêîì çðî çóì³ëî ç
îãëÿ äó íà âèç íà÷ íó ðîëü êî çàö òâà â óêðà¿íñüê³é ³ñòîð³¿. ßêùî â
ðîñ³éñüê³é ³ñòîð³îãðàô³¿ ³ñòîð³ÿ êî çàöü êèõ ñï³ëüíîò ïå ðå áó âà ëà
ïîçà óâà ãîþ äîñë³äíèê³â ïåð øî¿ ðóêè, òî â óêðà¿íñüê³é — íà âïà -
êè — îïè íè ëà ñÿ â öåíòð³ óâà ãè, ñïî íó êà þ ÷è ïî ÿ âó çà óâà æå íî ãî
âèùå äèñ êóð ñó. Øó êàí íÿ êî ðåí³â óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà ñàìå â
íàñë³äêàõ êî ëîí³çàö³¿ íå çà ëþä íå íèõ îá øèð³â, ÿê³ â³äìå æî âó âà ëè
îá æèò³ óêðà¿ íöÿ ìè êðà¿ â³ä òå ðè òî𳿠ðîç ñå ëåí íÿ òà òàð òà íî ãàéö³â,
ñòà ëî â äðóã³é ïî ëî âèí³ Õ²Õ ñò. ìàã³ñòðàëü íèì íà ïðÿ ìîì ðîç âèò êó
êî çà êîç íàâ ÷èõ ñòóä³é â Óêðà¿í³. Ì. Ãðó øå âñüêèé îñòà òî÷ íî
çàêð³ïèâ öåé ïð³îðè òåò, ï³äïåð øè éîãî êîí öåïö³ºþ øê³äëè âî ãî
âïëè âó Ñòå ïó íà äîëþ óêð à¿íñüêî ãî ñâ³òó. Ñòåï ó Ì. Ãðó øå âñüêî -
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
456
ãî — êëþ ÷î âà ñêëà äî âà ÷èí íè êà «òå ðè òîð³ÿ», ïî êëà äå íî ãî ïî ðÿä ç
«íà ðî äîì» òà «äåð æà âîþ» â îñíî âó ïåð øî ãî óêð à¿íñüêî ãî íà ö³î -
íàëü íî ãî ìå ãà íà ðà òè âó19. ϳçí³øå, â 20-³ ðð. ÕÕ ñò., äî âè êî ðèñ -
òàí íÿ íà óêð à¿íñüêî ìó ́ ðóíò³ òåî𳿠Âå ëè êî ãî Êîð äî íó íà áëè çèâ ñÿ
Þ. Ëèïà, ÿêèé, ðîç âåð íóâ êîí öåïö³þ Ì. Ãðó øå âñüêî ãî â ³íøèé
á³ê. Îö³íþ þ ÷è ãå î ïîë³òè÷ íå çíà ÷åí íÿ äëÿ Óêðà¿ íè êî ëîí³çàö³¿
Ñòå ïó òà íàñë³äê³â çìà ãàíü ç ï³âäåí íè ìè òþðêñüêè ìè ñóñ³äàìè,
Þ. Ëèïà îïðà öþ âàâ òàê çâà íó «÷îð íî ìî ðñüêó äîê òðè íó», çã³äíî ç
ÿêîþ ñàìå â³ñü ϳâí³÷-ϳâäåíü, à íå Çàõ³ä-Ñõ³ä «º â³ññþ óêð à¿í -
ñüêèõ çå ìåëü», à ïî òÿã äî îïà íó âàí íÿ áå ðåã³â ×îð íî ãî òà Àçîâ -
ñüêîãî ìîð³â º íàä³äåºþ óêð à¿íñüêî ãî åò íî ñó20.
* * *
Ñó ÷àñí³ çà êëè êè âè êî ðèñ òà òè òåîð³þ Âå ëè êî ãî Êîð äî íó ÿê
³íñòðó ìåíò äëÿ ïî ÿñ íåí íÿ ³ñòî𳿠êî çàöü êèõ ñï³ëüíîò Ñõ³äíî¿
ªâðî ïè, Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïåð³¿, Óêðà¿ íè òà ñóñï³ëüñòâ, ðîç òà øî âà íèõ
ïî îá èä âà áîêè Êîð äî íó, ´ðóí òî âàí³ íà êîì ïà ðà òèâ³ñòñüê³é ïåð ñ -
ïåê òèâ³21, îïö³ÿ ÿêî¿ ç ð³çíèì óñï³õîì âæå ÷àñ òêî âî âïðî âàä æó âà -
ëà ñÿ â äîñë³äæåí íÿ ðîñ³éñüêî¿ çîíè Êîð äî íó22. Ñòå ïî âèé Êîð äîí
íà ï³äñòàâ³ ö³ëåñ ïðÿ ìî âà íî ãî ôðîí òàëü íî ãî ïîð³âíÿí íÿ ìຠáóòè
âïè ñà íèé â êîëî ³íøèõ Âå ëè êèõ Êîð äîí³â, ùî äàñòü ìîæ ëèâ³ñòü
ãëèá øå ïðî íèê íó òè â éîãî ôå íî ìåí. Ïðè öüî ìó äîì³íóº óñòà íîâ êà
íà òå, ùîá ó êëþ÷³ Ä. Âå áå ðà «âèï ëó òà òè» Êîð äîí, à îñîá ëè âî êî -
çàöüê³ ñï³ëüíî òè ç íàö³îíàëü íèõ íà ðà òèâ³â — ðîñ³éñüêî ãî é óêð à -
¿íñüêî ãî23. Ïîð³âíÿëü íèé ï³äõ³ä âèã ëÿ äຠêóäè ïðè é íÿòí³øèì,
àí³æ íà êè íåí íÿ êîò ðî¿ñü ³ç êîí öåïö³é, îïðàöü î âà íèõ ï³ä ÷àñ
ñòóä³é íàä ³íøè ìè Âå ëè êè ìè Êîð äî íà ìè. Ñâî ãî ÷àñó, ïðèì³ðîì,
ìåíø í³æ çà äîâ³ëüíèé ðå çóëü òàò ïðè íåñ ëî âòèñ êó âàí íÿ àâñòðàë³é -
ñüêî ãî Êîð äîí íî ãî äîñâ³äó â ñõå ìó Òåð íå ðà24. Íà òîì³ñòü, ÿê
â³äçíà ÷àâ À. гáåð25, ãëè áî êèé ïîð³âíÿëü íèé àíàë³ç Àìåðèêàí -
ñüêîãî òà ϳâäåí íî àô ðè êà íñüêî ãî Êîðäîí³â äàâ çíà÷íî á³ëüøèé
åôåêò, í³æ öå ñòàëîñÿ á ó âèïàäêó ìåõàí³÷íîãî ïðèñòîñóâàííÿ ò³º¿
æ òàêè Òåðíåðîâî¿ òåîð³¿.
Çðî çóì³ëî, ùî ï³äõ³ä äî çà ñòî ñó âàí íÿ íà ÿâ íèõ êîí öåïö³é
Âå ëè êî ãî Êîð äî íó çà ëå æèòü â³ä ñòó ïå íÿ òè ïî ëîã³÷íî¿ ïîä³áíîñò³
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
457
Êîð äîí³â, ÿêó ïî ïå ðåä íüî ñë³ä ç’ÿ ñó âà òè. Îäíàê ïðè íöè ïî âèì º
³íøå: íå çà ëåæ íî â³ä íàñë³äê³â òà êî ãî ç’ÿ ñó âàí íÿ àï ðî áî âà íèé ó
ðàì êàõ öèõ êîí öåïö³é êîì ïëåêñ äîñë³äíèöü êèõ ïðî öå äóð âàð òî
«ïå ðåâ³ðèòè» íà Ñòå ïî âî ìó Êîð äîí³ ªâðî ïè, òîá òî ñïðî áó âà òè âè -
êî ðèñ òà òè ÿê ³íòå ëåê òó àëü íèé ï³äæèâ ëþ âà÷ äëÿ òîãî, ùîá ïî ãëÿ -
íó òè íà Êîð äîí ç ³íøèõ, ìîæ ëè âî, íå ñïîä³âà íèõ ðà êóðñ³â é ó òà -
êèé ñïîñ³á ðîçãëåä³òè íîâ³ ï³çíàâàëüí³ ãîðèçîíòè.
* * *
Ãå îã ðàô³÷íèé òà ïðè ðîä íîêë³ìà òè÷ íèé ÷èí íè êè òè ïî âî, ÿê
äëÿ Âå ëè êèõ Êîð äîí³â, áóëè â³äïðàâ íèì ïóí êòîì ôîð ìó âàí íÿ
íèç êè áà çî âèõ ðèñ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó ªâðî ïè. Òå ðè òîð³àëü íîþ
îñíî âîþ äëÿ óòâî ðåí íÿ Êîð äî íó ñòàâ âå ëè ÷åç íèé îá øèð ñòå ïî âî -
ãî é ë³ñî ñòå ïî âî ãî ïðî ñòî ðó, ñôî êó ñî âà íèé ÷å ðåç ñèñ òå ìó ïðè êðè -
òèõ ë³ñàìè ð³ê íà ×îð íå, Àçîâñüêå òà Êàñï³éñüêå ìîðÿ é â³äêðè òèé
äëÿ âòîð ãíåíü ÿê ç³ Ñõî äó, òàê ³ ç ë³ñî âî¿ Ï³âíî÷³. Ðîç âè íó òà ð³÷êî -
âà ìå ðå æà, ïîä³ëåíà íà ê³ëüêà áà ñåéí³â, ñòâî ðþ âà ëà ñïðè ÿò ëèâ³
óìî âè äëÿ òîðã³âåëü íèõ çâ’ÿçê³â òà ³íøèõ ãîñ ïî äà ðñüêèõ êîí -
òàêò³â. Íà ñå ëåí íÿ Êîð äî íó ìàëî çðó÷í³ êî ìóí³êàö³¿ ç ñóñï³ëüñòâà -
ìè ïî îá èä âà éîãî áîêè. Ïðè íàéìí³, íå ìîæå áóòè é ìîâè ïðî àíà -
ëîã ï³âäåí íî àô ðè êà íñüêî¿ ñè òó àö³¿, êîëè áðàê ð³÷îê óòðóä íþ âàâ
çíî ñè íè ï³äêî ðþ âà÷³â Êîð äî íó ³ç çîâí³øí³ì ñâ³òîì26.
Ç ãå îã ðàô³÷íî ãî òà êë³ìà òè÷ íî ãî áîêó Còåï áóâ ö³ë³ñíèì
ð³âíèí íèì ðåã³îíîì, ïðè äàò íèì äëÿ ð³ëüíèö òâà, ñêî òà ðñòâà é ïðî -
ìèñë³â (ìèñ ëè âñòâà, ðè á àëüñòâà) ïî âñ³é ñâî¿é ïëîù³. Àëå ÷å ðåç
òðè âà ëó ãîñ òðó é âèñ íàæ ëè âó êîí êó ðåíö³þ ïðåä ñòàâ íèê³â «ïëó ãà»
ç ñó ïåðíè êà ìè-êî÷³âíè êà ìè, ÿê³ õâè ëÿ çà õâè ëåþ íà êî ÷ó âà ëè ñÿ ç
À糿, éîãî îñâîºííÿ ïî òðå áó âà ëî íå ïîì³ðíèõ ÿê íà äî ìî äåðí³ ÷àñè
çó ñèëü ³ â³ä ïåð øèõ (àáè îïà íó âà òè Ïîëå é ïå ðå êîí ëè âî çàêð³ïè òè -
ñÿ íà óçáå ðåææ³), ³ â³ä äðó ãèõ (ùîá íå âè ïóñ êà òè îñ³ëèõ ç ë³ñó).
Òîìó, ÿê âæå íå îäíî ðà çî âî ïè ñà ëî ñÿ, ìåæà ïî øè ðåí íÿ âïëè âó ò³º¿
÷è ³íøî¿ öèâ³ë³çàö³éíî¿ ïî òó ãè ùî ðà çó çà ëå æà ëà â³ä áà ëàí ñó ñèë é
ïåð³îäè÷ íî çì³íþ âà ëà ñâî¿ êî îð äè íà òè, ùî áå çó ìîâ íî ñë³ä çà ðà õó -
âà òè äî êëþ ÷î âèõ îñîá ëè âîñ òåé òó òåø íüî ãî Âå ëè êî ãî Êîð äî íó.
Âëàñ íå â ðåã³îí³ ïðî ñòî íå ìîã ëî íå âè íèê íó òè Âå ëè êî ãî Êîð äî íó
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
458
ì³æ ïðåä ñòàâ íè êà ìè äâîõ ãîñ ïî äà ðñüêèõ ñèñ òåì, ÿê³ ó ñâîþ ÷åð ãó
ñèì âîë³çó âà ëè Ñõ³ä ³ Çàõ³ä. Íà òîì³ñòü ì³æäåð æàâ íèõ êîð äîí³â ïî
ë³í³¿ ï³âí³÷ — ï³âäåíü, îñ³ë³ — êî÷îâèêè òóò íå ìîãëî ñêëàñòèñÿ
ïðèíöèïîâî, áî ¿ì ïðîñòî í³ çà ùî áóëî ô³çè÷íî «çà÷åïèòèñÿ».
Âàæ ëè âî é òå, ùî â ìåæ àõ ðåã³îíó íå ³ñíó âà ëî òà êèõ ïðè ðîä -
íèõ áàð’ºð³â, ÿê³ â ³íøèõ âè ïàä êàõ ïî ñóò íüî â³äáè ëè ñÿ íà òè ïî ëî -
㳿 òà ïåð ñïåê òèâ³ Êîð äî íó. Ñêàæ³ìî, íà Áàë êà íàõ ãîðè çó ìî âè ëè
ñòà òè÷í³ñòü Êîð äî íó. Àïïàëà÷³ â Àìåðèö³ ñïðè ÷è íè ëè ñÿ äî âè î ê -
ðåì ëåí íÿ àìå ðè êà íñüêî¿ é êà íà äñüêî¿ âåðñ³¿ ϳâí³÷íî à ìå ðè êà í -
ñüêî ãî Êîð äî íó, ùî äàëî ïî ÷à òîê âëàñ òè âî êà íàäñüê³é ³ñòîð³¿.
²íøèé ã³ðñüêèé õðå áåò íà ïåâ íèé ÷àñ çó ïè íèâ ïðî ñó âàí íÿ ôðàí -
öóçü êèõ ïî ñå ëåíö³â âãëèá êîí òè íåí òó, çðî áèâ øè Êîð äîí ó Êâå áå -
êó ñòà òè÷ íèì27. Âíàñë³äîê ³ñíó âàí íÿ â ϳâí³÷íî ìó Êè òà¿ çå ìåëü,
ÿê³ íàä à âà ëè ñÿ àáî íå íàä à âà ëè ñÿ äëÿ îá ðîá³òêó, ñôîð ìó âàâ ñÿ ñòà -
òè÷ íèé îá ðàì ëå íèé çãî äîì Âå ëè êèì Âà ëîì Êîð äîí ç ïî âíèì
ö³íí³ñíèì â³äòîð ãíåí íÿì «âàð âàð³â»-êî÷³âíèê³â, òîä³ ÿê íà Ñõîä³,
äå áóëè ³íø³ ïðè ðîä íîêë³ìà òè÷í³ óìî âè, ïî ñòàâ äè íàì³÷íèé Êîð -
äîí âêëþ ÷åí íÿ28.  Àâñòðà볿 ïîºäíàí íÿ ã³ðñüêî ãî ïî ÿ ñó íå ïî -
äàë³ê ñõ³äíî ãî óçáå ðåæ æÿ ç âå ëè ÷åç íîþ êîí òè íåí òàëü íîþ ïóñ òå -
ëåþ «çà ìêíó ëî» ïå ðå ñå ëåíö³â ç ªâðî ïè íà â³äíîñ íî âóçüê³é òå ðè -
òî𳿠é ñòà ëî îäíèì ³ç äæå ðåë ôîð ìó âàí íÿ «âå ëè êî ãî ëþ äñüêî ãî
Êîð äî íó» ç ïå ðå âà ãîþ êðóï íî ãî çåì ëå âî ëîä³ííÿ íàä ôåð ìå ð -
ñòâîì, òîä³ ÿê ºâðî ïåéö³ íà àìå ðè êà íñüêî ìó Êîð äîí³ ñôîð ìó âà ëè
«ñà äèá íèé Êîð äîí»29.
³äòàê ïðè ðîä íå ñå ðå äî âè ùå íà ñòå ïî âî ìó ñõîä³ ªâðî ïè
ñòâî ðþ âà ëî ´ðóíò äëÿ âè íèê íåí íÿ òè ïî ëîã³÷íî îä íîð³äíî ãî ñó -
ö³ëü íî ãî Âå ëè êî ãî Êîð äî íó â³ä Äí³ñòðà äî Âîë ãè òà ß¿êà. Äàë³ âñå
çà ëå æà ëî â³ä öèâ³ë³çàö³éíî ãî ôàê òî ðà. Ç ³íøî ãî áîêó, íà Ñòå ïî âî -
ìó Êîð äîí³ íå ³ñíó âà ëî ïðè ðîä íèõ áà ãàòñòâ, ÿê³ çà ñâî¿ì âïëè âîì
íà ïåðâ³ñí³ ìî òè âè îñâîºííÿ Êîð äî íó ìîæ íà áóëî á ïî ñòà âè òè íà
îäíó äîø êó ç äî ðî ãîö³ííè ìè ìå òà ëà ìè Áðà çè볿, õóò ðîì Ñèá³ðó òà
Êâå áå êó òîùî. ×èí íèê ìîæ ëè âî ãî íà êî ïè ÷åí íÿ äî õîä³â, áåç ïå -
ðå÷ íî, ä³ÿâ (îñîá ëè âî â óêðà¿íñüê³é ñìóç³) ³ âïëè âàâ íà âè ðîá ëåí íÿ
åêî íîì³÷íî¿ ìî äåë³ òà ñóñï³ëüíèõ â³äíî ñèí íà Êîð äîí³, àëå âè ãî äè
â³ä òó òåøí³õ ãîñ ïî äà ðñüêèõ ïðî ìèñë³â í³êîëè íå ñÿ ãà ëè ìàñ -
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
459
øòàá³â, ñï³ââ³äíîñ íèõ ç íàäïðèáóòêàìè ï³äêîðþâà÷³â Ñèá³ðó ÷è
Íîâîãî Ñâ³òó.
Êóäè ñóòòºâ³øå çíà ÷åí íÿ ìàëà íà ÿâí³ñòü â Ïîë³ ïðè ð³÷êàõ
âàæ êî äîñ òóï íèõ ì³ñöèí, ÿê³ äîá ðå íàä à âà ëè ñÿ äëÿ àí êëàâ íî ãî
ïðî æè âàí íÿ é ïðî ìèñë³â. Äí³ïðî âñüê³ ïëàâí³ ó ïîºäíàíí³ ç ð³÷êî -
âîþ ìå ðå æåþ Íàä ïî ðîæ æÿ òà Çà ïî ðîæ æÿ, ë³ñè é îñòðî âè Ñå ðåä -
íüî ãî é Íèæ íüî ãî Äîíó, Íèæ íüî ãî ß¿êà, ãèð ëà Òå ðå êó òà Ñóíæ³,
Ñà ìà ðñüêà Ëóêà íà Âîëç³ — óñå öå ñòâî ðþ âà ëî ïðè ðîä íî-ãå îã ðà -
ô³÷ í³ ïå ðå äó ìî âè äëÿ óòâî ðåí íÿ é ñòàá³ëüíî ãî ³ñíó âàí íÿ êî çàöü -
êèõ ñï³ëüíîò, ïîä³áíî äî òîãî, ÿê íà Áàë êà íàõ ãîðè é âàæ êî äîñ òóï íà
ì³ñöåâ³ñòü Ñåíü¿ áóëè íå îáõ³äíîþ ïå ðå äó ìî âîþ ïî ÿ âè ãðà íè -
÷àð³â, óñêîê³â, ãàé äóê³â, ñå êå¿â. Ñàìå áðàê ïðè ðîä íèõ áàð’ºð³â-
óêð³ïëåíü íà òå ðè òîð³ÿõ, äå ïåðâ³ñíî ç’ÿ âè ëè ñÿ ìå ùåðñüê³, ðÿ çàí -
ñüê³, ãî ðî äåöüê³, ìîñ êîâñüê³, êà çàíñüê³, àñ òðà õàíñüê³, íî ãàéñüê³,
êðèìñüê³, àçîâñüê³, ïå ðå êîïñüê³, á³ëãî ðîäñüê³ êî çà êè, — çðî áè ëî
öèõ êî çàê³â äóæå âðàç ëè âè ìè ïå ðåä òèñ êîì ñóñï³ëüñòâ, çâ³äêè
âîíè ïî õî äè ëè, óíå ìîæ ëè âèâ øè ïîä àëü øó êîí ñîë³äàö³þ é óòâåð -
äæåí íÿ ÿê ñò³éêèõ ñï³ëüíîò. Íå äîñ òóïí³ äëÿ äåð æàâ íî¿ ðóêè ì³ñöÿ
âà áè ëè ö³ âà òà ãè, ÿê³ ï³çíà ëè ñìàê ñâî áî äè, ñïðî âî êó âàâ øè íî âèé
åòàï êî çà êîò âî ðåí íÿ, ïî çíà ÷å íèé àê òèâ íîþ åòí³÷íîþ ì³øà íè íîþ
â ïîÿñ³ Äîí — Âîë ãà — ß¿ê — Òå ðåê ³ ïî ÿ âîþ íà ö³é îñíîâ³ ì³ñöå -
âèõ êî çàöòâ. ³äòàê ïå ðåë³÷å íèì âèùå êî çà êàì ñó äè ëî ñÿ ïî ñòó ïî -
âî ç³éòè ç ³ñòî ðè÷ íî¿ àðå íè. Ó÷àñòü ó ́ åíåç³ ³íøèõ êî çàöòâ, ðå³íòå ã -
ðà ö³ÿ â ð³äí³ ñîö³óìè — òà êîþ íåâò³øíîþ áóëà ¿õíÿ äîëÿ.
