Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І
Saved in:
| Published in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Date: | 2006 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2006
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78744 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І / В. Станіславський // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 489-508. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859850832512548864 |
|---|---|
| author | Станіславський, В. |
| author_facet | Станіславський, В. |
| citation_txt | Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І / В. Станіславський // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 489-508. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T15:41:30Z |
| format | Article |
| fulltext |
Ðîçä³ë IV
Äæåðåëîçíàâñòâî
Â’ÿ÷åñëàâ Ñòàíiñëàâñüêèé
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
 ÍÅÄÐÓÊÎÂÀÍÈÕ ËÈÑÒÀÕ ²ÂÀÍÀ ÌÀÇÅÏÈ
ÄÎ ÏÅÒÐÀ ²
Â
õîäi ðîñiéñüêî-òó ðåöü êî¿ âiéíè 1686–1700 ðð. ðîñié -
ñü êè ìè òà óêð à¿íñüêè ìè âiéñüêà ìè áóëî çäiéñíå íî ðÿä
ïî õîäiâ íà Ïiâäåíü, ïiä ÷àñ ÿêèõ çâå äå íî íîâi ôîð òåöi,
à òà êîæ çà õîï ëå íî âàæ ëèâi îïîðíi ïóí êòè Îñìà íñüêî¿ iìïåði¿, çà â -
äÿ êè ÿêèì çíà÷ íî ïî ñè ëå íî îá îðî íîç äàòíiñòü Ðîñiéñüêî¿ òà Óêð à -
¿í ñüêî¿ äåð æàâ i ñòâî ðå íî áàçè äëÿ ïîä àëü øî¿ åê ñïàíñi¿ â öüî ìó íà -
ïðÿì êó. Íàéáiëüøè ìè çäî áóò êà ìè ñòà ëè âiäiáðàíi â òóðêiâ ïiä ÷àñ
Ïåð øî ãî Äíiïðî âñüêî ãî ïî õî äó 1695 ð. ôîð òåöi íà íè æíüî ìó
Ïîäíiïðîâ’¿, íà é âàæ ëèâ iøîþ ç ÿêèõ áóâ Êè çè êåð ìåí, à òà êîæ
Àçîâ, âçÿ òèé ó 1696 ð. Ç öèõ ïëàö äàðìiâ ïëà íó âà ëî ñÿ ïðî äîâ æåí íÿ
âîºííèõ äié ç ìå òîþ âè õî äó äî ×îð íî ãî ìîðÿ. Äëÿ öüî ãî ïî òðiáíî
áóëî çà âî ëîä iòè êëþ ÷î âè ìè ôîð òå öÿ ìè íà éîãî óçáå ðåææi — Î÷à -
êî âîì òà Êåð ÷þ. Â 1697–1698 ðð. óêðà¿íñüêi òà ðîñiéñüêi âiéñüêà
çäiéñíè ëè äðó ãèé i òðåòié Äíiïðîâñüêi ïî õî äè, ìà þ ÷è íà ìåòi çà -
õîï ëåí íÿ Î÷à êî âà, îäíàê öÿ ìåòà íå áóëà äî ñÿã íó òà. Êî íòðïî õî äè
ç áîêó Îñìà íñüêî¿ iìïåði¿ íå äàëè çìî ãè ðîñ iÿ íàì òà óêðà¿ íöÿì ðå -
à ë içó âà òè ñâî¿ çà âî éîâ íèöüêi ïëà íè. Íàâ ïà êè, íà ìà ãàí íÿ òóðêiâ i
òà òàð âiäáè òè âòðà ÷å íèé ïëàö äàðì çìó ñè ëè äî ñïðÿ ìó âàí íÿ ìàê -
ñè ìó ìó çó ñèëü íà éîãî çà õèñò.
Ñå ðåä ñïðàâ Ðîñiéñüêî ãî äåð æàâ íî ãî àðõiâó äàâíiõ àêòiâ
íàìè áóëî çíàé äå íî 18 íå äðó êî âà íèõ ëèñòiâ ãåòü ìà íà ²âàíà Ìà çå -
ïè äî ðîñiéñüêî ãî öàðÿ Ïåò ðà ², îäèí äî íå âiäî ìî¿ îñî áè, êîòði áåç -
ïî ñå ðåä íüî ñòî ñó þòü ñÿ äðó ãî ãî i òðåòü î ãî Äíiïðî âñüêèõ ïî õîäiâ,
à òà êîæ 2 ëèñ òà äî öàðÿ çà 1699 ð., ïî â’ÿ çà íèõ ç âiéíîþ ïðî òè
Îñìà íñüêî¿ iìïåði¿.