* * *
Ïå ðå íî ñÿ ÷è íà Ñòå ïî âèé Êîð äîí òå î ðå òè÷í³ íà ïðà öþ âàí íÿ
â ä³ëÿíö³ òè ïî ëîã³çàö³¿ Âå ëè êèõ Êîð äîí³â, ó ïåð øó ÷åð ãó âàð òî çà -
çíà ÷è òè, ùî â ñõ³äíîºâðî ïå éñüêî ìó ñòå ïó ìàºìî âñ³ òðè ïå ðå êîí -
ëè âî âèä³ëåí³ Ë. Òîì ïñî íîì30 ïè òîì³ îçíà êè Âå ëè êî ãî Êîð äî íó
ÿê ñëàá êî êîí òðîëü î âà íî¿ ïðî íèê íî¿ çîíè ì³æ ð³çíè ìè ñóñï³ëü -
ñòâà ìè: âëàñ íó òå ðè òîð³þ (øè ðî êèé îá øèð â³ëüíèõ çå ìåëü, òðè âà -
ëèé ÷àñ íå âìîí òî âà íèé äî ïîë³òè÷ íî ãî ò³ëà æîä íî ãî ç äåð æàâ íèõ
óòâî ðåíü); ïðî íèê íåí íÿ ñþäè ðóõ ëè âî ãî íà ñå ëåí íÿ ç ê³ëüêîõ
ñóñ³äí³õ ñóñï³ëüñòâ; êîì ïëåêñ ð³çíî ñóá’ºêòíèõ â³äíî ñèí, çà â’ÿ çà -
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
460
íèõ íà ïðî áëåì³ Êîð äî íó. Ó ñâ³òë³ ïðî ñòå æå íèõ Ë. Êð³ñòî ôîì31
òè ïî ëîã³÷íèõ â³äì³ííîñ òåé ì³æ çâè ÷àé íèì êîð äî íîì ³ Âå ëè êèì
Êîð äî íîì ñòå ïî âà çîíà, ÿêà â³äíî ñèòü ñÿ äî îñòàí íüîãî, âèã ëÿ äàº,
ïî-ïåð øå, çîâí³øíüî îð³ºíòî âà íîþ; ïî-äðó ãå, «ìàí³ôåñ òàö³ºþ»
â³äöåí òðî âèõ ñèë, ñïðÿ ìî âà íèõ íà îñâîºííÿ «íå ïðî ïè ñà íèõ» òå -
ðè òîð³é; ïî òðåòº, º ³íòåã ðàö³éíèì ôàê òî ðîì äëÿ ïðè êîð äîí íèõ
ñï³ëüíîò, òîä³ ÿê çâè ÷àéí³ êîð äî íè çà ñâîºþ ïðè ðî äîþ, íà âïà êè,
ïî êëè êàí³ ðîç ìå æî âó âà òè ñóñï³ëüñòâà é ïå ðå øêîä æà òè ¿õí³é
³íòåã ðàö³¿. Îäíàê íà â³äì³íó â³ä á³ëüøîñò³ ³íøèõ Âå ëè êèõ Êîð -
äîí³â òóò âàæ êî âèç íà ÷è òè ÷àñ òàê çâà íî ãî «â³äêðèò òÿ Êîð äî íó».
Íàñ ïðàâä³ Ñòå ïî âèé Êîð äîí ï³çíüî ãî ñå ðåä íüîâ³÷÷ÿ ³ ðàí íüî ìî -
äåð íî ãî ÷àñó, îäí³ºþ ç êëþ ÷î âèõ õà ðàê òå ðèñ òèê ÿêî ãî áóëà ïî ÿ âà
êî çàöü êèõ ñï³ëüíîò, óâ³í÷ó âàâ ñî áîþ íèç êó ïî ïå ðåäí³õ Âå ëè êèõ
Êîð äîí³â ì³æ ð³çíè ìè òó òåøí³ìè îñ³ëèìè öèâ³ë³çàö³ÿìè òà êî÷³â -
íè êà ìè, êîòð³ îïèíÿëèñÿ íà òåðèòî𳿠ì³æ Âîëãîþ ³ Äí³ñòðîì. Çà
ö³ºþ ðèñîþ Ñòåïîâèé Êîðäîí íàãàäóº ϳâí³÷íîêèòàéñüêèé, ãåíåçà
ÿêîãî ãóáèòüñÿ â äàâí³õ ÷àñàõ.
 ãëî áàëü íî ìó ïëàí³ ñõ³äíà ä³ëÿí êà Âå ëè êî ãî Êîð äî íó
ªâðî ïè ìàëà âñ³ îçíà êè òàê çâà íî ãî ñèì âîë³÷íî ãî Êîð äî íó, ðîç -
ãëÿ íó òî ãî À. гáå ðîì32 ÿê îäèí ³ç áà çî âèõ òèï³â Âå ëè êèõ Êîð -
äîí³â. Áóëà âîíà îêðå ìèì ñåã ìåí òîì öèâ³ë³çàö³éíî ãî ïå ðå õðåñ òÿ
Ñõî äó é Çà õî äó, ïðî ùî â ³ñòîð³îãðàô³¿, çäàºòüñÿ, âæå äî ñÿã íó òî
êîí ñåí ñó ñó. ß. Äàø êå âè÷ òè ïî ëîã³çó âàâ ïðè óêð à¿íñüêó çîíó Ñòå -
ïî âî ãî Êîð äî íó ÿê Êîð äîí á³îëîã³÷íèé, ã³äðîã ðàô³÷íèé, ñîö³àëü íî-
åêî íîì³÷íèé, åò íî êîí ôåñ³éíèé, åò íî êóëü òóð íèé33. Ñõîæ³ õà ðàê -
òå ðèñ òè êè âèä³ëèâ À. Êàï ïå ëåð ó ò³é ä³ëÿíö³ Âå ëè êî ãî Êîð äî íó,
ÿêà ïðè ëÿ ãà ëà äî ï³âäåí íèõ òà ï³âäåí íî-ñõ³äíèõ çå ìåëü ðàí íüî ìî -
äåð íî¿ Ìîñ êî⳿ (ñîö³àëü íî-åêî íîì³÷íèé, ðåë³ã³éíî-êóëü òóð íèé òà
â³éñüêî âî-ïîë³òè÷ íèé Êîð äî íè)34. Êëà ñèô³êàö³ÿ À. Êàï ïå ëå ðà
ö³ëêîì ïðè é íÿò íà, àäæå òóò Âå ëè êèé Êîð äîí òàê ñàìî ñèì âîë³çó -
âàâ ïå ðåõ³ä çîíè ë³ñ³â â ë³ñî ñòåï òà ñòåï, âè äîçì³íó ôîð ìè ñîö³àëü -
íèõ ñòî ñóíê³â, ïðî äèê òî âà íó åôåê òîì îñâîºííÿ íå çà ñå ëå íèõ çå -
ìåëü â íå áåç ïå÷í³é çîí³. Òóò áóëè é ðåë³ã³éíèé Êîð äîí ì³æ õðèñ -
òè ÿ íñüêèì ³ ìó ñóëü ìà íñüêèì ñâ³òàìè, à òà êîæ çîíà áà ãà òîâ³êî âî¿
ïîë³òè÷ íî¿ òà â³éñüêî âî¿ êîí ôðîí òàö³¿.
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
461
Ó ðàì êàõ ïîä³ëó Î. Ëàòò³ìîðå35 Êîð äîí³â íà Êîð äî íè âêëþ -
÷åí íÿ ³ Êîð äî íè âèê ëþ ÷åí íÿ, ñõ³äíà ä³ëÿí êà Âå ëè êî ãî Êîð äî íó
ªâðî ïè íå âïè ñóºòüñÿ ó æîä íå ç âèç íà ÷åíü.  óêðà¿íñüê³é çîí³
³íòåí ñèâí³ ì³æåòí³÷í³ êîí òàê òè íå ïå ðå ðîñ ëè ó ôîð ìó âàí íÿ íî âî¿
åòí³÷íî¿ ñï³ëüíî òè ÷è ñï³ëüíîò. ͳ â Óêðà¿í³ ÿê ÷àñ òèí³ Ðå÷³ Ïîñ -
ïî ëè òî¿, í³ â Óêðà¿í³-Ãåòü ìàí ùèí³ íå ñòà âè ëî ñÿ çà âäàí íÿ ðîç ÷è -
íè òè òà òàð ÷è íî ãàéö³â ó ñâîºìó åòí³÷íî ìó ò³ë³. ³ä ñó ïåðíèê³â ïî
³íøèé á³ê Êîð äî íó ö³íí³ñíî â³äãî ðîä æó âà ëè ñÿ, àëå íå äî òà êî¿
ì³ðè â³äòîð ãíåí íÿ, ÿê íà êëà ñè÷ íèõ Êîð äî íàõ âèê ëþ ÷åí íÿ —
â ϳâí³÷íî ìó Êè òà¿, Àâñòðà볿, ϳâí³÷í³é Àìåðèö³. Òà òàðñüê³ àí -
êëà âè ó Ëèòâ³, Óêðà¿í³, Ïîëüù³, íà ÿâí³ñòü â óêðà¿íñüê³é åë³ò³ âè -
ðàç íî ãî òþðêñüêî ãî ñêëàä íè êà, ÷èñ ëåíí³ ïðàê òè êè àñèì³ëÿö³¿ òà -
òàð óêð à ¿íñüêèì êî çàö òâîì — óñå öå ñâ³ä÷èòü ïðî â³äñóòí³ñòü ó
õðèñ òè ÿ íñüêèõ ñóá’ºêò³â òó òåø íüî¿ ä³ëÿí êè Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó,
ïå ðå äóñ³ì óêðà¿íö³â, ìåí òàëü íèõ ïå ðå øêîä äëÿ ðîç øè ðåí íÿ ñâî ãî
ñóñï³ëüíî ãî ïðî ñòî ðó çà ðà õó íîê òþðêñüêèõ ñóñ³ä³â. ³äòàê ñïðà âà
âïè ðà ëà ñÿ ó ñïðî ìîæí³ñòü çà áåç ïå ÷è òè ÷èì äàë³ á³ëüøå äîì³íó -
âàí íÿ íà Êîð äîí³ é ó ï³äñóì êó «çà êðè òè Âå ëè êèé Êîð äîí». Òà êî¿
ñíà ãè áðà êó âà ëî. Òîìó é ìà ðè ëè ëèøå ñòâî ðåí íÿì íàä³éíî¿ çà õèñ -
íî¿ ñèñ òå ìè â³ä çàç³õàíü òà òàð, íî ãàéö³â ³ òóðê³â. Íå íà ñòóï, îá îðî -
íà äîì³íóº ó ñóñï³ëüí³é äóìö³ åë³ò Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿. Íå ÷èñ ëåíí³ æ
ïðî åê òè âèð³øåí íÿ ïðî áëå ìè øëÿ õîì íà ñòó ïàëü íèõ ä³é ïðî ìî -
âèñ òî íå çà õî äÿòü òàê äà ëå êî, ùîá ðîç ãëÿ äà òè ï³ñëÿ ïå ðå ìîæ íó äëÿ
Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ äîëþ íî ãà éñüêî¿ òà êðè ìñüêî¿ åë³ò. Òàê ñàìî ìîâ -
÷àòü ïðî öå â Óêðà¿í³-Ãåòü ìàí ùèí³. Íà ð³âí³ æ áó äåí íèõ ñîö³àëü -
íèõ ïðàê òèê ³íòåí ñèâí³ ì³æåòí³÷í³ êîí òàê òè íà Êîð äîí³ íå ïå ðå -
ðîñ ëè ó ôîð ìó âàí íÿ íî âî¿ åòí³÷íî¿ ñï³ëüíî òè. ²íøè ìè ñëî âà ìè,
óêð à¿íñüêà ä³ëÿí êà Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó áóëà øâèä øå Êîð äî íîì
âèê ëþ ÷åí íÿ, àëå ëèøå âíàñë³äîê ð³âíîâàãè ñèë, à íå çàñàäíè÷îãî
íàñòàâëÿííÿ õðèñòèÿíñüêèõ ñóá’ºêò³â. Ïîòåíö³éíî îñòàíí³ áóëè
íàëàøòîâàí³ íà ðîç÷èíåííÿ ñóïåðíèêà ó ñâîºìó åòí³÷íîìó ò³ë³.
²íà êøîþ áóëà ñè òó àö³ÿ íà ìîñ êî âñüêî ìó ôëàíç³. ³ñòðÿ
Êîð äî íó — êî çàöü êèé ïîÿñ Äîí — ß¿ê — Òå ðåê — öå âè ðàç íèé
Êîð äîí âêëþ ÷åí íÿ. Äîíö³, âîë æà êè, òåðö³, ãðåá³íö³, ÿ¿öüê³ êî çà êè
áóëè ïðî äóê òîì ïå ðå õðåñ íèõ åòí³÷íèõ êîí òàêò³â òà êî¿ ñèëè, ùî
ñôîð ìó âà ëè ñÿ ÿê îñ³áí³ ñï³ëüíî òè, ÷³òêî â³äð³çíÿ þ ÷è ñåáå â³ä óñ³õ
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
462
ñóñ³ä³â ïî îá èä âà áîêè Êîð äî íó, àëå ïî ÷ó âà ëè ñÿ ÷àñ òè íîþ õðèñ òè -
ÿ í ñüêî ãî ñâ³òó36. Òîá òî, ïðî öå ñè â ìåæ àõ êî çàöü êî ãî ïî ÿ ñó íà ãà -
äó âà ëè ëà òè íî à ìå ðè êà íñüêèé àíà ëîã, äå ó ï³äñóì êó òåæ ïî ñòà ëè
íîâ³ åòí³÷í³ ñï³ëüíî òè.
Ó ñâîþ ÷åð ãó Ìîñ êâà îä íî çíà÷ íî ïðàã íó ëà ïî ãëè íó òè íî ãàé -
ñüêó, çãî äîì êðè ìñüêó âåðõ³âêè é äî ñÿã ëà íà öüî ìó íà ïðÿì³ íå à áè -
ÿ êèõ óñï³õ³â. ßêùî âðà õî âó âà òè ðàí íüî ìî äåðí³ óÿâ ëåí íÿ ïðî
åë³òó ÿê ðåï ðå çåí òàí òà óñ³º¿ â³äïîâ³äíî¿ ñï³ëüíî òè, ï³ä ³íòåã ðàö³ºþ
åë³òè, î÷å âèä íî, ðî çóì³ëàñÿ àñèì³ëÿö³ÿ åò íîñ³â ÿê òà êèõ. Ìàëà
Ìîñ êâà ó ñâîºìó àð ñå íàë³ é çà õî äè ùîäî ðîç ÷è íåí íÿ øèð øî ãî çà -
ãà ëó — õðèñ òè ÿí³çàö³ÿ, ïå ðå ñå ëåí íÿ ó ïðèºäíàí³ ðåã³îíè ìîñ êî â -
ñüêèõ ëþ äåé òoùî, àëå, îáï³êøèñü íà ôîð ñî âàí³é õðèñ òè ÿí³çàö³¿
Êà çàí³ ³ íå ìà þ ÷è äîñ òàòí³õ ñèë, íå âäà âà ëà ñÿ äî òà êèõ æî ðñòêèõ
çà õîä³â. Òîá òî, ïðè íöè ïî âî êóðñ âçÿ ëè íå íà â³äòîð ãíåí íÿ îïî -
íåíò³â, ÿê öå ñòà ëî ñÿ â ϳâí³÷í³é Àìåðèö³, Àâñòðà볿 ÷è â
ϳâí³÷íî ìó Êè òà¿, à íà ¿õíº ïî ãëè íåí íÿ. Àíàëîã³÷íèé ï³äõ³ä áóëî
çà ñòî ñî âà íî é äî óêð à¿íñüêî ãî êîí êó ðåí òà â îñâîºíí³ Êîð äî íó,
ïðî ùî ïðî ìî âèñ òî ñâ³ä÷àòü, áî äàé, Êî ëî ìàöüê³ ñòàòò³ 1689 ð. òà
îäêðî âåí íÿ Êà òå ðè íè ²². Äî íñüêèõ, âî ëçüêèõ òà ÿ¿öüêèõ êî çàê³â —
öèõ ä³òåé Âå ëè êî ãî Êîð äî íó — íà Ìîñ êîâ ùèí³ ââà æà ëè ö³ëêîì
«ñâî¿ ìè» é ï³ñëÿ ïîë³òè÷ íî ãî ïî ãëè íåí íÿ êî çàöü êèõ àí êëàâ³â íà -
ìà ãà ëè ñÿ ëèøå í³âå ëþ âà òè îñîá ëè âèé êî çàöü êèé óñòð³é. Òîæ ïðè -
ìîñ êî âñüêó çîíó Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó ìîæ íà ö³ëêîì ðîç ãëÿ äà òè ÿê
Êîð äîí «âêëþ÷åííÿ».
Çà ãà ëîì æå â ï³çíüî ìó ñå ðåä íüîâ³÷÷³ òà â ðàí íüî ìî äåðí³ ÷àñè
íà Ñòå ïî âî ìó Êîð äîí³ îñòà òî÷ íî âèð³øó âà ëà ñÿ äîëÿ ñõ³äíî¿ ìåæ³
ïî øè ðåí íÿ ºâðî ïå éñüêî ãî ñâ³òó, ºâðî ïå éñüêî ãî òèïó îð ãà í³ çàö³¿
ñóñï³ëüñòâà é âëà äè. Îäíàê ³ñíó âà ëè ñóòòºâ³ â³äì³ííîñò³ ì³æ çíà -
÷åí íÿì äëÿ ªâðî ïè ö³º¿ çîíè êîí òè íåí òàëü íî ãî Âå ëè êî ãî Êîð äî íó
é ³ñòî ðè÷ íîþ ðîë ëþ â³äêðè òèõ ºâðî ïåé öÿ ìè «çà ìî ð ñüêèõ» Âå ëè -
êèõ Êîð äîí³â, òàê ÿñ êðà âî êîí öåï òó àë³çî âà íîþ Â. Âåá áîì37.
Íà ñàì ïå ðåä ó íà øî ìó âè ïàä êó éøëî ñÿ íå ïðî ºâðî ïå éñüêó
åê ñïàíñ³þ íà â³äìå æî âà íó îêå à íîì íåçâ³äàíó ÷àñ òè íó Çåì íî¿ êóë³,
à ïðî âïåðò³ çìà ãàí íÿ çà ñóì³æíó êîí òè íåí òàëü íó, äîá ðå çíà íó òå -
ðè òîð³þ, ïðî çìà ãàí íÿ, êîð³ííÿ ÿêèõ ãóá ëÿòü ñÿ, ëè áîíü, ó ìî ðîö³
äîõ ðèñ òî âèõ ÷àñ³â. ßê ì³í³ìóì â àí òè÷ íó äîáó íîñ³¿ ºâðî ïå éñüêî ãî
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
463
öèâ³ë³çàö³éíî ãî êóð ñó ïðî íèê ëè ç ï³âäíÿ íà ïðî òè ëåæ íèé á³ê Êîð -
äî íó — äî Êðè ìó òà äî ï³âí³÷íèõ áå ðåã³â ×îð íî ãî é Àçîâñüêîãî
ìîð³â (ãðåöüê³ êî ëîí³ñòè). Äæå ðå ëà îä íî çíà÷ íî ñâ³ä÷àòü ïðî åëàñ -
òè÷í³ñòü ï³âí³÷íî¿ ìåæ³ Êîð äî íó â ñå ðåäí³ â³êè. ϳä òèñ êîì êîí êó -
ðåí òîñ ïðî ìîæ íèõ ñó ïåðíèê³â ç àç³éñüêî¿ îéêó ìå íè îêðåì³ çåìë³
íå ðàç çì³íþ âà ëè ïðî ïèñ êó ç îñâîºíèõ ðóñü êè ìè ëþäü ìè ÿê ïðåä -
ñòàâ íè êà ìè ºâðî ïå éñüêî ãî ñâ³òó íà «êîð äîíí³» é íà âïà êè (ïðè -
ì³ðîì, ë³ñî ñòå ïî âå Ïðèäí³ïðî â’ÿ òà ë³ñî ñòå ïî âå Ïî áóæ æÿ), à
ïåð³îäè÷ íå çàêð³ïëåí íÿ ðóñü êî ãî, à ïîò³ì ³ ëè òî âñüêî-ðóñü êî ãî
ñë³äó íà ìî ðñüêèõ óçáå ðåæ æÿõ òàê ñàìî, ÿê ïî ïå ðåä íÿ ïîÿâà òóò
ãðåöüêèõ êîëîí³é íå âêîðî÷óâàëà â³êó Ñòåïîâîìó Êîðäîíîâ³.
Íà ïå ðå äîäí³ ñòàð òó êî çàöü êî¿ âåðñ³¿ îñâîºííÿ ñõ³äíî¿ çîíè
Âå ëè êî ãî Êîð äî íó ªâðî ïè â³í íå áóâ ñóö³ëüíèì Êîð äî íîì âëàñ òè -
âî ºâðî ïå éñüêî¿ öèâ³ë³çàö³¿. Íà â³äì³íó â³ä êèºâî-ðóñü êèõ ÷àñ³â,
êîëè êîí êó ðåí òíå ñå ðå äî âè ùå òóò îá ìå æó âà ëî ñÿ çìà ãàí íÿ ìè
àç³éñüêî¿ ñòå ïî âî¿ ñòèõ³¿ òà Ðóñ³ ÿê ïðåä ñòàâ íè êà Çà õî äó, òå ïåð ó
çâ’ÿç êó ç óòâî ðåí íÿì Ìîñ êî⳿ òà Ïîëüñüêî-Ëè òî âñüêî¿ äåð æà âè
îïî íåíò³â ö³º¿ ñòèõ³¿ ïîá³ëüøà ëî. Êð³ì òîãî, îñòà òî÷ íî âèê ðèñ -
òàë³çó âà ëà ñÿ é íà áó ëà êëþ ÷î âî ãî çíà ÷åí íÿ ðåë³ã³éíà ñêëà äî âà ïðî -
òèñ òî ÿí íÿ: âîíî ñòà ëî ñïðèé ìà òè ñÿ, ïå ðå äóñ³ì, ÿê ïðî òè áî ðñòâî
ìó ñóëü ìà íñüêî ãî òà õðèñ òè ÿ íñüêî ãî ñâ³ò³â. Ïî õðèñ òè ÿ íñüêèé á³ê
Âå ëè êî ãî Êîð äî íó êîëî ñóá’ºêò³â çà çíà ÷å íî ãî ïðî òèñ òî ÿí íÿ óòâî -
ðþ âà ëè ðóñü êèé (óêð à¿íñüêèé) ñâ³ò, Ïîëüñüêî-Ëè òî âñüêà äåð æà âà,
äî ïîë³òè÷ íî ãî ò³ëà ÿêî ãî â³í áóâ óìîí òî âà íèé, à òà êîæ Ìîñ êî -
â³ÿ — öèâ³ë³çàö³éíèé ôå íî ìåí, ÿêèé ó ñïå öèô³÷íèé ñïîñ³á ïî ºä -
íàâ ó ñîá³ çàõ³äíèé òà ñõ³äíèé ïåðâí³, ³ ÿêèé â ê³íöå âî ìó ðà õóí êó
âàð òî ïî çèö³îíó âà òè ÿê «ìîñ êî âñüêó âåðñ³þ Ñõî äó»38. Ïðè öüîìó
Ìîñêîâ³ÿ òà Ïîëüñüêî-Ëèòîâñüêà äåðæàâà æîðñòêî êîíêóðóâàëè
ì³æ ñîáîþ.
Çà òà êèõ óìîâ õðèñ òè ÿíñüê³ îïî íåí òè Ñòå ïó óîñîá ëþ âà ëè
ñî áîþ ð³çí³ öèâ³ë³çàö³éí³ àëü òåð íà òè âè äëÿ Âå ëè êî ãî Êîð äî íó.
Îñòàíí³é áóâ ïîä³ëå íèé íà äâ³ çîíè — ïðè óêð à¿íñüêó òà ïðè ìîñ -
êî âñüêó. Íà êîæí³é ç íèõ ñêëà ëà ñÿ ñâîÿ êîìá³íàö³ÿ ïî â’ÿ çàíü ïî
ë³í³¿ Âå ëè êèé Êîð äîí — ïðè êîð äîí íÿ. Çìà ãàí íÿ â³äáó âà ëî ñÿ íå
ò³ëüêè ïî ë³í³¿ ï³âí³÷ — ï³âäåíü, à é ïî ë³í³¿ çàõ³ä — ñõ³ä. ³äòàê
ºâðî ïå éñüêà âåðñ³ÿ îñâîºííÿ Êîð äî íó êîí êó ðó âà ëà â³äðà çó ç äâî ìà
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
464
öèâ³ë³çàö³éíî ³íà êøè ìè ïî òó ãà ìè, äî òîãî æ ñï³ââ³äíîñ íè ìè é
îðãàí³çî âà íè ìè â äåð æà âè. Íà ϳâí³÷íî ìó Êàâ êàç³ Ìîñ êîâ³ÿ òà çà -
ëåæí³ â³ä íå¿ êî çà êè çìà ãà òè ìóòü ñÿ ç ïðè íöè ïî âî â³äì³ííè ìè ì³æ
ñî áîþ ñè ëà ìè: êî÷îâèìè íîãàéöÿìè é ãîðöÿìè Êàâêàçó.
Ïî ï³âäåí íèé á³ê Êîð äî íó ñå ðå äî âè ùå ïðåä ñòàâ íèê³â àç³é -
ñüêî ãî ñòå ïó òåæ íå áóëî îä íîð³äíèì: íî ãàéö³ ð³çíèõ êîë³í, òà òà -
ðè, òóð êè. Êî æåí ç öèõ ñóá’ºêò³â ïîñ³äàâ ñâîþ í³øó â êîí êó ðåíòí³é
îéêó ìåí³. Òóð êè âåëè âæå îñ³ëèé ñïîñ³á æèò òÿ. Êðèìñüê³ òà òà ðè
ïå ðå áó âà ëè íà ï³âäî ðîç³ äî îñòà òî÷ íî¿ îñ³ëîñò³. Ëèøå íî ãàéö³ çà -
ëè øà ëè ñÿ â³ðíè ìè êî ÷îâ³é ñòèõ³¿. ³äïîâ³äíî ð³çíè ëà ñÿ (ïîä å êó äè
ñóòòºâî) îðãàí³çàö³ÿ ñóñï³ëüñòâà é âëà äè. Ñêëàä íèì ³ ñó ïåðå÷ëè -
âèì áóâ êîì ïëåêñ âçàºìîâ³äíî ñèí òà âçàºìî çà ëåæ íîñ òåé ó òðè êóò -
íè êó Íî ãà éñüêà îðäà/îðäè — Êðè ìñüêèé õà íàò — Òó ðå÷ ÷è íà. Óñå
öå óð³çíî ìàí³òíþ âà ëî ò³ âèê ëè êè, ÿê³ ïî ñòà âà ëè ïå ðåä õðèñ òè ÿ í -
ñüêè ìè îïî íåí òà ìè.
* * *
Âå äó ÷è ìîâó ïðî Äî íñüêèé Êîð äîí ÿê îäèí ³ç ôðàã ìåíò³â
Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó, Á. Áîåê ââà æຠéîãî ëèøå çî íîþ ïðî òè áî ð -
ñòâà äâîõ ³ìïåð³é — Ìîñ êî âñüêî¿ (Ðîñ³éñüêî¿) òà Îñìà íñüêî¿39.
²íøèì ÷èí íè êàì â³äâî äèòü ñÿ ï³äïî ðÿä êî âà íà ðîëü ï³ä êðè ëîì öèõ
³ìïå ðñüêèõ ïî òóã. Òà êèé ï³äõ³ä âèäàºòüñÿ î÷å âèä íèì ñïðî ùåí -
íÿì, ïî ðîä æå íèì íå âèï ðàâ äà íèì ïî øè ðåí íÿì ãå î ïîë³òè÷ íî¿ ñè -
òó àö³¿, ÿêà ñêëà ëà ñÿ íà ïå ðå äîäí³ ë³êâ³äàö³¿ Êîð äî íó, íà óâåñü ïî -
ïå ðåäí³é ïåð³îä ³ñíó âàí íÿ ðàí íüî ìî äåð íî ãî Äî íñüêî ãî Ñòå ïî âî -
ãî Êîðäîíó.
Äî íñüêèé ñåã ìåíò íå ñòàâ ñà ìîñò³éíèì Êîð äî íîì ÷è ³çîëü î -
âà íîþ ñêëà äî âîþ Âå ëè êî ãî Êîð äî íó ªâðî ïè, íà òîì³ñòü áóâ äîá ðå
³íòåã ðî âà íèé â îñòàíí³é çà âäÿ êè ò³ñíèì çâ’ÿç êàì ì³æ êî çàö òâà ìè
Äîíó, Äí³ïðà, Âîë ãè, ß¿êà é Òå ðå êà, à òà êîæ âíàñë³äîê ïî ñòó ïî âî -
ãî îñâîºííÿ óêð à¿íñüêè ìè êî çà êà ìè òå ðè òî𳿠íà ñõ³ä â³ä Äí³ïðà òà
êîí êó ðåíö³¿ ì³æ ìîñ êî âñüêîþ òà óêð à¿íñüêîþ êî ëîí³çàö³ÿìè
Ïîëÿ, ÿêå ïðè ëÿ ãà ëî äî Äîíó ç ï³âíî÷³. Äî íñüêå ïè òàí íÿ ïå ðå áó âà -
ëî íà ïî ðÿä êó äåí íî ìó íå ò³ëüêè ìîñ êî âñüêî-òó ðåöü êèõ, à é ìîñ -
êî âñüêî-êðè ìñüêèõ, ìîñ êî âñüêî-íî ãà éñüêèõ ñòî ñóíê³â, äî òîãî æ ó
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
465
ù³ëüíî ìó ïîºäíàíí³ ç ïðî áëå ìà ìè, ïî ðîä æå íè ìè çìà ãàí íÿ ìè íà
³íøèõ ä³ëÿí êàõ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó — âîëçüê³é, óêðà¿íñüê³é,
ï³âí³÷íîêàâêàçüê³é.
Íî ãàéö³ é êðèìñüê³ òà òà ðè áóëè ö³ëêîì ñà ìîñò³éíè ìè, äî
òîãî æ îäåð æàâ ëå íè ìè ñóá’ºêòà ìè çíî ñèí íà Êîð äîí³. Äî íñüêå êî -
çàö òâî ñôîð ìó âà ëî ñÿ íå ÿê ìàðã³íà ëüíèé ê볺íò Ìîñ êî⳿, à ÿê
ö³ëêîì ñà ìî äîñ òàò íÿ ñï³ëüíî òà ç â³äïîâ³äíè ìè ö³íí³ñíè ìè îð³ºí -
òè ðà ìè. Äî 70-õ ðð. XVIII ñò. ³éñüêî Äî íñüêå çà ëè øà ëî ñÿ íå çà -
ëåæ íîþ â³éñüêî âî-ïîë³òè÷ íîþ îäè íè öåþ, ùî, çðåø òîþ, âèç íຠ³
ñàì Á. Áîåê40. Äîíö³ ìàëè øè ðî êèé êîì ïëåêñ êîí òàêò³â ç Êðè ìîì
áåçâ³äíîñ íî äî ïî çèö³¿ Ïîð òè. Íî ãàéö³, ÿê³ êî ÷ó âà ëè ì³æ Äî íîì ³
ß¿êîì òà â ïðè êàâ êàçü êèõ ñòå ïàõ, í³êîëè íå ïå ðå áó âà ëè â ï³äïî -
ðÿä êó âàíí³ Òó ðå÷ ÷è íè, çà âæäè ãíó ëè ñâîþ ë³í³þ ùîäî Ìîñ êâè òà
êî çàê³â é â³äïîâ³äíî ñïðèé ìà ëè ñÿ ÿê îñ³áíèé ãðà âåöü ó çìà ãàí íÿõ
çà Ïîëå. Ó Ñòàì áóë³ íà çà ãàë âîë³ëè ìàòè íî ãàéö³â ï³ä ñâî¿ì êðè -
ëîì, àëå äî ö³ëåñ ïðÿ ìî âà íî¿ é òâåð äî¿ ïîë³òèêè íà öüî ìó íà ïðÿì³
íå äî õî äè ëî. Ïðîá ëå ìà Íî ãàþ, íà â³äì³íó â³ä íî ãàéö³â Ïðè ÷îð íî -
ìîð ’ÿ, íå íà ëå æà ëà äî ïð³îðè òåò³â ³ ïå ðå áó âà ëà íà ïå ðè ôå𳿠îñìàí -
ñüêèõ ³íòå ðåñ³â. Òó ðå÷ ÷è íó ìàëî ö³êà âè ëà ñè òó àö³ÿ íà äà ëå êî ìó äî
íå¿ ïðè ìîñ êî âñüêî ìó Ïîë³ é ïðî áëå ìà ïðî ñó âàí íÿ âãëèá òó òåø -
íüî¿ çîíè Êîð äî íó41. Äî ñå ðå äè íè XVI ñò. Ïîð òà âçà ãàë³ íå âäà âà -
ëà ñÿ íà öüî ìó íà ïðÿì³ äî ñïåö³àëü íèõ çà õîä³â ïîçà óòðè ìó âàí íÿì
Àçîâà. Êî ðîò êî ÷àñ íèé ñïà ëàõ àê òèâ íîñò³ â äðóã³é ïî ëî âèí³ 60-õ ðð.
XVI ñò., â³íöåì ÿêî ãî ñòàâ ïîõ³ä ï³ä Àñòðàõàíü (1569), çì³íè âñÿ
äîâ ãèì ïåð³îäîì ïà ñèâ íîñò³. Ò³ëüêè ð³çêå ïî ñè ëåí íÿ òèñ êó êî çàê³â
íà Àçîâ â 30–40-³ ðð. XVI² ñò. çì³íèëî ñè òó àö³þ. Ñàì Àçîâ õî÷à é
âè êî íó âàâ ôóíêö³þ îïîð íî ãî ïóí êòó îñìà íñüêî¿ ïðè ñóò íîñò³ â
ðåã³îí³, ïðî òå â³ñòðÿì íà ñòó ïàëü íî¿ ñòð³ëè òàê ³ íå ñòàâ. Àí³ àçîâö³,
àí³ Òó ðå÷ ÷è íà ÷å ðåç Àçîâ äî àê òèâ íèõ êðîê³â ç îïà íó âàí íÿ Êîð äî -
íó íå âäà âà ëè ñÿ é ôàê òè÷ íî îá ìå æó âà ëè ñÿ ïðî áëå ìîþ ïî ãà ìó âàí -
íÿ êî çàê³â.
Âàð òî çãà äà òè é òîé ôàêò, ùî Êðèì çà âæäè ïî çèö³îíó âàâ
ñåáå ÿê ñà ìîñò³éíà ïî òó ãà.  ãî ëî âàõ êðè ìñüêî¿ åë³ò í³êîëè íå çãà -
ñà ëè ³äå¿ â³äñå ïà ðó âàí íÿ â³ä Òó ðå÷ ÷è íè, ³íòåã ðàö³¿ äî õà íà òó
ð³çíèõ íî ãà éñüêèõ îðä ³ â³äíîâ ëåí íÿ êî ëèø íüî¿ âå ëè÷³ ×èíã³çèä³â
øëÿ õîì âñòà íîâ ëåí íÿ êîí òðî ëþ íàä Êà çàí íþ òà Àñòðàõàííþ.
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
466
Ïåð³îäè÷ íî ñïà ëà õó âà ëè êîíôë³êòè ì³æ Êðè ìîì ³ Íî ãà éñüêîþ
îðäîþ.
³äòàê òó ðåöü êèé ïðî åêò êîí êó ðó âàâ ç êðè ìñüêèì íå ò³ëüêè
â ìåæ³ð³÷÷³ Äí³ïðà é Äí³ñòðà, à é ó Äî íñüêî ìó ðåã³îí³. Íî ãàé òåæ
ìàâ ñâîº áà ÷åí íÿ ùîäî Äîíó. Êð³ì òîãî, àæ äî 1685 ð. ìîñ êîâñüê³
öàð³ íîì³íà ëüíî ââà æà ëè ñÿ ï³äëåã ëè ìè êðè ìñüêî ãî õàíà ÿê ×èí -
ã³ çèäà é ïðî äîâ æó âà ëè ñïëà ÷ó âà òè ïî ìèí êè. Ïðè öüî ìó, ÿê ïî êà -
çàâ Ñ. Ôà¿ çîâ, «çà âåñü ÷àñ äî êó ìåí òàëü íî ï³äòâåð äæå íî ãî ³ñíó âàí -
íÿ ïî ìèíê³â íå ñïîñ òåð³ãàºòüñÿ òðàíñ ôîð ìàö³¿ îñíîâ íî ãî ïðà âî âî -
ãî çì³ñòó ïî ìèíê³â»42. Ëèøå ó XVIII ñò., êîëè Êðèì íå óõèëü íî
âòðà ÷àâ ñâîþ êî ëèø íþ âàãó, à ³éñüêî Äî íñüêå áóëî îñòà òî÷ íî
âìîí òî âà íå â ïîë³òè÷ íå ò³ëî Ìîñ êî⳿, íà Äî íñüêî ìó Êîð äîí³,
ä³éñíî, ðîç ïî ÷à ëà óòâåðäæóâàòèñÿ îïîçèö³ÿ Ðîñ³éñüêà ³ìïåð³ÿ —
Îñìàíñüêà ³ìïåð³ÿ.
* * *
Îïè ñà íà ñòðà òèô³êàö³ÿ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó íå ìàëà ïðÿ ìèõ
àíà ëîã³â ó ñâ³ò³. Íàâ³òü ôîð ìàò ï³âäåí íî¿ òà ï³âí³÷íî¿ ä³ëÿ íîê
ϳâí³÷íî à ìå ðè êà íñüêî ãî Êîð äî íó íå â ðà õó íîê, îñê³ëüêè òàì êîí -
êó ðó âà ëè ïðåä ñòàâ íè êè ëèøå äâîõ öèâ³ë³çàö³éíèõ í³ø — ³íä³àíö³
òà ºâðî ïåéö³, à ï³çí³ø³ âêðàï ëåí íÿ ñå ðåä ï³äêî ðþ âà÷³â êîí òè íåí òó
âèõ³äö³â ç À糿 òà Ðîñ³¿, ÿê³ ñêóï ÷ó âà ëè ñÿ ïå ðå âàæ íî íà êðàé íüî ìó
Çà õîä³, îñîá ëè âî¿ ïî ãî äè íå ðî áè ëè. Ó ïåð øî ìó âè ïàä êó — íà òàê
çâà íî ìó ³ñïà íñüêî ìó ïðè êîð äîíí³ (Spanish bordenlands) — çìà -
ãàí íÿ ºâðî ïå éñüêèõ ïå ðå ñå ëåíö³â ÿê òà êèõ ç ³íä³àí öÿ ìè äî ïîâ íþ -
âà ëî ñÿ êîí êó ðåíö³ºþ ãî ëîâ íî ì³æ ³ñïà íñüêîþ òà àí ãëî-àìå ðè êà í -
ñüêîþ âåðñ³ÿìè îñâîºííÿ òå ðè òîð³é, íà äðó ãî ìó — ì³æ îñòàí íüîþ
òà ôðàíöóçüêèìè é áðèòàíñüêèìè ïîñåëåíöÿìè, ÿê³ îïàíîâóâàëè
òåðèòîð³þ ñó÷àñíî¿ Êàíàäè.