Äðó ãèé Äíiïðî âñüêèé ïî õiä, ÿê âiäî ìî, áóëî ïðî âå äå íî â
òðàâíi-æîâòíi 1697 ð. Ïëà íè óêðà¿íöiâ òà ðîñ iÿí ïå ðå äáà ÷à ëè óäàð
ïî Î÷à êî âó ç ñóøi, à òà êîæ áëî êó âàí íÿ éîãî ç ìîðÿ, ùî ìàëî ïðè ç -
âåñ òè äî ïàäi ííÿ ìiñòà. Ó ïåð øèõ òðüîõ ç âiäíàé äå íèõ ëèñòiâ
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 6, 2006 489
éäåòü ñÿ ïðî ïiäãî òîâ êó äî ïî õî äó. Îòæå, 17 áå ðåç íÿ 1697 ð.* â
ëèñòi äî Ïåò ðà ² Ìà çå ïà ïè ñàâ, ùî, ÿê ïî âiäîì ëÿ ëî ñÿ é ðàí iøå,
êiëüêà ñî òåíü êî çàêiâ Ïîë òà âñüêî ãî ïî ëêó çà éîãî íà êà çîì õî äè ëè
ïiä «áó ñóð ìàíñüêi æèò ëà». Öèì êî çà êàì âäà ëî ñÿ âiäiãíàòè áà ãà òî
õó äî áè òà çà õî ïè òè 26 «ÿçèêiâ», ñå ðåä ÿêèõ îä íî ãî çíàò íî ãî òà òà -
ðè íà, ïiä Ïå ðå êî ïîì, â óðî ÷èùi ×èí ãà ðåõ. Òå ïåð ãåòü ìàí âiäïðàâ -
ëÿâ äî Ìîñ êâè âà òàæ êà êî çàöü êî ãî çà ãî íó Âà ñè ëÿ Øè áà ëåí êà ç òî -
âà ðèñ òâîì ó êiëüêîñòi 52 îñiá, à ç íèìè é 25 ïî ëî íå íèõ1. 8 êâiòíÿ
1697 ð. Ìà çå ïà ïî âiäîì ëÿâ öàðþ ïðî òå, ùî ç ðî çâiäó âàëü íî¿ ïî -
¿çäêè çà êîð äîí ïî âåð íóâ ñÿ ìåø êà íåöü Íiæè íà Çãó ðà Ñòèëºâ. Âií
ïðè âiç äîñ òîâiðíi âiäî ìîñòi ùîäî íà ìiðiâ òà äié ïðî òèâ íè êà, à òà -
êîæ êðåñ ëåí íÿ Î÷à êî âà. Êèì áóëî çðîá ëå íî ö³ êðåñ ëåí íÿ, â ëèñòi
íå âêà çà íî. Ç ëèñ òà ìè i êðåñ ëåí íÿ ìè Ñòèëºâ áóâ âiäïðàâ ëå íèé äî
Ìîñ êâè2. Íàñ òóï íî ãî ìiñÿ öÿ âiäî ìîñòi, íàä àíi öiºþ îñî áîþ, áóëè
ïiäòâåð äæåíi òîð ãî âè ìè ëþäü ìè, ÿêi ïðè ¿õà ëè ç Öàð ãî ðî äà. Âîíè
ñòî ñó âà ëè ñÿ òîãî, êóäè ìàëè íà ïðàâ ëÿ òè ñÿ ç âiéñüêà ìè òó ðåöüêi
ñóë òàí òà âiçèð3.