Äëÿ ïðî ÿñ íåí íÿ ôå íî ìå íó ñõ³äíî¿ ä³ëÿí êè Âå ëè êî ãî Êîð äî -
íó ªâðî ïè íå ïðè äàò íå é îäíå ³ç ñòðèæ íå âèõ ïî ëî æåíü ìî äåë³
Â. Âåá áà ïðî îñâîºííÿ «çà ìî ðñüêèõ» Êîð äîí³â, ³ ïå ðå äîâñ³ì íà
Àìåðèêàíñüêîìó êîí òè íåíò³, ÿê ïî íàä 400-ð³÷íèé äâè ãóí äëÿ ãëè -
áî êî¿ òðàíñ ôîð ìàö³¿ ºâðî ïå éñüêî¿ öèâ³ë³çàö³¿. ßêùî Íî âèé Ñâ³ò,
íàâ³òü ÿêî þñü ì³ðîþ ϳâäåí íà Àôðèêà òà Àâñòðàë³ÿ, ä³éñíî, ñòà ëè
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
467
äæå ðå ëîì âå ëå òå íñüêî ãî é õðî íî ëîã³÷íî òðè âà ëî ãî çáà ãà ÷åí íÿ
Çàõ³äíî¿ ªâðî ïè, ÿêå êà òàë³çó âà ëî ìî äåðí³çàö³þ îñòàí íüî¿ â
êàï³òàë³ñòè÷ íî ìó íà ïðÿì³, òî êîí òè íåí òàëü íî ìó Ñõ³äíî ìó Êîð äî -
íîâ³ ñó äè ëà ñÿ ³íøà äîëÿ. Öå áóâ, ó ïåð øó ÷åð ãó, îá îðîí íèé âàë
ºâðî ïå éñüêî¿ öèâ³ë³çàö³¿ ïå ðåä íà ñòó ïîì àç³éñüêî¿ ñòèõ³¿, ÿêèé, íàâ -
ïàêè, âè ìà ãàâ êî ëî ñàëü íèõ âè äàòê³â íà îá îðî íó. Ñè òó àö³ÿ íà ãà äó -
âà ëà áàë êà íñüêó, äå òåæ Êîð äîí (àâñòðî-îñìà íñüêèé) àæ äî éîãî
îñòà òî÷ íî ãî çà êðèò òÿ íå âïèí íî âèñ ìîê òó âàâ ðå ñóð ñè. Àëå ïðè -
ðîä íî-ãå îã ðàô³÷í³ òà ãå î ïîë³òè÷í³ îñîá ëè âîñò³ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî -
íó (ïðî íèõ ï³äå ìîâà íè æ÷å) ïî òÿã íó ëè çà ñî áîþ çíà÷í³ â³ä ì³í -
íîñò³ â ñòðà òåã³ÿõ âèð³øåí íÿ êîð äîí íî¿ ïðî áëå ìè, ïîð³âíÿ íî ç
áàë êà íñüêèì àíà ëî ãîì. Õî÷à áóëè é ñï³ëüí³ ðèñè, çîê ðå ìà, ó âè êî -
ðèñ òàíí³ ñïå öèô³÷íèõ ñï³ëüíîò, ÿê³ óòâî ðè ëè ñÿ çà âäÿ êè ³ñíó âàí íþ
Âå ëè êî ãî Êîð äî íó, — êî çàê³â, ãðà íè ÷àð³â, ãàé äóê³â, óñêîê³â, ñå -
êå¿â. Ñàìå ñõ³äíîºâðî ïåéñüê³ êî çàö òâà, ÿê³ ââà æà ëè ñåáå ÷àñ òè íîþ
õðèñ òè ÿ íñüêî ãî ñâ³òó, âè ÿ âè ëè ñÿ íà é å ôåê òèâí³øîþ àí òè òå çîþ
äëÿ òþðêñüêèõ îïî íåíò³â, ïðî ùî âè ðàç íî ñâ³ä÷èòü óêð à¿íñüêèé
äîñâ³ä îïà íó âàí íÿ Âå ëè êî ãî Êîð äî íó, ïî çíà ÷å íèé, íà â³äì³íó â³ä
ìîñ êî âñüêî ãî òà áàë êà íñüêî ãî, ³íå ðòí³ñòþ äåð æàâ íèõ ÷èííèê³â.
Âè ñî êà ïè òî ìà âàãà îá îðî íè â ñòðóê òóð³ çà õîä³â ç îïà íó âàí -
íÿ óêð à¿íñüêî-ðîñ³éñüêî¿ çîíè Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó íå éäå í³ â ÿêå
ïîð³âíÿí íÿ ç òèìè çó ñèë ëÿ ìè, ÿê³ äîê ëà äà ëè ï³äêî ðþ âà÷³, íà ïðèê -
ëàä, Àâñòðà볿 ÷è Íî âî ãî Ñâ³òó ç éîãî ³íä³àíñüêè ìè â³éíà ìè. Íà -
òîì³ñòü íà öüî ìó ´ðóíò³ ïðî ñòå æóºòüñÿ ñïîð³äíåí³ñòü ç ϳâí³÷íî -
êè òà éñüêèì òà ϳâäåí íî àô ðè êà íñüêèì Êîð äî íà ìè, äå ìàé áóòí³
ïå ðå ìîæö³ ìó ñè ëè ÷àñ òî âäà âà òè ñÿ äî îá îðîí íèõ ä³é, à â Êèòà¿
íàâ³òü âèáóäóâàëè â³äîìó ñò³íó.
Äîá ðå ïîì³òíî òå, ùî îñâîºííÿ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó ªâðî ïè
íå ñòà ëî äæå ðå ëîì íà êî ïè ÷åí íÿ ðå ñóðñ³â, õî÷à á íà áëè æå íî
ïîð³âíÿëü íèõ ç ïðè áóò êà ìè â³ä îïà íó âàí íÿ Íî âî ãî Ñâ³òó. Çèñê â³ä
òîðã³âë³, ïðî ìèñë³â, ï³çí³øå ð³ëüíèö òâà (êî çàöü êî ãî é ñå ëÿ íñüêî -
ãî) íå äà âàâ òîãî êî ëî ñàëü íî ãî é òðè âà ëî ãî åêî íîì³÷íî ãî åôåê òó,
ÿêèé ïî òÿã íó ëî çà ñî áîþ â³äêðèò òÿ «çà ìî ðñüêèõ» Êîð äîí³â. Íà çà -
ãàë âíå ñîê åêî íîì³êè Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó ªâðî ïè ùå ïî òðå áóº
ñïåö³àëü íî ãî äîñë³äæåí íÿ, àëå âæå çà ðàç ³ñíó þòü ï³äñòà âè âìî òè -
âî âà íî ñòâåð äæó âà òè ïðî â³äñóòí³ñòü áåç ïî ñå ðåä íüî ãî òðàíñ ôîð -
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
468
ìàö³éíî ãî òèñ êó íà óêð à¿íñüêèé òà ìîñ êî âñüêèé ñîö³óìè ç áîêó,
âëàñ òè âî, ÷èí íè êà åêî íîì³÷íî¿ åêñïëó à òàö³¿ Êîð äî íó. ²íøà ñïðà -
âà — ôîð ìó âàí íÿ íà îñòàí íüî ìó îñîá ëè âèõ ìî äå ëåé ãîñ ïî äà ðþ -
âàí íÿ, ÿê³ áóëè îäíèì ³ç ñêëàä íèê³â çà ãàëü íî ãî âïëè âó êîð äîí íî ãî
äîñâ³äó íà ïî ñòà âó òó òåøí³õ ìåø êàíö³â, ñïå öèô³êó ¿õíüî¿ ñîö³àëü -
íîñò³, à çâ³äñè é íà ñóñï³ëüñòâà, ðîç òà øî âàí³ ïî îá èä âà áîêè Êîð -
äî íó. Ó öüî ìó ñåíñ³ êîí öåïö³ÿ Â. Âåá áà â ¿¿ êîì ïà ðà òèâ³ñòñüê³é
ïåð ñ ïåê òèâ³ ï³äøòîâ õóº äî â³äìî âè â³ä ïàíó þ÷íî ãî ïî áëàæ ëè âî-
ñïðî ùå íî ãî ï³äõî äó äî êî çàöü êî¿ ãîñ ïî äàð êè, íà ëàø òî âóº íà
ñïðî áè óñå æ òàêè ïðî ñòå æè òè ¿¿ âíå ñîê â åêî íîì³êó ñóñ³äí³õ ñó -
ñï³ëüñòâ, éìîâ³ðíèé âïëèâ íà îðãàí³çàö³þ òàì òåø íüî ãî ãîñ ïî äà ð -
ñüêî ãî æèò òÿ, à â³äïîâ³äíî é íà ñóñï³ëüí³ ³íñòèòóòè. Òàê ñàìî çà -
ñëó ãî âóº íà îêðåìó ðîçìîâó åêîíîì³÷íà ðîëü Ñòåïîâîãî Êîð äî íó
äëÿ òþðêñüêèõ îïîíåíò³â (Êðèìó, íîãàéö³â, Îñìàíñüêî¿ ³ìïåð³¿).
* * *
Âàæ ëè âî, ùî äî 70-õ ðð. XVII ñò. Ñòå ïî âèé Êîð äîí ïî âñ³é
ñâî¿é äîâ æèí³ íå âèç íà ÷àâ äå-þðå ìåæó ïî øè ðåí íÿ âïëè âó ïåâ íî¿
äåð æàâ íî¿ âëà äè. Òà êèé ð³çíî âèä Êîð äî íó Â. Ïðåñ êîòò íà çâàâ
«ïîë³òè÷ íèì Êîð äî íîì»43. Íà â³äì³íó â³ä «ïîë³òè÷ íî ãî Êîð äî -
íó», ³íøèé ð³çíî âèä — «ïî ñå ëå íñüêèé Êîð äîí» — ïå ðå äáà ÷àâ íà -
ÿâí³ñòü äå-þðå ÷è áî äàé äå-ôàê òî îêðåñ ëå íèõ äåð æàâ íèõ Êîð äî -
í³â, ó íà ïðÿì êó ÿêèõ ðóõàºòüñÿ ë³í³ÿ âêëþ ÷åí íÿ Êîð äî íó44. Áó -
÷àöü êèé (1672) òà ïo÷àñ òè ³÷íèé ìèð (1686) çà ïî ÷àò êó âà ëè
ïðî öåñ âðå ãó ëþ âàí íÿ ì³æäåð æàâ íèõ êîð äîí³â íà óêðà¿íñüê³é
ä³ëÿíö³ âå ëè êî ãî Êîð äî íó, à îòæå é äàëè ñòàðò ¿¿ ïå ðå òâî ðåí íþ â
«ïî ñå ëå íñüêèé Êîð äîí». Ïðè ìîñ êî âñüêà æ çîíà òàê ³ çà ëè øè ëà ñÿ
«ïîë³òè÷ íèì Êîð äî íîì» àæ äî îñòà òî÷ íî ãî «çà êðèò òÿ» Âå ëè êî ãî
Êîð äî íó ªâðî ïè íà ïðèê³íö³ XVIII ñò. (àíà ëîã³÷íó êàð òè íó ìàºìî
é íà ë³ñî âî ìó Ñõ³äíî ìó Êîð äîí³ Ìîñ êî⳿/Ðîñ³¿). ̳æ Ìîñ êî⳺þ,
ç îä íî ãî áîêó, é Êðè ìñüêèì õà íà òîì òà íî ãà éñüêè ìè îðäà ìè — ç
³íøî ãî, í³êîëè íå ³ñíó âà ëî þðè äè÷ íèõ äî ìîâ ëå íîñ òåé ïðî êîð äî -
íè, ÿê ³ äî 70-õ ð. XVII ñò. ì³æ г÷÷þ Ïîñ ïî ëè òîþ òà Êðè ìîì ³ Òó -
ðå÷ ÷è íîþ. Ñòî ðî íè ëèøå íå ïðÿ ìî âèç íà âà ëè ôàê òè÷ íèé ñòàí ðå -
÷åé ³ç çî íà ìè ïå ðå âàæ íî ãî âïëè âó. Òàê, äî íñüêèõ, âî ëçüêèõ òà
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
469
ÿ¿öüêèõ êî çàê³â ³íø³ ñóá’ºêòè â³äíî ñèí íà Ñòå ïî âî ìó Êîð äîí³ ââà -
æà ëè òà êè ìè, ùî ïå ðå áó âà ëè â ñè ëî âî ìó ïîë³ Ìîñ êî⳿. Ïîï ðè
ïîñò³éí³ äèï ëî ìà òè÷í³ ïðî òåñ òè Êðè ìó, ïðî ñó âàí íÿ óêð à¿íñüêî¿
òà ìîñ êî âñüêî¿ êî ëîí³çàö³¿ â Ïîëå ïðè çâî äè ëî â ê³íöå âî ìó ðà õóí -
êó äî ìîâ ÷àç íî ãî âèç íàí íÿ íèì çà Ìîñ êî⳺þ ÷è г÷÷þ Ïîñ ïî ëè -
òîþ îïà íî âà íèõ ïî ñå ëåí öÿ ìè ïðî ñòîð³â. ×è íå íà é ïðî ìî âèñ -
ò³ øèì ñâ³ä÷åí íÿì º ïå ðå òâî ðåí íÿ ì³ñòå÷ êà Âà ëóé êè, çà êëà äå íî ãî
Ìîñ êâîþ â Ïîë³ íà ïðèê³íö³ XVI ñò., íà ïóíêò çóñòð³÷³ ìîñ êî â -
ñüêèõ òà êðèìñüêèõ ïîñîëüñòâ.
«Ïîë³òè÷í³ñòü» äîñë³äæó âà íî ãî Êîð äî íó áóëà çó ìîâ ëå íà
ïå ðå ïëåò³ííÿì äâîõ ÷èí íèê³â: ãå îã ðàô³÷íî ãî — íà ÿâ íîñò³ øè ðî -
÷åí íî¿ ñòå ïî âî¿ òà ë³ñî ñòå ïî âî¿ ñìó ãè ì³æ ë³ñî âîþ çî íîþ òà ìî ð -
ñüêè ìè óçáå ðåæ æÿ ìè, à òà êîæ ê³ëüêàâ³êî âîþ íå ñïðî ìîæí³ñòþ
äåð æàâ, ðîç òà øî âà íèõ ïî îá èä âà áîêè ö³º¿ ñìó ãè, íàâ³òü ïî ðó øó -
âà òè ïè òàí íÿ ïðî þðè äè÷ íå âèç íà ÷åí íÿ â Ñòå ïó ì³æäåð æàâ íèõ
êîð äîí³â ïî ë³í³¿ ï³âí³÷ — ï³âäåíü, íå òå ùî çìà ãà òè ñÿ çà îñòàíí³.
Âïëèâ äåð æàâ íèõ ÷èí íèê³â íà öüî ìó Êîð äîí³ áóâ ñëàá øèì, í³æ
äå³íäå íà ³íøèõ Êîð äî íàõ. Îñîá ëè âî ðàç þ ÷èé êîí òðàñò ç Áàë êà í -
ñüêèì òà ϳâí³÷íî êè òà éñüêèì àíà ëî ãà ìè. Íèç êà ôîð òåöü ïî îá èä -
âà áîêè â³éñüêî âî ãî Àâñòðî-Îñìà íñüêî ãî Êîð äî íó, à ùå á³ëüøå
Âå ëè êà êè òà éñüêà ñò³íà, äà âà ëè çìî ãó äåð æà âàì òàê ÷è ³íà êøå, àëå
â ö³ëîìó òðè ìà òè ðóêó íà ïóëüñ³ ïðè êîð äîí íî ãî æèò òÿ. Íà Ñòå ïî -
âî ìó Êîð äîí³ öå íå áóëî äî ñíà ãè æîäí³é ç³ ñòîð³í. ͳõòî íå ìàâ
ñèë ï³äïî ðÿä êó âà òè ñâîºìó áà ÷åí íþ ò³ ïðî öå ñè, ÿê³ â³äáó âà ëè ñÿ â
ãëè áèí³ Êîð äî íó, ùî é ïî ðî äè ëî ñïå öèô³÷í³ ñòî ñóí êè ïî ë³í³ÿõ
äåð æà âà — Êîðäîí, ïðèêîðäîííÿ — Êîðäîí òà óìîæëèâèëî ïîÿâó
àíêëàâ³â ïîë³åòí³÷íèõ õðèñòèÿíñüêèõ êîçàöòâ.
Âëàñ íå, ðîç òà øó âàí íÿ íèç êè îñ³äê³â âîë æàê³â, äîíö³â, òåð -
ö³â, ãðåá³íö³â, ÿ¿öüêèõ êî çàê³â òà Çà ïî ðîçü êî¿ Ñ³÷³ íå ïî ðó÷ ç ïðè -
êîð äîí íÿì, íà òîì³ñòü íà òå ðè òîð³¿, â³ää³ëåí³é â³ä íüî ãî øè ðî ÷åí -
íîþ ñìó ãîþ Ïîëÿ, à òà êîæ ïî íàä ñòîë³òíÿ íå çà ëåæ íà ïî ñòà âà êî -
çàöü êèõ ñï³ëüíîò Äîíó, Âîë ãè, ß¿êà é Òå ðå êà, ÿê í³ùî ³íøå
ñèì âîë³çó âà ëè ³ ãëè áè íó, ³ äè ôó çèâí³ñòü Êîð äî íó. Îäíàê êîëè íà
ϳâí³÷íî à ìå ðè êà íñüêî ìó òà Êà íà äñüêî ìó Êîð äî íàõ åøå ëî íî âà -
í³ñòü ñòâî ðþ âà ëî ãî ëîâ íî ð³çíîø âèäê³ñíå ïðî ñó âàí íÿ òîð ãî âî ãî
òà ñ³ëüñüêî ãîñ ïî äà ðñüêî ãî Êîð äî íó, òî â Ñòå ïó òîð ãî âî ãî Êîð äî -
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
470
íó íå ³ñíó âà ëî âçà ãàë³, à òîð ãîâ³ êîí òàê òè ç ìó ñóëü ìà íñüêè ìè
ñóñ³äàìè â³ä³ãðà âà ëè ö³ëêîì ³íà êøó ðîëü, í³æ òîðã³âëÿ íà Äèêîìó
Çàõîä³. Âîíè íå áóëè ïîâ’ÿçàí³ ç îïàíóâàííÿì òåðèòî𳿠òà
âèò³ñíåííÿì êîíêóðåíò³â.
Ïî ÿ âà âè ñó íó òèõ òå ðè òîð³àëü íî äà ëå êî âïå ðåä â³ä ïðè êîð -
äîí íÿ êî çàöü êèõ àí êëàâ³â âíåñ ëà ñóòòºâ³ êî ðåê òè âè ó ôóíêö³îíó -
âàí íÿ òó òåø íüî¿ ä³ëÿí êè Âå ëè êî ãî Êîð äî íó, êî ðèñí³ ÿê äëÿ ïðåä -
ñòàâ íèê³â ºâðî ïå éñüêî ãî ñâ³òó, òàê ³ äëÿ Ìîñ êî⳿. ³äêðà ÿ íèé
êî çà êà ìè îá øèð íå çà ëþä íå íèõ çå ìåëü ñòàâ ïðè äàòí³øèì äëÿ ìîñ -
êî âñüêî¿ òà óêð à¿íñüêî¿ êî ëîí³çàö³¿. Îñëàá âïëèâ êðèìö³â òà íî -
ãàéö³â íà öþ ÷àñ òè íó Ïîëÿ. Îôîð ìè ëè ñÿ í³áè äâ³ ë³í³¿ õðèñ òè ÿ í -
ñüêî ãî íà ñòó ïó íà Ñòå ïî âî ìó Êîð äîí³: êî çàöü êà é çà ëþä íåí íÿ, ÿêå
â³äáó âà ëî ñÿ òå ïåð óæå â êî çàöü êî ìó òèëó, ï³ä ôàê òè÷ íèì ïðè êðèò -
òÿì êî çàöü êî ãî ïî ÿ ñó. Êî çà êè ïå ðå òâî ðè ëè ñÿ íà ôîð ïîñò ñõ³äíî ãî
â³äãà ëó æåí íÿ õðèñ òè ÿ íñüêî ãî ñâ³òó, çðî áèâ øèñü ³ ñâîº ð³ä íèì ïåð -
øèì îá îðîí íèì âà ëîì îñòàí íüî ãî, ³ â³ñòðÿì íà ñòó ïàëü íî¿ õðèñ òè -
ÿ íñüêî¿ ñòð³ëè, ³ ñóá’ºêòîì íàéâ³ä÷óòí³øèõ ãîñ ïî äà ðñüêèõ, â³éñü -
êî âèõ, åò íî êóëü òóð íèõ êîí òàêò³â íà íå ñïîê³éíî ìó öèâ³ë³çàö³éíî -
ìó ïå ðå õðåñò³ ì³æ Ñõî äîì ³ Çà õî äîì. Êî çà êè áóëè ïðè ðå ÷åí³ ñòà òè
íà é àê òèâí³øèìè ïî ãëè íà ÷à ìè òî ãî ÷àñ íèõ òþðê ñüêèõ âïëèâ³â,
òðàíñ ëþ þ ÷è ¿õ ó ñõ³äíîºâðî ïåéñüê³ õðèñ òè ÿíñüê³ ñóñï³ëüñòâà òà
âè êî íó þ ÷è ðîëü îä íî ãî ç ïðîâ³äíèê³â çâî ðîò íèõ öèâ³ë³çàö³éíèõ
³íòåðâåíö³é.
Îäíî ÷àñ íî ³íøèì ñâî¿ì êðè ëîì ïî êî çà ÷åí íÿ Äîíó, Âîë ãè,
ß¿êà ³ Òå ðå êó â³ä÷óò íî çðå çî íó âà ëî íà ïðî òèñ òî ÿíí³ Ìîñ êî⳿ òà
Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿, îñê³ëüêè ïå ðå êðî¿ ëî âèõ³äí³ óìî âè ñï³â³ñíó âàí íÿ
îáîõ ç Êðè ìñüêèì õà íà òîì, Òó ðå÷ ÷è íîþ òà íî ãà éñüêè ìè îðäà ìè:
ìó ñóëü ìà íñüêèì ñóñ³äàì äà ëåá³ íà ëå æà ëà âàæ ëè âà ðîëü â îçíà ÷å -
íî ìó ïðî òèñ òî ÿíí³, áóëè âîíè ïîñò³éíèì äî êó÷ ëè âèì ïîä ðàç íè -
êîì, ÿêèé ïëó òàâ êàð òè, ³ ÿêèé êîæ íà ç³ ñòîð³í íàìàãàëàñÿ
âèêîðèñòàòè ïðîòè ñâîãî ñóïðîòèâíèêà.
* * *
Êëþ ÷î âà ðèñà Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó ïî ëÿ ãà ëà â òîìó, ùî íà
íüî ìó ïðåä ñòàâ íè êàì õðèñ òè ÿ íñüêî ãî ñâ³òó äî âå ëî ñÿ ìàòè ñïðà âó
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
471
ç ïîð³âíþâàíè ìè çà ïîë³òè÷ íîþ òà â³éñüêî âîþ ñïðî ìîæí³ñòþ
ñîö³àëü íè ìè ñòðóê òó ðà ìè, îðãàí³çî âà íè ìè â äåð æà âè. Çà ö³ºþ
îçíà êîþ â³í íà ãà äó âàâ áàë êà íñüêó ä³ëÿí êó, äå òåæ çìà ãà ëè ñÿ
ö³ëêîì ñï³ââ³äíîñí³ ïî òó ãè — Îñìà íñüêà ³ìïåð³ÿ òà ³ìïåð³ÿ Ãàá ñ -
áóðã³â. Íà àìå ðè êà íñüêî ìó êîí òè íåíò³, â ϳâäåíí³é Àôðèö³,
Àâñòðà볿 ñè òó àö³ÿ áóëà çîâñ³ì ³íà êøîþ. Çâ³äñè ñïå öèô³÷í³ñòü
ñïðèé íÿò òÿ îïî íåíò³â ïî òîé á³ê Âå ëè êî ãî Êîð äî íó òà ïðî òè áî ð -
ñòâà ç íèìè, çâ³äñè ð³çíè öÿ âèõ³äíèõ óìîâ âçàºìî䳿. ³ä÷óò òÿ
çâåð õíîñò³ íàä «äè êó íà ìè» ñòà ëî, ÿê äîá ðå â³äîìî, ìåí òàëü íîþ
â³çèò êîþ ïðî öå ñó îïà íó âàí íÿ ºâðî ïåé öÿ ìè Íî âî ãî ñâ³òó, ϳâäåí -
íî¿ Àôðèêè, Àâñòðà볿 òà Íî âî¿ Çå ëàí䳿. Íàâ³òü ó Ëà òèíñüê³é
Àìåðèö³, äå ñôîð ìó âà ëà ñÿ íèç êà Êîð äîí³â âêëþ ÷åí íÿ é äå óòâî ðè -
ëè ñÿ ìåê ñè êà íñüêèé, áðà ç èëüñüêèé òà ³íøèé åòí³÷í³ ñóá òè ïè, öå
â³ä÷óò òÿ ïîñ³äàëî ÷³ëüíå ì³ñöå â êîì ïëåêñ³ ö³íí³ñíèõ îð³ºíòàö³é
ïå ðå ñå ëåíö³â. Ïðî òå íà é äàë³ ï³øëà ñïðà âà â Êè òà¿, äå â³ä êî÷³â -
íèê³â â³äãî ðî äè ëè ñÿ Âå ëè êèì ìó ðîì. Êóëü òè âó âà âàí íÿ çâåð õíîñò³
íàä ñó ïåðíè êà ìè äî ñÿã ëî òà êî¿ ìåæ³, ùî áóëî ïå ðåíå ñå íî íà âñ³õ
«³íøèõ», ³ íàâ³òü ºâðî ïåéö³ â Õ²Õ ñò. ñïðèé ìà ëè ñÿ ÿê ëþäè äðó ãî -
ãî ñî ðòó45.
Íà Ñòå ïî âî ìó Êîð äîí³ îïî íåí òè, íà âïà êè, ñïðèé ìà ëè îäí³
îäíèõ ÿê çà ñàä íè ÷î ã³äíèõ ñó ïåðíèê³â. Òàêå â³ä÷óò òÿ ðîç âè íó ëî ñÿ
ï³ä ïå ðå õðåñ íèì âïëè âîì ê³ëüêàâ³êî âî¿ òà òà ðñüêî¿ çâåð õíîñò³ òà
ïî òî÷ íî¿ â³éñüêî âî-ïîë³òè÷ íî¿ ïî òó ãè êðè ìñüêèõ òà òàð, íî ãàéö³â
òà òóðê³â. Ïðå òåí糿 Òó ðå÷ ÷è íè ï³äêð³ïëþ âà ëè ñÿ ðå àëü íè ìè â³éñü -
êî âè ìè ìîæ ëè âîñ òÿ ìè. Êðè ìñüêèé õàí òðè âà ëèé ÷àñ ââà æàâ ñÿ
íîì³íà ëüíèì âî ëî äà ðåì çå ìåëü êî ëèø íüî¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñ³. Òîõ òà -
ìèø ó â³äî ìî ìó ÿð ëè êó â³äïè ñàâ ³òîâ òîâ³ ðóñüê³ çåìë³ Âå ëè êî ãî
Êíÿç³âñòâà Ëè òî âñüêî ãî é ÷àñ òè íó ðóñü êèõ çå ìåëü Ìîñ êî⳿46.
Ìîñ êîâñüê³ âå ëèê³ êíÿç³ òðàê òó âà ëè ñÿ ×èíã³çè äà ìè ÿê «ìî ëîäø³»
é äîâ ãî òà âïåð òî ìó ñè ëè çìà ãà òè ñÿ çà çð³âíÿí íÿ ñâî ãî ñòà òó ñó47.
³äñâ³ò ïî ñòà âè Êðè ìñüêî ãî õà íà òó ïà äàâ íà íî ãàéö³â, ïðà âè òåë³
ÿêèõ õî÷à é íå áóëè ×èíã³çè äà ìè, àëå íàâ³òü ï³ñëÿ ïàä³ííÿ Êà çàí³
(1552) íà ìà ãà ëè ñÿ çáå ðåã òè â äèï ëî ìà òè÷ íî ìó îá³ãîâ³ òè òó ëó âàí -
íÿ ìîñ êî âñüêî ãî öàðÿ ÿê «ñèíà»48. Òà é â³éñüêîâà ñèëà íîãàéö³â
ðîáèëà ¿õ ïîì³òíèìè ãðàâöÿìè ïî ìóñóëüìàíñüêèé á³ê Êîðäîíó.
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
472
Ñöå íàð³é ðîç âèò êó â³äíî ñèí ì³æ õðèñ òè ÿ íñüêè ìè òà ìó -
ñóëü ìà íñüêè ìè ïðå òåí äåí òà ìè íà Ñòåï ñòè ìó ëþ âàâ àê òèâí³ åòí³÷ -
í³, êóëü òóðí³, ãîñ ïî äàðñüê³ êîí òàê òè, ÿê³ ðîç âè âà ëè ñÿ ïà ðà ëåëü íî
â³éñüêî âèì êîíôë³êòàì, ³íñï³ðó âàâ ïî ÿ âó ñïå öèô³÷íî ãî êîð äîí íî -
ãî íà ñå ëåí íÿ — êî çàê³â, ÿêèì ñó äè ëî ñÿ â³ä³ãðà òè íàä çâè ÷àé íî
âàæ ëè âó ðîëü ó ðîç â’ÿ çàíí³ äè ëå ìè Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó. Ïðè öüî -
ìó ïåðø³ êî çà êè íà ìîñ êî âñüêî ìó ïðè êîð äîíí³ — ìå ùåðñüê³, ãî -
ðî äåöüê³, ìîñ êîâñüê³, ðÿ çàíñüê³ — áóëè òà òà ðñüêî ãî ïî õîä æåí íÿ
(äî ê³íöÿ XVI ñò. é ñå ðåä ñëó æè ëî ãî êî çàö òâà Ìîñ êî⳿ ïå ðå âà æà -
ëè îñî áè ç òþðêñüêè ìè ³ìå íà ìè). ² ñàìå âèõ³äö³ ç öèõ âà òàã ïåð øè -
ìè ðîç ïî ÷à ëè êî çà êó âà òè íà Äîíó é Âîëç³, íà ïîâ íþ þ ÷è òîé äî -
ïëèâ ëþä íîñò³ ç Ìîñ êîâ ùè íè, ÿêèé ðàç îì ç ³íøè ìè ñòðó ìå íÿ ìè
ôîð ìó âàâ ìàé áóòí³ äî íñüêå é âî ëçüêå êî çàö òâà. Âçà ãàë³ ì³æð³÷÷ÿ
Äîíó é Âîë ãè ïå ðå òâî ðè ëî ñÿ íà ðåã³îí àê òèâ íî¿ åòí³÷íî¿ âçàºìî䳿,
÷å ðåç ñâîþ ëî êàë³çàö³þ êóäè ³íòåí ñèâí³øî¿, í³æ ïåðâ³ñí³ êî çàöüê³
òå ðå íè â Óêðà¿í³, à åòí³÷íèé ñóá ñòðàò ì³ñöå âèõ êî çàöòâ (à ïîò³ì ³
ïî ñòà ëèõ íà ¿õí³é îñíîâ³ ÿ¿öüêî ãî, òå ðñüêî ãî òà ãðåá³íñüêî ãî) áóâ
îñîá ëè âî ñòðî êà òèì. Îäíàê ³ òóò, ³ â Óêðà¿í³ êî çà êî ò âîð÷³ ïðî öå ñè
ïðè çâå ëè äî ôîð ìó âàí íÿ êî çàöü êèõ ñï³ëüíîò, ÿê³ ïî çèö³îíó âà ëè
ñåáå â õðèñ òè ÿíñüê³é îéêó ìåí³.
Óñe öå âè ìà ãຠäîê ëàä íèõ ñòóä³é, ó ïåð øó ÷åð ãó, íàä
åòí³÷íè ìè êîí òàê òà ìè íà Ñòå ïî âî ìó Êîð äîí³, â àâàí ãàðä³ ÿêèõ ïå -
ðå áó âà ëè êî çà êè. ßê ïîä³áí³ êîí òàê òè â³äáè ëè ñÿ íà ñïðèé íÿòò³ êî -
çà êà ìè òþ ðñüêî ãî ñâ³òó, íà ðåë³ã³éíîñò³ êî çàê³â, íà ñòî ñóí êàõ ç
îô³ö³éíè ìè ÷èí íè êà ìè Íî ãàþ, Àçîâà, Êðè ìó, Òó ðå÷ ÷è íè, âðåøò³,
íà ³äåí òè÷ íîñò³? ×îìó, ïî ïðè åòí³÷íó òåð ïèì³ñòü ³ çäàòí³ñòü ðîç -
÷è íÿ òè â ñîá³ ð³çíî åòí³÷í³ äîï ëè âè, ó êî çàöü êî ìó ñå ðå äî âèù³
ô³êñóºòüñÿ òàêå ÿâè ùå, ÿê «äîíñüê³ òà òà ðè», «çà ïîðîçüê³ òà òà ðè»?
ßêèì áóâ âïëèâ åòí³÷íèõ êîí òàêò³â êî çàê³â íà ñïðèé íÿò òÿ êî çàöòâ
â ìîñ êî âñüêî ìó òà óêð à¿íñüêî ìó ñîö³óìàõ? ×è º âèï ðàâ äà íèì ïå -
ðå íoñè òè öåíòð âàãè õðèñ òè ÿ íñüêî-ìó ñóëü ìà íñüêî¿ âçàºìî䳿 íà
êî çàöü êèé ñâ³ò, ÷è ìîæå ïðè áëèæ ÷î ìó ðîç ãëÿä³ ñè òó àö³ÿ íà ãà äó -
âà òè ìå ìåê ñè êà íñüêó? Òàì, ÿê ç’ÿ ñó âàâ M. Çaâaëa49, öÿ âçàºìîä³ÿ
³íòåí ñèâí³øå â³äáó âà ëà ñÿ ñàìå ó âíóòð³øí³õ ðàéîíàõ, äå é
ñôîðìóâàëîñÿ ÿäðî íîâîãî åòíîñó.
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
473
Äîñëiäæeííÿ öèõ òà ïîõ³äíèõ ïè òàíü äîç âî ëèòü ç á³ëüøîþ
´ðóí òîâí³ñòþ ï³ä³éòè äî poçâ’ÿ çàí íÿ ãëî áàëü íî¿ ïðî áëå ìè: ÷îìó
òàê ðàç þ ÷å ðîç³éøëè ñÿ äîë³ óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà òà ðåø òè êî -
çàöòâ íà øëÿ õó ñâ ñàìî³äåí òèô³ê³ö³¿. Óêðà¿íñüê³ êî çà êè ÷ó ëè ñÿ
ñêëà äî âîþ óêð à¿íñüêî ãî ñâ³òó. Ïå ðåò âî ðèâ øèñü äå-ôàê òî ó ñòàí,
óêðà¿íñüê³ êî çà êè â³ä ïî ÷àò êó XVII ñò. ïå ðå áó âà ëè â åï³öåíòð³
ñóñï³ëüíî ãî æèò òÿ â Óêðà¿í³. Ïå ðå ãî äîì âîíè ïå ðåé íÿ ëè ñÿ âáðà -
íè ìè â ðåë³ã³éí³ øàòè íàö³îíàëü íè ìè ³íòå ðå ñà ìè óêð à¿íñüêî ãî åò -
íî ñó, âçÿ ëè íå ïå ðåñ³÷íó ó÷àñòü ó ôîð ìó âàíí³ íî âî¿ ðóñü êî¿ ³äåí -
òè÷ íîñò³ (ñïåð øó ÿê îäèí ç ôðàã ìåíò³â «ðóñü êî ãî íà ðî äó», à çãî -
äîì ÿê éîãî îñåð äÿ), ñòà ëè ïîë³òè÷ íîþ íàö³ºþ.  ³íøèõ êðà ÿõ
ì³ñöåâ³ êî çà êè â³äð³çíÿ ëè ñåáå â³ä óñ³õ ñóñ³ä³â, ùî ïî âñÿê ÷àñ æè -
âè ëî ïî òÿã äî ³íñòè òóö³éíî íå çà ëåæ íî ãî ³ñíó âàí íÿ. ³ä÷óò òÿ ñâ
îñîá ëè âîñò³ íà çàâ æäè âêîð³íè ëî ñÿ ó ñâ³òî áà ÷åíí³ êî çàöòâ Äîíó,
Âîë ãè, ß¿êà ³ Òå ðå êà ïî ïðè òå, ùî âîíè øâèä êî ïî òðà ïè ëè äî
îðá³òè ìîñ êî âñüêèõ âïëèâ³â, à ç äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XVII ñò. ðîç ïî -
÷àâ ñÿ ïðî öåñ áåç ïî ñå ðåä íüî¿ ³íòåã ðàö³¿ êî çàöü êèõ ñï³ëüíîò ó
ïîë³òè÷ íå ò³ëî Ìîñ êî⳿. ³äïî ÷àò êî âó ñàìî³äåí òèô³êàö³þ êî çàê³â
íå çìîã ëè ïåðå³íà êøè òè àí³ çà õî äè îô³ö³éíî ãî Ïå òåð áóð ãà ç ïå ðå -
ñå ëåí íÿ âîë æàê³â òà äîíö³â íà Òå ðåê, àí³ ò³ äå ìîã ðàô³÷í³ çì³íè, ÿê³
ñòà ëè ñÿ íà Äîíó ó XVIII ñò. Àëå ùå ñë³ä ç’ÿ ñó âà òè, ÷è ñôîð ìó âà ëà -
ñÿ ÿêàñü îñîá ëè âà êî çàöü êà ³äåí òè÷í³ñòü, ÿêà ïî êðè âà ëà êî çàöü êèé
ñâ³ò Äîíó, Âîë ãè, ß¿êà é Òåðåêó, ÷è êîæíå ç êîçàöòâ óñâ³äîì ëþ âà -
ëî ñåáå îêðåìîþ ñï³ëüíîòîþ ³ ÿêå ì³ñöå â òàêîìó âèïàäêó
â³äâîäèëîñÿ ³íøèì õðèñòèÿíñüêèì êîçàöòâàì.
Óÿâ ëåí íÿ ïðî åòí³÷í³ ïðî öå ñè íà Ñòå ïî âî ìó Êîð äîí³ áóëè á
íå ïîâ íè ìè, ÿêùî íå ïîä è âè òè ñÿ íà âçàºìîä³þ ïî ìó ñóëü ìà íñüêèé
á³ê Êîð äî íó. ß. Äàø êå âè÷ ùå íà ïî ÷àò êó 90-õ ðð. ÕÕ ñò. ïî ðó øèâ
öå ïè òàí íÿ50. Àëå â³ä òîãî ÷àñó ³ñòîð³îãðàô³÷íà ñè òó àö³ÿ ìàëî
çì³íè ëà ñÿ, òîä³ ÿê, íà ïðèê ëàä, ó äîñë³äæåí íÿõ Êîð äîí³â Íî âî ãî
Ñâ³òó íàäàºòüñÿ âå ëè êà óâà ãà ³íä³àí öÿì âçà ãàë³ é òîìó, ÿê âîíè àá -
ñîð áî âó âà ëè ó ñâî¿ ñóñï³ëüñòâà ºâðî ïåéö³â. Ç îãëÿ äó íà ïîñò³éíó
ïðè ñóòí³ñòü ó Êðè ìó çíà÷ íî¿ çà ÷è ñåëüí³ñòþ õðèñ òè ÿ íñüêî¿ ëþä -
íîñò³ (ïå ðå âàæ íî ïî ëî íÿ íèê³â), ïðî ñòå æåí íÿ âïëè âó öüî ãî ÷èí íè -
êà ìຠçíà÷ íèé åâ ðèñ òè÷ íèé ïî òåíö³àë äëÿ ïðî íèê íåí íÿ ó ôå íî -
ìåí Ñòåïîâîãî Êîðäîíó.
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
474
Âîä íî ÷àñ ó ñâ³òë³ ³ñòî𳿠³íøèõ Âå ëè êèõ Êîð äîí³â âè íè êàº
ïè òàí íÿ: ÿê îñâîºííÿ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó çà ãà ëîì ³ êî çà êà ìè, çîê -
ðå ìà, âïëè íó ëî íà ñòóï³íü çà ëåæ íîñò³ êîð äîí íî ãî íà ñå ëåí íÿ â³ä
Öåí òðó? ×è òâåðä³ñòü êî çàê³â Äîíó, ß¿êà é Òå ðå êà (âîëçüê³ êî çà -
êè — ³íøèé âè ïà äîê) ó â³äñòî þ âàíí³ íå çà ëåæ íîñò³ ñâî¿õ àí êëàâ³â
ï³ääàºòüñÿ êîí öåï òó àë³çàö³¿ â òåð íåð³âñüêî ìó êëþ÷³: îñâîºííÿ
ϳâí³÷íî à ìå ðè êà íñüêî ãî Êîð äî íó é òîðã³âë³ íà íüî ìó çìåí øèëî
çà ëåæí³ñòü Àìåðèêè â³ä Àíã볿? ×è âïëè íóâ ñàìå êîð äîí íèé
äîñâ³ä êî çàê³â òà äð³áíî¿ øëÿõ òè ç êî çàöü êèõ êðà¿â íà âè íèê íåí íÿ
³äå¿ ðå ôîð ìó âàí íÿ Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ â á³ê äåð æà âè òðüîõ íà ðîä³â, à
äàë³ é íà ïî ÿ âó êîí öåïö³¿ Êî çàöü êî¿ äåð æà âè? ßêîþ áóëà ðîëü
òîðã³âë³? ²íñï³ðó âà ëà âîíà ïî òÿã äî íå çà ëåæ íîñò³, ÿê â Íî âî ìó
Ñâ³ò³, ÷è, íà âïà êè, ³íòåã ðó âà ëà êî çàöüê³ ñï³ëüíî òè äî õðèñ òè ÿ í -
ñüêî ãî ñâ³òó? Íàï ðî øó þòü ñÿ é ïà ðà ëåë³ ì³æ ïåðåòâîðåííÿì â
Àìåðèö³ ³íä³àíñüêèõ òîðãîâèõ ïóíêò³â ó ì³ñòà òà åâîëþö³ºþ
êîçàöüêèõ ïîñåëåíü ó ì³ñòà.