23 êâiòíÿ 1697 ð. ãåòü ìàí ñïîâ iùàâ, ùî çà öà ðñüêèì óêà çîì
18 i 19 êâiòíÿ çóñòði÷àâ ñÿ â Ñó ìàõ ç âîºâî äîþ ßêî âîì Äîë ãî ðó êî -
âèì ç ìå òîþ îá ãî âî ðåí íÿ âîºííèõ ñïðàâ. Íà íà ðàäi áóëî âèð iøå íî
âèñ òó ïà òè â ïî õiä, ïiñëÿ äîñ òàâ êè ñó äåí âiä Áðÿ íñüêà äî Ïå ðå âî -
ëî÷ íè òà ð. Ñà ìà ðè. Ðîñiéñüêi é óêðà¿íñüêi âiéñüêà ïëà íó âà ëî ñÿ
ç’ºäíà òè íà Êî ëî ìà êó ÷è Îð÷è êó, ïî òiì iòè äî Íî âî áî ãî ðî äèöü êà,
à çâiäòè ñóä íà ìè ïî Äíiïðó ðó õà òè ñÿ äî ×îð íî ãî ìîðÿ. Ó ðàçi çà -
òðèì êè ç ìî ðñüêè ìè ñóä íà ìè áóëî âèð iøå íî âè ðó øà òè íà äíiïðîâ -
ñüêèõ. Àëå ïå ðåä äîñ òàâ êîþ ìî ðñüêèõ ñó äåí âèñ òó ïà òè áóëî íå
äîöiëüíî, àáè äà ðåì íî íå âè êî ðèñ òî âó âà òè õëiáíèõ çà ïàñiâ, i ùîá
ðàí íüî ãî âåñ íÿ íî ãî ÷àñó êîíi íå ñòðàæ äà ëè âiä íå ñòà÷i êîðìiâ. Ìà -
çå ïà ïî ÿñ íþ âàâ, ùî çà òðèì êà ç áó äiâíèö òâîì ìî ðñüêèõ ñó äåí ñòà -
ëà ñÿ ÷å ðåç âiäìîâ êè ñïî ÷àò êó áðÿ íñüêî ãî, à ïî òiì òðóá ÷å âñüêî ãî
âîºâîä ïî ñëà íèì íèì i çà ïî ðîæ öÿ ìè ëþ äÿì ó âèä iëåííi ïðè äàò íî -
ãî ëiñó äëÿ âè ãî òîâ ëåí íÿ ïiäî øîâ äëÿ ìî ðñüêèõ ñòðóãiâ. ×å ðåç öå
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
490
* Òóò i äàëi êóð ñè âîì ïî çíà ÷à þòü ñÿ íå äðó êî âàíi ëèñ òè ²âàíà Ìà çå ïè äî
ðîñiéñüêî ãî öàðÿ, çà âè íÿò êîì ëèñ òà âiä 18 ëþ òî ãî 1698 ð., àä ðå ñî âà íî ãî
äî íå âiäî ìî¿ îñî áè.
ïiäîø âè ùå íå áóëè ïðè ñëàíi. Êðiì òîãî, íå áóëè ïðè ñëàíi é âèä i -
ëåíi çà öà ðñüêèì íà êà çîì íå îáõiäíi äëÿ ñó äåí çà ëiçî, ïî ëîò íî òà
iíøi ðå÷i. Áóëè ïðè âå çåíi ëèøå ñìî ëà òà ÿêîði. Ãåòü ìàí íà âiòü ïðè -
ïóñ êàâ, ùî çà ïî ðîæöi áó äóòü âiäãî âî ðþ âà òè ñÿ âiä ìî ðñüêî ãî ïî -
õî äó ÷å ðåç çà òðèì êó ç áó äiâíèö òâîì ñó äåí4.
Ïðî çà òðèì êè çi ñïî ðóä æåí íÿì ñó äåí ìàºìî é iíøi äàíi.
Òàê, íà ïðèêiíöi êâiòíÿ ëþ äè íà Ìà çå ïè ²âàí Ñó õèí äî íî ñèâ ç Òðóá -
÷å âñüêà, ùî âîºâîäà çà áî ðî íÿâ âçèì êó ðó áà òè äå ðå âà, à ïiñëÿ ñêàð -
ãè íà íüî ãî öàðþ áóëî âè ãî òîâ ëå íî 30 ïiäîøâ, 20 ñó äåí ïå ðå òÿã íó -
òî äî Äåñ íè5. Âîºâîäè âèï ðàâ äî âó âà ëè ñÿ òèì, ùî íå äîç âî ëÿ ëè ðó -
áà òè áîð òíèõ äå ðåâ, ç ÿêèõ ñå ëÿ íè ïëà òè ëè ìå äî âèé îá ðîê6.