* * *
Ùå îäèí àñ ïåêò, ÿêèé ïî òðå áóº ïðè ñê³ïëè âî¿ óâà ãè, — íå ãà -
òè âè îñâîºííÿ Êîð äî íó. ßêùî âòðà òè óêð à¿íñüêî ãî òà ìîñ êî âñüêî -
ãî íà ñå ëåí íÿ â³ä íàá³ã³â ìó ñóëü ìà íñüêèõ ñóñ³ä³â ö³êà âè ëè äîñë³ä -
íèê³â51, òî çâî ðîò íèé á³ê ìå äàë³ — çáèò êè â³ä òèñ êó ïå ðå ìîæö³â
çìà ãàíü íà Ñòå ïî âî ìó Êîð äîí³ — äî ñüî ãîäí³ çà ëè øàºòüñÿ á³ëîþ
ïëÿ ìîþ. Íà êîãî ñïðÿ ìî âó âà ëè ñÿ ³ ÿêè ìè áóëè ðå àëüí³ íàñë³äêè
êî çàöü êèõ ñó õî ïóò íèõ ³ ìî ðñüêèõ ïî õîä³â íà ï³âäåíü?
Òà êîæ ïî òðå áóº óâà ãè ïðî áëå ìà âïëè âó ðåë³ã³éíî ãî ÷èí íè -
êà. ßê êî çà êè äè âè ëè ñÿ êð³çü ïðè çìó ñâî¿õ çäî áè÷ íèöü êèõ ³íòå -
ðåñ³â íà ïðà âîñ ëàâ íå íà ñå ëåí íÿ Îñìà íñüêî¿ ³ì ïå𳿠— ãðåê³â, ðó -
ìóí³â, áîë ãàð? Aäæe ÷èñ ëåíí³ ïî ñå ëåí íÿ ãðåê³â òÿã íó ëè ñÿ ïî êðèì -
ñüêîìó óçáå ðåææ³ òà ïî áëè çó Êîí ñòàí òè íî ïî ëÿ. I â îá èä âà ðåã³îíè
÷àñ òî íàâ³äó âà ëè ñÿ êî çàöüê³ ÷àé êè. Äæå ðå ëà íà ïîâ íåí³ çâ³ñòêà ìè
ïðî ïî õî äè êî çàê³â äî «ðó ìåë³éñüêèõ áå ðå ã³â», Âàð íè, ïðî ïî ãðà -
áó âàí íÿ ãðåöü êèõ ñå ëèù ïî áëè çó Êàôè, Êåð÷³ òîùî.
Íà îêðå ìó ðîç ìî âó çà ñëó ãî âóº äîëÿ ìó ñóëü ìà íñüêî ãî íà ñå -
ëåí íÿ ï³ñëÿ «çà êðèò òÿ» Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó. Ìàé æå íå çà òîð êíó -
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
475
òèì º êîì ïëåêñ ïðî áëåì, ïî â’ÿ çà íèõ ç³ âïëè âîì ïðî öå ñó îïà íó -
âàí íÿ Êîð äî íó íà åêî ëîã³þ êðàþ, òîä³ ÿê ïîä³áí³ äîñë³äæåí íÿ ñòà -
þòü äå äàë³ ïî ïó ëÿðí³øèìè ñòî ñîâ íî ³íøèõ Êîð äîí³â. Íàñê³ëüêè
ãàð ìîí³éíî âïè ñó âà ëè ñÿ â åêî ñèñ òå ìó Ñòå ïó é ˳ñî ñòå ïó êî çàöü -
êèé ñïîñ³á ãîñ ïî äà ðþ âàí íÿ, ïðè ðî äî êî ðèñ òó âàí íÿ òà òàð, íî ãàé -
ö³â, êàë ìèê³â? ×èì â³äð³çíÿâ ñÿ ï³äõ³ä, ðåï ðå çåí òî âà íèé êî ëî í³ çà -
ö³ºþ, ÿêà ïðî ñó âà ëà ñÿ çà êî çàöü êîþ ñïè íîþ? Íàñë³äêè àê òèâ íî¿
ðîç ðîá êè ë³ñ³â ϳâäåí íî¿ Êè¿ âùè íè, Ñõ³äíî ãî Ïîä³ëëÿ, Çàäí³ïðî -
â’ÿ â ÷àñè Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿? Âïëèâ áóä³âíèö òâà «çàñ³÷íèõ ë³í³é» íà
äîâê³ëëÿ ïðè ìîñ êî âñüêî¿ çîíè Êîð äî íó? Eêî ëîã³÷ía öiía ãîñ ïî -
äàðñüêoão íà ñòóïy Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïå𳿠íà Âîëü íîñò³ ³éñüêà Çaïî -
ðîçü êî ãî é íà òåðèòî𳿠³íøèõ êîçàöüêèõ àíêëàâ³â? Óñ³ ö³ òà
ñóì³æí³ ïèòàííÿ ïîòðåáóþòü ´ðóíòîâíî¿ â³äïîâ³ä³.
Óò³ì, îö³íþ þ ÷è «òåì íèé á³ê» êîð äîí íî ãî äîñâ³äó ï³äêî ðþ -
âà÷³â Ñòå ïó, âàæ ëè âî, ÿê-òî êà æóòü, íå ïå ðå äà òè êóò³ ìåäó é óíèê -
íó òè êðå íó â ³íøèé á³ê. Íàâ ðÿä ÷è áóäå ïðî äóê òèâ íèì çàì³íèòè
êî ëèøí³é ïîò³ê ñòå ðå î òèï íèõ ô³ë³ï³ê íà àä ðå ñó ìó ñóëü ìà íñüêèõ
ñóñ³ä³â î÷îð íåí íÿì õðèñ òè ÿ íñüêèõ îïî íåíò³â. Çàê ëè êè ïî çáó òè ñÿ
ºâðî ïî öåí òðèç ìó é ðîç ãëÿ äà òè â ïåð øó ÷åð ãó âçàºìîä³þ êóëü òóð ³
öèâ³ë³çàö³é íå ïî âèíí³ ïðè çâåñ òè äî íå õòó âàí íÿ êîí ôðîí òàö³éíîþ
ñêëà äî âîþ é íåîá´ðóí òî âà íèì âè âè ùåí íÿì òþðêñüêèõ âïëèâ³â.
Ïðèê ëà äè ïîä³áíî¿ çì³íè «ïî ëþñ³â» º, çîê ðå ìà, â àìå ðè êàíñüê³é
³ñòîð³îãðàô³¿. ϳä âïëè âîì ðîç øè ðåí íÿ ãî ðè çîíò³â äîñë³äæåí íÿ
êîð äîí íî ãî äîñâ³äó é äå äàë³ á³ëüøî¿ óâà ãè äî ³íä³àíñüêî ãî ñâ³òó â
äå ÿ êèõ âè ïàä êàõ ñèì ïàò³¿ äî óïîñë³äæå íèõ «á³ëèìè» ðî áè ëè ñÿ
êîø òîì îñòàíí³õ52. ßêùî äî íå äàâ íà êà ðè êà òó ðó âà ëè ³íä³àíö³â, òî
òå ïåð, íà ïðèê ëàä, ³ñïàíö³â. Ó äeÿ êèõ ïpaöÿõ, ÿê äî òåï íî âèñ ëî âèâ -
ñÿ Ì. Âå áåð, «³ñïàíö³ íà ïà äà ëè é çà ãàð áó âà ëè, àïà÷³ ñòâî ðþ âà ëè
ì³ñöå äëÿ ñåáå íà ϳâäåí íî ìó Çà õîä³; ³ñïàíö³ íà ñòó ïà ëè ÷è çà õîï -
ëþ âà ëè êî ìàí÷³â, òîä³ ÿê ò³ ïðî ñòî çà áè ðà ëè áåç íà ïà äó ñî ííèõ
ðîá³òíèê³â ôåðì. ²ñïàíö³ áóëè çðàä íè êà ìè, à êî ìàí÷³, ÿê³ ïî ðó øó -
âà ëè ìèð ÷è ñâîº ñëî âî, …ïî êà çàí³ ïîë³òè÷ íî êì³òëè âè ìè»53.
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
476
* * *
Îñîá ëè âî áà ãà òî äèñ êóñ³é ³íñï³ðó âà ëè òåçè Ô. Òåð íå ðà ç
ïðè âî äó òðàíñ ôîð ìàö³éíî ãî âïëè âó êîð äîí íî ãî äîñâ³äó íà ëþ äè -
íó é ñóñï³ëüñòâî. Âå ëè êèé Êîð äîí ÿê ñîö³àëü íèé «êëà ïàí», ÿê
äæå ðå ëî óòâåð äæåí íÿ äå ìîê ðà òè÷ íèõ ö³ííîñ òåé òà ³íñòè òóö³é,
âëàñ íå, àìå ðè êà íñüêî ãî ñïî ñî áó æèò òÿ, Êîð äîí ÿê ñòè ìó ëÿ òîð
³íäèâ³äóàë³çìó, ôåð ìå ðñòâà — òàê³ êëþ ÷îâ³ âëàñ òè âîñò³ ³äåàë³ñ -
òè÷ íî ïðè ïè ñó âàâ Ô. Òåð íåð ϳâí³÷íî à ìå ðè êà íñüêî ìó Êîð äî íó,
íà ´ðóíò³ ÷îãî æàë êó âàâ ç ïðè âî äó çà êðèò òÿ êëà ñè÷ íî ãî ïðî ñòî ðî -
âî ãî Êîð äî íó é ïðî ïî íó âàâ «øó êà òè» ³íøèõ Êîð äîí³â, àáè àìå ðè -
êà íñüêå ñóñï³ëüñòâî íå âòðà òè ëî çäàò íîñò³ äî «â³÷íî ãî ïå ðå ðîä -
æåí íÿ»54. Íà âå äåí³ ïî ëî æåí íÿ òåî𳿠Ô. Òåð íå ðà ïîñò³éíî ï³ääà -
âà ëè ñÿ é ï³ääà þòü ñÿ âå ðèô³êàö³¿ òà ïå ðåîá´ðóí òó âàí íþ, â ðàì êàõ
ÿêèõ ³ ïî ñòà ëî ÷è ìà ëî á³ëüø äîñ êî íà ëèõ ³íòåð ïðå òàö³é ð³çíèõ
ä³ëÿ íîê êîð äîí íî ãî äîñâ³äó íà ð³çíèõ Êîð äî íàõ, çðåø òîþ, — êîí -
öåïö³é Âå ëè êî ãî Êîðäîíó.
×è ìîæ íà ðîç ãëÿ äà òè Ñòå ïî âèé Êîð äîí ªâðî ïè ÿê ïî ì’ÿê -
øó âà÷ ñîö³àëü íî¿ íà ïðó ãè â íà âêî ëèøí³õ ñóñï³ëüñòâàõ? Ñè òó àö³ÿ
âèã ëÿ äຠâàð³àòèâ íîþ ÿê ó õðî íî ëîã³÷íî ìó, òàê ³ â òå ðè òîð³àëü íî -
ìó âèì³ðàõ. Íà ïðè ìîñ êîâñüê³é ä³ëÿíö³ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó
îñâîºííÿ Ïîëÿ í³êîëè íå âè êî íó âà ëî ôóíêö³¿ ðå ãó ëÿ òî ðà ñóñï³ëü -
íèõ ñòî ñóíê³â â Ìîñ êî⳿. Ìî òè âè äåð æà âè, êîò ðà ÿê ìîã ëà ñòè ìó -
ëþ âà ëà ïðî ñó âàí íÿ äàë³ íà ï³âäåíü, áóëè çîâñ³ì ³íøè ìè, à çà ãà ëîì
íå ÷èñ ëåíí³ âòå÷³ ñå ëÿí òà ì³ùàí ó ö³ êðà¿ ïî ãî äè íå ðî áè ëè àí³ â
ñåíñ³ êî ëîí³çàö³¿, àí³ â ñîö³àëüí³é öà ðèí³. Äëÿ îñâîºííÿ Ïîëÿ òà íà -
ëà ãîä æåí íÿ îá îðî íè â³ä òà òàð öàð ïîñò³éíî ìó ñèâ âäà âà òè ñÿ äî
ïî ñëóã ìîñ êî âñüêèõ ñëó æè ëèõ ëþ äåé, âåð áó âà òè êî çàê³â òà ïðè -
âàá ëþ âà òè ïå ðå ñå ëåíö³â ç Óêðà¿ íè. Êî çàöüê³ àí êëà âè Äîíó, Âîë ãè,
ß¿êà é Òå ðå êó òåæ íå ñòà ëè îá’ºêòîì ïà ëîì íèö òâà ëþä íîñò³ ç ãëè -
áè íè Ìîñ êîâ ùè íè. ßêùî Âàð øà âà ëà ìà ëà ãî ëî âó, ÿê ñòðè ìà òè
ðîç ðîñ òàí íÿ êî çàö òâà, òî Ìîñ êâà ó äðóã³é ïî ëî âèí³ 40-õ ðð.
XVII ñò., íà âïà êè, íà áè ðà ëà îõî ÷èõ äëÿ ïî ïîâ íåí íÿ ëàâ äî íñüêî ãî
êî çàö òâà, ñóòòºâî ïðîð³äæå íèõ Àçîâñüêîþ åïî ïåºþ 1637–1642 ðð.55
ϳçí³øå, ó XVII² — íà ïî ÷àò êó Õ²Õ ñò. íå ñòà ÷à ëþä íîñò³ äëÿ îñòà -
òî÷ íî ãî çàêð³ïëåí íÿ â Ïå ðåä êàâ êàçç³ çìó øó âà ëà ïå ðå ñå ëè òè òóäè
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
477
âî ëçüêèõ êî çàê³â, íå ìà ëî äîíö³â, à âæå ï³ñëÿ «çà êðèò òÿ» Ñòå ïî âî -
ãî Êîð äî íó — ÷àñ òè íó êî ëèøí³õ çà ïî ðîæö³â, à ïîò³ì ùå é çà âî çè -
òè ¿ì ä³â÷àò ç òå ðèòo𳿠êî ëèø íüî¿ Ãåòü ìàí ùè íè. Íàâ³òü ó
XVII² ñò. äîï ëè âè â êî çàöüê³ êðà¿ ôîð ìó âà ëè ñÿ ïå ðå âàæ íî çà ðà õó -
íîê ïðè õîäüê³â ³ç ñóì³æíî ãî ïðè êîð äîí íÿ, à íå ç âíóòð³øí³õ
ðîñ³éñüêèõ ðåã³îí³â56.
Íà óêðà¿íñüê³é ä³ëÿíö³ Ñòå ïî âèé Êîð äîí íå âè êî íó âàâ
ôóíêö³¿ ñîö³àëü íî ãî «êëà ïà íà» àæ äî ñå ðå äè íè XVI ñò. Êî çàö òâî
ôîð ìó âà ëî ñÿ âíàñë³äîê ó ïåð øó ÷åð ãó êî ëîí³çàö³éíî ãî ïî òÿ ãó
â³ä÷àé äóõ³â ó «ïóñ òåëüí³» êðà¿, à íå çà âäÿ êè âòå ÷àì ÿê ôîðì³
ñîö³àëü íî ãî ïðî òåñ òó. Ó ñå ðå äèí³ XVI ñò. äî êî çàöü êèõ ëàâ, ÿê
â³äîìî, âëè ëà ñÿ ÷àñ òè íà äð³áíî ãî áî ÿ ðñòâà, êîò ðå íå âèò ðè ìà ëî
ïå ðåâ³ðêè íà øëÿ õåòí³ñòü. Òîá òî, íà ÿâí³ñòü êî çàö òâà ôàê òè÷ íî
âðÿ òó âà ëà öèõ áîÿð â³ä æàõ³òòÿ îñå ëÿ íåí íÿ. Àëå ó çâ’ÿç êó ç ìà ëîþ
÷è ñåëüí³ñòþ òà êèõ áîÿð òà íå çíà÷ íîþ ¿õ ðîë ëþ â ñóñï³ëüíî ìó
æèòò³ ãî âî ðè òè ïðî òå, ùî Ñòå ïî âèé Êîð äîí êà íàë³çóâàâ ðîç ãîð -
òàí íÿ ÿêîãîñü çíà÷óùîãî ñîö³àëüíîãî êîíôë³êòó, íå âèïàäàº.
Íà òîì³ñòü ó ïåðø³é ïî ëî âèí³ XVII ñò. Êîð äîí òàêè ñòàâ
ñâîºð³äíèì «êëà ïà íîì» â êî çàöü êî-ïî ëüñüêèõ ñòî ñóí êàõ, à òà êîæ
ó ñå ëÿ íñüêî ìó ïè òàíí³. ³í òà¿â äëÿ êî çàê³â øè ðîê³ ìîæ ëè âîñò³ —
â³ä çà ñíó âàí íÿ ѳ÷³ äî çäî áè÷ íèö òâà é íà é ìà íñòâà, ì³ãðàö³¿ íà
Äîí, Âîë ãó, äî ìàé áóò íüî¿ Ñëî áî æàí ùè íè é äàë³. Öå ñòà ëî
âèð³øàëü íèì ÷èí íè êîì åâî ëþö³¿ êî çàö òâà â óìî âàõ ñòðà òåã³÷íî ãî
êóð ñó Âàð øà âè íà âòèñ êó âàí íÿ êî çàöü êî ãî ñòà íó ó âóçüê³ ðàì êè
ðåºñòðó. Àëå ãîñ òðî òà êî çàöü êî¿ ïðî áëå ìè òà äî ëó ÷åí íÿ êî çàê³â äî
ñôå ðè íàö³îíàëü íî-ðåë³ã³éíèõ ïðî òèð³÷ ñòâî ðþ âà ëè òàêó âè áó õî -
íå áåç ïå÷ íó ñóì³ø, ùî «êëà ïàí» áóâ ïðè ðå ÷å íèé ïåð³îäè÷ íî âè õî -
äè òè ç ëàäó. Òèì ïà÷å, ùî àí³ Âàð øà âà, àí³ óêð à ¿í ñüêà øëÿõ òà òàê ³
íå ñïðî ìîã ëè ñÿ ïî âíîþ ì³ðîþ âè êî ðèñ òà òè êî ëî í³çàö³éíèé ïî -
òåíö³àë êî çàö òâà. Äåð æàâí³ çà õî äè ùîäî çà ëþä íåí íÿ ×åðí³ãîâî-
ѳâåð ùè íè57, çó ñèë ëÿ êíÿç³â ³ ìàã íàò³â ñòî ñîâ íî êî ëîí³çàö³¿ ˳âî -
áå ðåæ æÿ Äí³ïðà òà ãîñ ïî äà ðñüêî ãî îñâîºííÿ ϳâäåí íî¿ Êè¿ âùè íè
òà ñõ³äíî ãî Ïîä³ëëÿ58 õî÷à é ïî ì’ÿê øó âà ëè ñè òó àö³þ â ñå ðå äî -
âèù³ ñå ëÿ íñòâà é ÷àñ òêî âî êî çàö òâà òà íå çìîã ëè çà ðà äè òè ðîç ðîñ -
òàí íþ êî çàöü êî ãî ñòà íó çà ðà õó íîê äîï ëè âó ñå ëÿí òà ì³ùàí é óòè -
õî ìè ðè òè ñà ìèõ êî çàê³â. Êî çàöüê³ ïî âñòàí íÿ òà «ìèðí³» ïðî òèñ òî -
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
478
ÿí íÿ ì³æ êî çà êà ìè é äåð æàâ íîþ ìà øè íîþ íà â³äêðè òèõ êóð ñàõ ç
ïðè âî äó ñòà íî âèõ «âîëü íîñ òåé», à òà êîæ «ïðàâ ³ ñâî áîä â³ðè ñòà -
ðî æèò íî¿ ãðåöü êî¿ ³ íà ðî äó ðóñü êî ãî» ñòà ëè ïðîâ³ñíè êîì Íàö³î -
íàëü íî-âèç âîëü íî¿ â³éíè ñå ðå äè íè XVII ñò., âè áóõ ÿêî¿ ïå ðå êîí ëè -
âî çàñâ³ä÷óº íå à äåê âàòí³ñòü «êëà ïà íà» é ï³äñòà âî âó â³äì³íí³ñòü ó
öüî ìó ñåíñ³ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó â³ä ϳâí³÷íî à ìå ðè êà íñüêî ãî.
Àíàëîã³÷íà âëàñ òèâ³ñòü «êëà ïà íà» áóëà ïðî äå ìî íñòðî âà íà é ï³ç -
í³ øå, ó XVII² ñò., êîëè ïî ïðè íà ÿâí³ñòü Çà ïî ðîæ æÿ ç éîãî øè ðî êè -
ìè ìîæ ëè âîñ òÿ ìè, íà Ïðà âî áå ðåææ³ ðîçêâ³òëî ãàéäàìàöòâî.
Òîæ Ñòå ïî âèé Êîð äîí òàê ³ íå ïå ðå òâî ðèâ ñÿ íà óí³âåð ñàëü -
íèé ïî ãëè íà÷ ñîö³àëü íî¿ íà ïðó ãè, íà êî ïè ÷ó âà íî¿ â ìîñ êî âñüêî ìó
òà óêð à¿íñüêî ìó ñóñï³ëüñòâàõ. Ùî æ äî îïî íåíò³â ïî ³íøèé á³ê
Êîð äî íó, òî öå îêðå ìà ðîç ìî âà, íà ðàç³ íå ïðî äóê òèâ íà ÷å ðåç áðàê
´ðóí òîâ íèõ ñòóä³é.
 óêð à¿íñüêî ìó âè ïàä êó íå ñïðî âî êó âàâ Ñòå ïî âèé Êîð äîí ³
çì³ë³ííÿ çâ’ÿçê³â ì³æ êî çà êà ìè é âî ëîñ òþ, ÿê ³ âè îê ðåì ëåí íÿ êî -
çàê³â â îñ³áíó ñï³ëüíî òó ç³ ñïå öèô³÷íîþ ³äåí òè÷í³ñòþ. Íà òîì³ñòü
÷å ðåç ÷èí íè êè êî çàö òâà, âçàºìî䳿 ç òþðêñüêèì ñâ³òîì, êî ëî -
í³ çàö³þ òîùî âïëèâ Êîð äî íó íà óêð à¿íñüêèé ³ñòî ðè÷ íèé ïðî öåñ, à
çâ³ä ñè é íà ñõ³äíîºâðî ïå éñüêó ³ñòîð³þ çà ãà ëîì, áóâ, áåç ïå ðå á³ëü -
øåí íÿ, êî ëî ñàëü íèì. Óò³ì, òåçà ïðî Êîð äîí ÿê ñòè ìó ëÿ òîð ïî øè -
ðåí íÿ äå ìîê ðàò³¿, òóò, ÿê íà áà ãàòü îõ ³íøèõ Êîð äî íàõ, íå ïðà öþº.
Íå âè âî äÿ ÷è ñåáå çà ðàì êè óêð à¿íñüêî ãî ñóñï³ëüñòâà, âìîí òî âà íî -
ãî äî ïî ëüñüêî-ëè òî âñüêî ãî ñîö³óìó, ïðàã íó ÷è âè áî ðî òè äëÿ ñåáå
ì³ñöå «ï³ä ñî íöåì», êî çà êè ïå ðå áó âà ëè ï³ä ïî òóæ íèì ³äå î ëî -
ã³÷íèì òèñ êîì ð³÷ïîñ ïî ëè òñüêî¿ øëÿ õå òñüêî¿ äå ìîê ðàò³¿. «Îáî ÿ -
ðåí íÿ» êî çàö òâà â ñå ðå äèí³ XVI ñò. ì³öíî ïðè â’ÿ çà ëî êî çàê³â äî
çìà ãàíü çà «âîëü íîñò³» ÿê «ëþ äåé ëè öà ðñüêèõ». Ñòèëü æèò òÿ íà
Êîð äîí³ â ïî øó êàõ «êî çàöü êî ãî õë³áà» ò³ñíî ïå ðå ïë³òàâ ñÿ ç
ñîö³àëü íè ìè ïðàê òè êà ìè â ñòàá³ëüíî ìó ñâ³ò³, çàïë³äíå íè ìè ïåâ íè -
ìè ïðà âè ëà ìè ãðè. ßêùî íà ϳâí³÷íî à ìå ðè êà íñüêî ìó Êîð äîí³
ñîö³àëüí³ ñòðóê òó ðè êîð äîí íî ãî íà ñå ëåí íÿ øâèä êî äðåé ôó âà ëè â
á³ê ïî çà êîð äîí íèõ àíà ëîã³â íà Ñõîä³ ìàé áóòí³õ ÑØÀ59, òî êî çà êè
ðîç ãëÿ äà ëè ñâî¿ ñòðóê òó ðè ÿê îðãàí³÷íó ëàí êó ïîë³òè÷ íî ãî ò³ëà
Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿. Ùå äî ñå ðå äè íè XVI ñò., êîëè îðãàí³çàö³ÿ êî çàöü -
êî ãî ñâ³òó ïå ðå áó âà ëà íà ì³çåð íî ìó ð³âí³, êî çà êè áóëè ò³ñíî ïî â’ÿ -
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
479
çàí³ ç óðÿä íè êà ìè ïðè êîð äîí íÿ é ìàëè ñòàë³ åêî íîì³÷í³ ñòî ñóí êè ç
ïðè êîð äîí íÿì. Íåìຠæîä íèõ ñåðé îç íèõ ï³äñòàâ âåñ òè ìîâó ïðî
òå, ùî â öåé ïî ÷àò êî âèé ïåð³îä ñâ ³ñòî𳿠óêð à¿íñüêå êî çàö òâî
ïî çèö³îíó âà ëî ñåáå â³äíîñ íî óêð à¿íñüêî ãî ñîö³óìó ³íà êøå, í³æ
ï³ñ ëÿ «îá îÿ ðåí íÿ» ÷è äî ëó ÷åí íÿ äî íàö³îíàëü íî-ðåë³ã³éíèõ çìà ãàíü.
* * *
Íå ïðî ñòå æó þòü ñÿ íà óêðà¿íñüê³é ä³ëÿíö³ Ñòå ïî âî ãî Êîð äî -
íó é òàê çâàí³ «êóëü òóðí³ âòðà òè», ÿê³ ìîæ íà áóëî á âè âåñ òè ç îñîá -
ëè âîñ òåé âëàñ òè âî ïðè êîð äîí íî ãî æèò òÿ (ó ïåð øó ÷åð ãó êî çàê³â) ³
ÿê³ á íàä à âà ëè ñÿ äî ïîð³âíÿí íÿ ç ïðèì³òèâ³çàö³ºþ âíóòð³øíüî ãî
ñâ³òó ï³äêî ðþ âà÷³â Äè êî ãî Çà õî äó ÷è, ñêàæ³ìî, Àâñòðà볿. Ó êî -
çàöü êèõ êðà ÿõ, ä³éñíî, òðà äèö³éí³ äëÿ òîãî ÷àñó ö³íí³ñí³ îð³ºíòè ðè
òà ïî âåä³íêîâ³ ñòðà òå㳿 çà çíà ëè äå ôîð ìàö³¿, à ïî øè ðå íèé â ðóñü -
êî ìó ñîö³óì³ âèñë³â «ÿêî íà Óêðà¿í³» ceìaíòè÷ío âò³ëþ âàâ ó ñîá³
ñòèëü æèò òÿ íà Êîð äîí³ é ïðè êîð äîíí³, ñïîâ íå íèé íå áåç ïå êè, ïðè -
ãîä, ïî çáàâ ëå íèé äå ÿ êèõ íîðì, óñòà ëå íèõ íà îá æè òèõ òå ðå íàõ. Íå
ò³ëüêè çäî áè÷ íèö òâî «â³éíîþ», à é ãðà áóí êè íà «âå ëèê³é äî ðîç³»
÷è íà ð³äí³é âî ëîñò³ íà ëå æà ëè äî ÷åñ íî çà ðîá ëå íî ãî «êî çàöü êî ãî
õë³áà»60. Îäíàê ç ê³ëüêîõ ïðè ÷èí Ñòå ïî âèé Êîð äîí íå ò³ëüêè íå
äå âàëü âó àâ çà ãàëü íî ãî ð³âíÿ êî çàê³â (á³ëüø³ñòü ç íèõ ³ òàê ïî õî äè -
ëà ç ïðî ñòî ëþ äó), à é, ùî íà é âàæ ëèâ³øå, íå ñòà âèâ áàð’ºð³â äëÿ
éîãî íà ðî ùåí íÿ.
ßê óæå íà ãî ëî øó âà ëî ñÿ, êî çàö òâî ïîñò³éíî ï³äòðè ìó âà ëî
çâ’ÿç êè ç³ øëÿ õå òñüêèì ñå ðå äî âè ùåì, äå òàê³ ìèë³ êî çàöü êî ìó ñåð -
öþ ãðà áóí êè é íà ¿çäè íà ñóñ³ä³â õî÷à é çà ñóä æó âà ëè ñÿ òà ïðàâ íî
ïå ðå ñë³äó âà ëè ñÿ, ïðî òå áóëè çâè÷ íèì ÿâè ùåì ïî âñÿê äåí íÿ. Êð³ì
òîãî, óïðî äîâæ XVI ñò. êî çà êó âà ëè íàâ³òü êíÿç³. Êî çàö òâî áóëî
øè ðî êî â³äêðè òå äëÿ çîâí³øí³õ ³íòå ëåê òó àëü íèõ âïëèâ³â, ÷èì ó ñå -
ðå äèí³ XVI ñò. ñêî ðèñ òà ëè ñÿ ïî êî çà ÷åí³ äð³áí³ áî ÿ ðè, à â ÷àñè
Ï. Ñà ãàé äà÷ íî ãî — îòö³ óêð à¿íñüêî¿ ïðà âîñ ëàâ íî¿ öåð êâè. Ó êî -
çàöü êèõ ëà âàõ çíà õî äè ëî ñÿ ì³ñöå é äëÿ òèõ, ó êîãî áóëà Îñòðîçü êà
÷è Êèºâî-Ìî ãè ëÿ íñüêà àêà äå쳿 çà ïëå ÷è ìà. Åë³òà ñòà íó ç ÷à ñîì
âè ÿ âè ëà çäàòí³ñòü ãå íå ðó âà òè âëàñí³ ³äå î ëîã³÷í³ òà ïîë³òèêî-ïðà -
âîâ³ êîí öåïö³¿. Òîæ ïå ðåõ³ä äî êî çàöü êî ãî ñòàíó, çì³íþþ÷è ñòèëü
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
480
æèòòÿ â íàïpÿì³ «ÿêî íà Óêðà¿í³», íå òÿãíóâ çà ñîáîþ ³í òå ëåê òó -
àëü íî ãî îãðóáëåííÿ.
Íå «çäè ÷àâ ëþ âàâ» Ñòå ïî âèé Êîð äîí ³ êî çàö òâà Äîíó, Âîë ãè,
ß¿êà é Òå ðå êó, àäæå âîíè ñôîð ìó âà ëè ñÿ âè íÿò êî âî ç ïðè õîäü ê³â-
ïðî ñòî ëþ äèí³â é íå ìàëè òàê çâà íî ãî «ëîñ êó öèâ³ë³çàö³¿». Àí³ ç
Ìîñ êîâ ùè íè, àí³ ç Óêðà¿ íè, àí³ ç ïðî òè ëåæ íî ãî áîêó Êîð äî íó
ñþäè íå ñòðó ìó âà ëî ïîì³òíèõ äîï ëèâ³â ç áî äàé íà é íèæ ÷èõ ïðî -
øàðê³â â³äïîâ³äíèõ åë³ò. Ñàìå öåé ÷èí íèê â³ä³ãðàâ âèð³øàëü íó
ðîëü ó òîìó, ùî òó òåøí³ êî çàö òâà ïî ñòà ëè ÿê ñï³ëüíî òè ç³ çâó æå íè ìè
³íòå ëåê òó àëü íè ìè ãî ðè çîí òà ìè ïîð³âíÿ íî ç óêð à¿íñüêèì êî çàö òâîì.
Âàæ ëè âî, îäíàê, ùî íà Äîíó, Âîëç³, ß¿êó é Òå ðå êó ³íñòè òó -
àë³çàö³ÿ êî çàöü êî ãî ñâ³òó â³äáó ëà ñÿ íà òèõ ñà ìèõ çà ñà äàõ, ùî é â
Óêðà¿í³. Âè íè êຠïè òàí íÿ ïðî ãå íå çó òó òåø íüî¿ «êî çàöü êî¿ äå ìî -
êðaò³¿», àäæå â åòí³÷íî ìó êîòë³ òóò «âà ðè ëî ñÿ» çíà÷ íî á³ëüøå ïðè -
õîäüê³â ç cóñï³ëüñòâ, ÿê³ âçà ãàë³ íå ìàëè çðàçê³â ñòà íî âî¿ äåìî -
êðàò³¿. Öå íà ñàì ïå ðåä ñïî íó êóº äî ïèëüí³øîãî ïðî ñòå æåí íÿ ðîë³
óêð à¿íñüêèõ äîï ëèâ³â, îñîá ëè âî ó câ³òë³ êîí öåí òðàö³¿ ¿õ íà Íèæ -
íüî ìó Äîíó, äå íà é ðàí³øå â ðåã³îí³ ðîç ïî ÷à ëà ñÿ êîí ñîë³äàö³ÿ êî -
çàöü êèõ âà òàã ó ³éñüêî. Ñë³ä òà êîæ âåñ òè ìîâó ïðî Ñòå ïî âèé Êîð -
äîí ÿê äå ìîê ðà òè çà òîð ñóñï³ëüíèõ ñòî ñóíê³â, à äëÿ ãëèá øî ãî ïðî -
ÿñ íåí íÿ ö³º¿ ôóíêö³¿ Êîð äî íó ïðè äè âè òè ñÿ äî îðãàí³çàö³¿ ³íøèõ
ñï³ëüíîò, ÿê³ âè íèê ëè ïîçà ìåæ åþ ñòàá³ëüíî ãî äåð æàâ íî ãî é
ñóñï³ëüíî ãî êîí òðî ëþ, çîê ðå ìà, ï³ðàò³â.
* * *
Oãëÿíyò³ ó ñòàòò³ ïî ñóòí³ â³äì³ííîñò³ ì³æ óêð à¿íñüêèì òà
ïðè ìîñ êî âñüêèì ñåã ìåí òà ìè Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó ªâðî ïè, òàê ÿñ -
êðà âî âò³ëåí³ â ïî ñòàâ³ êî çàöòâ, íà øòîâ õó þòü íà äóì êó ïðî
äîö³ëüí³ñòü çà ñòî ñó âàí íÿ äî öèõ ñåã ìåíò³â ð³çíèõ êîí öåï òó àëü íèõ
ï³äõîä³â. Ó ïåð øî ìó âè ïàä êó Ñòå ïî âèé Êîð äîí ìîæå áóòè ðîç ãëÿ -
íó òèé ï³ä çãà äà íîþ íà ïî ÷àò êó ñòàòò³ îïö³ºþ «áîë òî íñüêî¿ øêî -
ëè», îñê³ëüêè òóò êîð äîí íå æèò òÿ íå áóëî ñà ìî äîñ òàòí³ì àí³ â
ö³ëîìó, àí³ îêðå ìî ïî óêð à¿íñüêèé ÷è êðè ìñüêî-íî ãà éñüêèé á³ê.
²ñòî ðè÷ íà äîëÿ ðîç ïî ðÿ äè ëà ñÿ òàê, ùî â ãëè áè íó Ïîëÿ, çâó æó þ ÷è
Ñòå ïî âèé Êîð äîí, ïðî ñó âà ëè ñÿ óêðà¿íñüê³ êî çà êè. Òî æ äîñë³äæó -
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
481
þ ÷è çãà äà íèé Êîð äîí, ÿê çîíó êî ìóí³êàö³¿ òà âçàºìîâ ïëèâ³â, îä íî -
÷àñ íî ñë³ä âðà õî âó âà òè, ùî â³í áóâ «ðîç³áðà íèé» êîð äîí íèì íà ñå -
ëåí íÿì — õðèñ òè ÿ íñüêè ìè òà ìó ñóëü ìà íñüêè ìè êî çà êà ìè — ³
«ïðèïèñàíèé» íèì äî òîãî ïîë³òè÷íîãî ò³ëà, ó ðàìêàõ ÿêîãî ò³ ÷è
³íø³ êîçàêè ñåáå óñâ³äîìëþâàëè.
Íà òîì³ñòü íà ïðè ìîñ êîâñüê³é ä³ëÿíö³ âè íèê ëà ñêëàäí³øà
êîìá³íàö³ÿ. Ìè íó ëå ò³º¿ ÷àñ òè íè Êîð äî íó, ÿêà êî ëîí³çî âó âà ëà ñÿ
äåð æàâ íîþ ðó êîþ Ìîñ êî⳿, ìîæå áóòè âêëþ ÷å íå äî ðîñ³éñüêî ãî
íàö³îíàëü íî ãî íà ðà òè âó. ²íøà ñïðà âà â³ñòðÿ Êîð äî íó — êî çàöü -
êèé ïîÿñ Äîí — Âîë ãà — ß¿ê — Òå ðåê, àäæå öi êî çàö òâà óñâ³äîì -
ëþ âà ëè ñâîþ ³íàêø³ñòü â³ä ìîñ êî âñüêî ãî ñâ³òó òà ³íøèõ ñóñ³ä³â é
äî íåñ ëè öå â³ä÷óò òÿ àæ äî ÕÕ ñò. Êpiì òîãî, óïðî äîâæ XVI — ïåð -
øî¿ ïî ëî âè íè XVII ñò. ³ñíó âà ëà ðå àëü íà â³ðîã³äí³ñòü, ùî ïî êðî âè -
òå ëåì êî çàê³â ñòà íå ïî ëüñüêèé êî ðîëü. ² ò³ëüêè ö³ëêî âè òà ³íå ðò -
í³ñòü Âàð øà âè äàëà Ìîñêâ³ çìî ãó ïðàê òè÷ íî áåç êîí êó ðåí òíî
ðåàë³çó âà òè ñâ³é ñöå íàð³é61. ³äòàê ïðî äóê òèâ íèì áóëî á ðîç ãëÿ -
íó òè «êî çàöü êèé ñåã ìåíò» ïðè ìîñ êî âñüêî ãî Ñòå ïî âî ãî Êîð äî íó
ï³ä çíà êîì êîí öåïö³¿ Ä. Âå áå ðà, òîá òî ÿê ñà ìî äîñ òàò íþ ñòðóê òó ðó,
äî ÷îãî çà êëè êຠé À. Êàï ïå ëåð62. Ïðè öüîìó îáîâ’ÿçêîâî ñë³ä
âðàõîâóâàòè ò³ñí³ çâ’ÿçêè óêðà¿íñüêèõ êîçàê³â ç ðåøòîþ êîçàöòâ.
ßê âèäàºòüñÿ, ñàìå ïîºäíàí íÿ â ñòóä³ÿõ íàä Ñòå ïî âèì Êîð -
äî íîì òà êî çàöü êè ìè ñï³ëüíî òà ìè ð³çíèõ êîí öåï òó àëü íèõ ï³ä õî -
ä³â äîç âî ëèòü îïòè ìàëüí³øå âè áó äó âà òè äîñë³äíèöü êó ñòðà òåã³þ é
ðîç øè ðèòü ãî ðè çîí òè äëÿ ç’ÿ ñó âàí íÿ ðîë³ â ñõ³äíîºâðî ïåéñüê³é
³ñòî𳿠ÿê çãà äà íî ãî Êîð äî íó, òàê ³ êî çàöü êî ãî ñâ³òó, çîê ðå ìà.
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
482
1Êàï ïå ëåð À. Êà çà êè â çà ïèñ êàõ èíîñ òðàí öåâ äî 1648 ã. // Óêðà è íà è ñî ñåä íèå
ãî ñó äà ðñòâà â XVII âåêå. Ìà òå ðè à ëû ìåæ äó íà ðîä íîé êîí ôå ðåí öèè. — ÑÏá.,
2004. — Ñ. 37–58; Ïëîõ³é Ñ. Êî çà êîç íà âñòâî áåç êîð äîí³â: íî òàò êè ïðî êî ðèñòü
ïîð³âíÿëü íî ãî àíàë³çó // Óêð à¿íñüêèé ãó ìàí³òàð íèé îãëÿä. — Ê., 2004. —
Ñ. 63–84.
2McNeill W. N. Europe’s Steppe Frontier, 1500–1800. — Chicago, 1964.
3Ëè ñÿê-Ðóä íèöü êèé ². Óêðà¿ íà ì³æ Ñõî äîì ³ Çà õî äîì // Ëè ñÿê-Ðóä íèöü êèé ². ²ñòî -
ðè÷í³ åñå. — Ê., 1994. — Ñ. 4–5.
4Gordon L. Cossack Rebellions. Social Turmoil in the Sixteen-Century Ukraine. —
New York, 1983; Groushko M. The Cossacks: Warrior Riders of the Steppes. —
New York, 1993; Longworth Ph. The Cossacks. — New York, 1970; O’ Rourke.
Warriors and Peasants: The Don Cossacks in Late Imperial Russia. —
Basingstoke, 2000; Seaton A. The Horsemen of the Steppes: The Story of
the Cossacks. — London, 1985.
5Äàø êå âè÷ ß. Ð. Áîëü øàÿ ãðà íè öà Óêðà è íû: ýò íè ÷åñ êèé áàðü åð èëè ýò íî êîí -
òàê òíàÿ çîíà? // Ýòíî êîí òàê òíûå çîíû â Åâðî ïåé ñêîé ÷àñ òè ÑÑÑÐ: Èñòî ðèÿ,
äè íà ìè êà, ìå òî äû èç ó÷å íèÿ. — Ìîñ êâà, 1989. — Ñ. 7–21; Éîãî æ. Óêðà¿ íà íà
ìåæ³ ì³æ Ñõî äîì ³ Çà õî äîì (14–18 ñò.) // Çà ïèñ êè Íà ó êî âî ãî òî âà ðèñ òâà ³ìåí³
Øåâ ÷åí êà. — Ëüâ³â, 1991. — Ò. ÑÑÕÕ²². — Ñ. 28–44.
6Êàï ïå ëåð À. Þæíûé è Âîñ òî÷ íûé ôðîí òèð Ðîñ ñèè â XVI–XVIII âå êàõ // Ab Im -
perio. — 2003. — ¹ 1. — Ñ. 51–53; Ëåï ’ÿâ êî Ñ. Âå ëè êèé Êîð äîí ªâðî ïè ÿê ôàê -
òîð ñòà íîâ ëåí íÿ óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà (XVI ñò.). — Çà ïîð³ææÿ, 2001; Éîãî æ.
Óêð à¿íñüêå êî çàö òâî ³ òåîð³ÿ Âå ëè êî ãî Êîð äî íó // Êî çàöü êà ñïàä ùè íà. —
2005. — ¹ 2. — Ñ. 46–49.
7Barrett Th. M. At the Edge of Empire: The Terek Cossacks and the North Caucasus
Frontier, 1700–1860. — Boulder; Colo, 1999; Boeck B. Shifting boundaries on
the Don Steppe Frontier: Cossack, Empires and Nomads to 1739. — Ph. D. diss.,
Harvard University, 2002.; Ëåï ’ÿâ êî Ñ. Âå ëè êèé Êîð äîí ªâðî ïè…
8Savage W. Jr., Thompson S. I. The Comparative Study of the Frontier: An In tro -
duction // The Frontier. Comparative Studies. — Norman, Volume two. — S. 16–17.
9Turner F. J. The Frontier in American History. — New York, 1920.
10Webb W. P. The Great Frontier. — Austin, 1964.
11Bolton H. E. Wider Horizons of American History. — New York; London, 1939.
12Weber D. J. The Spanish Borderlands. Historiography Redux // The History
Teacher. — 2005. — ¹ 39. — November. — Ð. 43–56; Idem, The Spanish
Borderlands of North America: A Historiography // Magazine of History. — 2000. —
¹ 14. — Ð. 3–11.
13Wall H. M. Confessions of a British North Americanist: Bordenlands Historiography
and Early American History // Reviews in American History. — 1987. — Vol. 25. —
N 21. — P. 1; Weber D. J. The Spanish Borderlands. Historiography Redux. —
P. 44–45.
14Wall H. M. Confessions of a British North Americanist. — P. 2.
15Äèâ.: Hudson J. C. Theory and Methodology in Comparative Frontier Studies //
The Frontier. Comparative Studies. — Norman, 1977. — Vol. 1. — P. 11.
16 Ibidem. — P. 11; Pierson G. W. The Frontier and American Institutions: A Criticism
of the Turner Theory // Turner and Sociology of the Frontier. — New York; London,
1968. — P. 34.
17Äèâ. çîê ðå ìà: Hofstadter R. Introduction // Turner and Sociology of the Frontier. —
P. 6; Klose N. A Concise Study. Guide to the American Frontier. — Linciln, 1964. —
P. 8; Mikesell M. W. Comparative Studies in Frontier History // Annals of
the Association of American Geographers. — 1960. — ¹ 50. — P. 152–154.
18Bassin M. Turner, Solov’ev and the «Frontier Hypothesis»: The Nationalist Sig ni fi -
ca tion of Open Spaces // The Journal of Modern History. — 1993. — Vol. 65. —
¹ 3. — P. 471–511; Lobanov-Rostovsky A. Russian Expansion in the Far East in
the Light of Turner Hópothesis // The Frontier in Perspective. — Madison, 1957. —
P. 79–94; Riber A. J. Changing Concepts and Constructions of Frontiers: A Com pa -
ra tive Historical Approach // Ab Imperio. — 2003. — ¹ 1. — P. 41–42; Tread -
gold D. W. Russian Expansion in the Light of Turner’s Study of the American Fron -
tier // Agricultural History. — 1952. — Vol. 26. — ¹ 4. — P. 147–152.
483
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
19Ãðó øå âñüêèé Ì. Ñ. ²ñòîð³ÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. — Ê., 1994. — Ò. 1. — Ñ. 12–16. Ïðî
ñóòí³ñòü ðîç ðîá ëå íî¿ Ì. Ãðó øå âñüêèì êîí öåïö³¿ Ñòå ïó äèâ.: Ïð³öàê Î. ²ñòîð³î -
ñîô³ÿ Ìè õàé ëà Ãðó øå âñüêî ãî // Ãðó øå âñüêèé Ì. Ñ. ²ñòîð³ÿ Óêðà¿ íè- Ðóñè. —
Ñ. LVI–LVII.
20Ëèïà Þ. Ïðèç íà ÷åí íÿ Óêðà¿ íè. — Ëüâ³â, 1938. — Ñ. 19–22.
21Êàï ïå ëåð À. Þæíûé è Âîñ òî÷ íûé ôðîí òèð Ðîñ ñèè â XVI–XVIII âå êàõ. —
Ñ. 47–63; Ëåï ’ÿâ êî Ñ. Óêð à¿íñüêå êî çàö òâî… — Ñ. 46–49; ×îð íîâ³ë ². Äèêå Ïîëå
³ Äè êèé Çàõ³ä // Êðè òè êà. — 2006. — ¹ 3. — Ñ. 18–19; Riber A. J. Changing
Concepts and Constructions of Frontiers… — P. 42–43.
22Äèâ. íà ïðèê ëàä: Êàï ïå ëåð À. Þæíûé è Âîñ òî÷ íûé ôðîí òèð Ðîñ ñèè â XVI–
XVIII âå êàõ. — Ñ. 49–63; Gerhard D. The Frontier in Comparative view // Com pa ra -
ti ve Studies in Society and History. An International Quarterly. 1955. — March. —
Vol. 1. — Number 3. — P. 223–228; Khodorkovsky M. Russia’s Steppe Frontier.
The Making of a Colonial Empire, 1500–1800. — Bloomigton, 2002: Wiechyn -
ski J. L. The Russian Frontier: The Impact of Borderlands upon the Course of Early
Russian History. — Charlottesville, 1976.
23Êàï ïå ëåð À. Êà çà êè â çà ïèñ êàõ èíîñ òðàí öåâ äî 1648 ã. — Ñ. 37–38; Ïëîõ³é Ñ.
Êî çà êîç íà âñòâî áåç êîð äîí³â… — Ñ. 67.
24Øèð øå ïðî öå äèâ.: Savage W. Jr., Thompson S. I. The Comparative Study of the
Frontier: An Introduction. — Ð. 13.
25Riber A. J. Changing Concepts and Constructions of Frontiers… — P. 39.
26Äå òàëüí³øå ïðî îñîá ëè âîñò³ êî ìóí³êàö³¿ íà ϳâäåí íî àô ðè êà íñüêî ìó Êîð äîí³
äèâ.: Kopytoff I. The African Frontier: The Reproduction of Traditional African
Societies. — Bloomington, 1987. — P. 9–10; Òhompson L. The South African
Frontier in Comparative Perspective // The Frontier in history: North America and
Southern Africa Compared. — New Haven, 1981. — P. 85.
27Äèâ. ñïîñ òå ðå æåí íÿ Ä. Ãåð õàð äà òà Ì. Ìàé êåñ³ëà: Gerhard D. The Frontier in
Comparative view // Comparative Studies in Society and History. An International
Quarterly. 1955. — March. — Vol. 1. — N 3. — P. 209; Mikesell M. W. Comparative
Studies in Frontier History // Annals of the Association of American Geographers. —
1960. — N 50. — P. 157–159.
28Lattimore O. The Frontier in History // Com³tato internazionale di sciånze storiche.
X Congresso internazionale di sciånze storiche. — Pirenze, 1955. — Bd. 1. —
P. 117.
29Gerhard D. The Frontier in Comparative view. — P. 214; Mikesell M. W.
Comparative Studies in Frontier History. — P. 161–162.
30Thompson L. The South African Frontier in Comparative Perspective. — P. 87.
31Kristof L. K. D. The Nature of Frontier and Boundaries. — P. 271–273.
32Riber A. J. Changing Concepts and Constructions of Frontiers… — P. 27.
33Äàø êå âè÷ ß. Óêðà¿ íà íà ìåæ³ ì³æ Ñõî äîì ³ Çà õî äîì… — Ñ. 30.
34Êàï ïå ëåð À. Þæíûé è Âîñ òî÷ íûé ôðîí òèð Ðîñ ñèè. — Ñ. 49.
35Lattimore O. The Frontier in History. — P. 105–138. Äèâ. Òà êîæ: Mikesell M. W.
Comparative Studies in Frontier History. — P. 152.
36Áðå õó íåí êî Â. À. Ñòî ñóí êè óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà ç Äî íîì. — Ê.; Çà ïîð³ææÿ,
1998. — Ñ. 68–92; Éîãî æ. Óêð à¿íñüêå êî çàö òâî â êîë³ ñõ³äíîºâðî ïå éñüêèõ õðèñ -
òè ÿ íñüêèõ êî çàöü êèõ ñï³ëüíîò // ²ñòîð³ÿ óêð à¿íñüêî ãî êî çàö òâà. Íà ðè ñè ó äâîõ
òî ìàõ. — Ò. 1. — Ê., 2006. — Ñ. 129–130.
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
484
37Webb W. P., The Great Frontier. — Austin, 1964. Ïðî îñîá ëè âîñò³ êîí öåïö³¿
Â. Âåá áà äèâ: Jacobs W. R., Caughey J. W., Frantz J. B. Turner, Bolton, and Webb.
Three Historians of the American Frontier. — Seattle; London, 1965. — P. 75–108;
Ëåï ’ÿâ êî Ñ. Âå ëè êèé Êîð äîí ªâðî ïè ³ äîëÿ ºâðî ïå éñüêî¿ öèâ³ë³çàö³¿ â êîí öåïö³¿
Âàëü òå ðà Ïðåñ êî òà Âåáà // Óêð à¿íñüêèé ãó ìàí³òàð íèé îãëÿä. — Ê., 2005. —
Âèï. 11. — Ñ. 46–65.
38Ïðî îñîá ëè âîñò³ öèâ³ë³çàö³éíî ãî îá ëè÷ ÷ÿ Ìîñ êî⳿, ïîºäíàí íÿ â íüî ìó ì³ñöå -
âî¿ òðà äèö³¿ òà ð³çíî âåê òîð íèõ âïëèâ³â (çî ëî òî îð äè íñüêèõ, â³çàíò³éñüêèõ, â³çàí -
òèçîâàíî¿ ñóì³ø³ çàõ³äíî¿ äóì êè, ÷àñ òêî âî ºâðî ïå éñüêèõ) äèâ. õî÷à á: ʳíàí Å.
Ðîñ³éñüê³ ³ñòî ðè÷í³ ì³ôè. — Ê., 2001; Ñàâ âà Â. È. Ìîñ êîâ ñêèå öàðè è âè çàí òèé -
ñêèå âà ñè ëåâ ñû. Ê âîï ðî ñó î âëè ÿ íèè Âè çàí òèè íà îá ðà çî âà íèå èäåè öàð ñêîé
âëàñ òè ìîñ êîâ ñêèõ ãî ñó äà ðåé. — Õàðü êîâ, 1901; Òðó áåö êîé Í. Ñ. Èñòî ðèÿ.
Êóëü òó ðà. ßçûê. — Ì., 1995; Ostrowski D. Muskovy and Mongols. Cross-cultural
influences on steppe frontier, 1304–1589; Pelenski J. State and Societe in Mus ko vi -
te Russia and the Mongol-Turkiñ System in the Sixteenth Century // Pelenski J.
The Contest for the Legacy of KIevan Rus’. — New York, 1998. — P. 228–244.
39Boeck B. Shifting boundaries on the Don Steppe Frontier… — Ð. 3.
40 Ibidem. — Ð. 24; Boeck B. Capitulation or Negotiation: Relations between the Don
Host and Moscow in the Aftermath of Razin Uprsing // Die Geschichte Russlands
im. 16 und 17 Jahrhundert aus der Perspektive seiner Regionen. — Forschungen
zur osteuropäischen Geschihte. — 2004. — ¹ 63. — P. 382–385.
41Äå òàëüí³øå ïðî ì³ñöå Íî ãà éñüêî¿ Îðäè â ïîë³òè÷ íèõ ðîç ðà õóí êàõ Òó ðå÷ ÷è íè
äèâ: Òðå ïàâ ëîâ Â. Â. Èñòî ðèÿ Íî ãàé ñêîé Îðäû. — Ì., 2002. — Ñ. 246–249,
348–352, 420.
42Ôà è çîâ Ñ. Ïèñü ìà õà íîâ Èñëàì-Ãè ðåÿ ²²² è Ìó õàì ìåä–Ãè ðåÿ ²V ê öàðþ
Àëåêñåþ Ìè õàé ëî âè ÷ó è êî ðî ëþ ßíó Êà çè ìè ðó 1654–1658 // Êðûì ñêî òà òàð -
ñêàÿ äèï ëî ìà òè êà â êîí òåê ñòå ïî ñòïå ðå ÿñ ëàâ ñêî ãî âðå ìå íè. — Ìîñ êâà,
2003. — Ñ. 16.
43Prescott R. V. The Geography of Frontiers and Boundaries. — London, 1965. —
P. 41.
44 Ibidem. — P. 34–35.
45Boardman E. P. Chinese Mandarins and Western Traders: The Effect of the Fron ti er
in Chinesse History // The Frontier in Perspective. — Madison, 1957. — P. 96, 108.
46Ðó ñè íà Î. Óêðà¿ íà ï³ä òà òà ðà ìè ³ Ëèò âîþ. — Ê., 1998. — Ñ. 90.
47Äèâ.: Õî ðîø êå âè÷ À. Ë. Ðóñü è Êðûì: Îò ñî þ çà ê ïðî òè âîñ òî ÿ íèþ. Êî íåö XV —
íà ÷à ëî XVI â. — Ìîñ êâà, 2001. — Ñ. 99, 113, 119, 188; Ôà è çîâ Ñ. «Ãäå Ìîñ êâà,
ãäå âîñ òîê, ãäå çà ïàä»: ãå îã ðà ôè ÷åñ êàÿ ïî ëå ìè êà ìåæ äó êðûì ñêèì õà íîì Ìóõ -
õà ìå äîì-Ãè ðå åì ²V è öà ðåì Àëåêñååì Ìè õàé ëî âè ÷åì â 1655–1658 ãã. // Óêðà¿ -
íà òà Ðîñ³ÿ: ïðî áëå ìè ïîë³òè÷ íèõ ³ ñîö³îêóëü òóð íèõ â³äíî ñèí. Çá³ðíèê íà óêî âèõ
ïðàöü. — Ê., 2004. — Ñ. 129–134, 145.
48Òðå ïàâ ëîâ Â. Â. Èñòî ðèÿ Íî ãàé ñêîé Îðäû. — Ñ. 632–633.
49Zavala S. Frontiers of Hispanic America // The Frontier in Perspective. — S. 51.
50Äàø êå âè÷ ß. Óêðà¿ íà íà ìåæ³ ì³æ Ñõî äîì ³ Çà õî äîì (14–18 ñò.). — C. 34.
51Íî âî ñå ëüñêèé À. À. Áîðü áà Ìîñ êîâ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà ñ òà òà ðà ìè… —
Ñ. 134–136, 154–155, 218–219 òà ³í.; Horn M. Skutki ekonomiczne najazdów tatar -
s kich z lat 1605–1633 na Rys’ Czerwon¹. — Wroc³aw, 1964.
52Äèâ., çîê ðå ìà; Anderson G. C. The Indian Southwest 1580–1830: Ethnogenesis
and Reinvention. — Norman, 1999. — P. 106, 211, 213–214.
ÒÈÏÎËÎÃ²ß ÑÒÅÏÎÂÎÃÎ ÊÎÐÄÎÍÓ ªÂÐÎÏÈ
485
53Weber D. J. The Spanish Borderlands. Historiography Redux. — Ð. 48.
54Äèâ.: Hofstadter R. Introduction. — P. 4; Pierson G. W. The Frontier and American
Institutions… — P. 17–31; Savage W. Jr., Thompson S. I. The Comparative Study
of the Frontier… — P. 5.
55Íî âî ñå ëüñêèé À. À. Áîðü áà Ìîñ êîâ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà ñ òà òà ðà ìè… — Ñ. 331,
373–384.
56Äèâ., çîê ðå ìà: Èñòî ðèÿ Äîíà ñ äðåâ íåé øèõ âðå ìåí äî ïà äå íèÿ êðå ïîñ òíî ãî
ïðà âà â Ðîñ ñèè. — Ðîñ òîâ-íà-Äîíó, 1973. — Ñ. 153.
57Êó ëà êî âñüêèé Ï. Ì. ×åðí³ãîâî-ѳâåð ùè íà ó ñêëàä³ Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ 1618–
1648 ðð. — Ê., 2006. — Ñ. 74–96, 253–341.
58Äèâ.: Ku³akowski P. Kolonizacja Kijowszczyzny i Czernichowszczyzny (1569–
1648) / Modernizacja struktur w³adzy w warunkach opóznienia. Europa Œrodkowo-
Wschodnia na prze³omie œriódniowiecza i czasów nowo¿ytnych. — Warszawa,
1998. — S. 160–168; Litwin H. Nap³yw szlachty polskiej na Ukrainê (1568–
1648). — Warszawa, 2000.
59Hofstadter R. Introduction. — P. 6.
60Ïðî ïî íÿò òÿ «êî çàöü êèé õë³á» äèâ.: Ëåï ’ÿâ êî Ñ. Ôopìyâaííÿ câiòoãëÿä íèõ çà -
caä óêðà¿íñüêoão êî çàö òâà (ïî íÿò òÿ «êî çàöüêoão õë³áa» â ocòaííié òpeòèíi
XVI ñò.) // Óêðà¿ íà â Öåí òðàëü íî-Ñõ³äí³é ªâðîï³. Còyäi¿ ç icòopi¿ XI–XVIII ñò. —
Ê., 2000. — C. 143–158.
61Äîê ëàäí³øå ïî öå äèâ.: Áðå õó íåí êî Â. À. Ìîñ êî âñüêà åê ñïàíñ³ÿ ³ Ïå ðå ÿñ ëà â -
ñüêà ðàäà 1654 ðîêó. — Ê., 2005.
62Êàï ïå ëåð À. Êà çà êè â çà ïèñ êàõ èíîñ òðàí öåâ äî 1648 ã. — Ñ. 37–38.
²ÊÒÎÐ ÁÐÅÕÓÍÅÍÊÎ
486
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-78743 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-01T08:32:53Z |
| publishDate | 2006 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Брехуненко, В. 2015-03-20T16:00:42Z 2015-03-20T16:00:42Z 2006 Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв / В. Брехуненко // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 453-486. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78743 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історіографія та методологія Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв Article published earlier |
| spellingShingle | Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв Брехуненко, В. Історіографія та методологія |
| title | Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв |
| title_full | Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв |
| title_fullStr | Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв |
| title_full_unstemmed | Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв |
| title_short | Типологія Степового Кордону Європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв |
| title_sort | типологія степового кордону європи і перспектива дослідження історії східноєвропейських козацтв |
| topic | Історіографія та методологія |
| topic_facet | Історіографія та методологія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78743 |
| work_keys_str_mv | AT brehunenkov tipologíâstepovogokordonuêvropiíperspektivadoslídžennâístorííshídnoêvropeisʹkihkozactv |