Ðî áî òè ïðî äîâ æó âà ëè ñÿ, i, íå çâà æà þ ÷è íà âñi òðóä íîùi, äî ïî ÷àò -
êó ïî õî äó áóëî ïiäãî òîâ ëå íî çíà÷ íó êiëüêiñòü ïëà âàëü íèõ çà ñîáiâ.
Òàê, 5 òðàâ íÿ ãåòü ìàí ïè ñàâ äî Ìîñ êâè, ùî ãî ðî äîâi êî çà êè çðî áè -
ëè 70 ìî ðñüêèõ ñó äåí i 600 ÷îâíiâ. Íà öåé ÷àñ âií ìiã áè âæå âèñ òó -
ïè òè â ïî õiä, àëå ç Áðÿ íñüêà íå áóëî é íî âèí ïðî ãî òîâíiñòü ñó äåí,
ïðè çíà ÷å íèõ äëÿ ðîñ iÿí. À 23 òðàâ íÿ äî íî ñèâ, ùî ç öüî ãî ìiñòà âiä
çà ïî ðîçü êî ãî ìà éñòðà Âà ñè ëÿ Áî ãó øà íàä iéøëî ùå 90 ñó äåí —
50 äëÿ ãî ðî äî âèõ i 40 äëÿ çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ7.
Ùî æ äî çà ïî ðîæöiâ, òî ïî òðiáíi ïðè ïà ñè, â òîìó ÷èñëi é äëÿ
ñó äåí, íà ïðàâ ëÿ ëè ñÿ äî íèõ ùå â 1696 ð., à òà êîæ â áå ðåçíi 1697 ð.8
Àëå, î÷å âèä íî, öüî ãî áóëî çà ìà ëî, áî ùå é 17 òðàâ íÿ 1697 ð. â ëèñòi
äî Ìà çå ïè çà ïî ðîæöi ïî âiäîì ëÿ ëè, ùî ãî òîâi äî ïî õî äó, àëå íå ìà -
þòü ìî ðñüêèõ ÷îâíiâ òà iíøèõ ïðè ïàñiâ, i ïðî ñè ëè ÿê íàé øâèä øå ¿õ
ïðè ñëà òè9.
Öà ðñüêèé óêàç ïðî ïî ÷à òîê ïî õî äó äëÿ çà õîï ëåí íÿ Î÷à êî âà
é çà õèñ òó Êè çè êåð ìå íÿ i Òà âà íñüêà áóëî âè äà íî 25 òðàâ íÿ10.
Ðîñiéñüêi âiéñüêà, î÷î ëþ âàíi Äîë ãî ðó êî âèì, âèñ òó ïè ëè ç Áºëãî ðî -
äà i Ñå âñüêà, à óêðà¿íñüêi, ïiä ïðî âî äîì Ìà çå ïè, ç Áà òó ðè íà. Íà
Êî ëî ìà êó âîíè ç’ºäíà ëè ñÿ é ðó øè ëè äî äíiïðî âñüêèõ ôîð òåöü.
Ó âiäíàé äå íî ìó ëèñòi ãåòü ìà íà äî öàðÿ âiä 27 ñåð ïíÿ 1697 ð.
êî ðîò êî âèê ëà äå íî ïå ðå áiã ïî õî äó âiä ïðè áóò òÿ âiéñüê äî äíiïðî â -
ñüêèõ ôîð òåöü — 25 ëèï íÿ äî ÷àñó éîãî íà ïè ñàí íÿ â òà áîði áiëÿ
Òî ìà êiâêè. Ìà çå ïà àê öåí òó âàâ óâà ãó íà ïðè ÷è íàõ âiäõî äó îñíîâ -
íèõ ñèë òà íà çà õî äàõ, çäiéñíå íèõ äëÿ ïiäòðèì êè îá îðî íîç äàò íîñòi
ôîð òåöü. Îòæå, êîëè âîíè ç Äîë ãî ðó êî âèì ç âiéñüêà ìè ïðè áó ëè äî
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
491
Òà âàíi i Êè çè êåð ìå íà, îäíà ÷àñ òè íà òà òàð i òóðêiâ ïî ÷à ëà íà ñòóï íà
ìiñòå÷ êî ²ñëàì êåð ìåí ç êðè ìñüêî ãî áîêó, à iíøà íà Êè çè êåð ìåí ç
áiëãî ðî äñüêî¿ ñòî ðî íè (²ñëàì êåð ìåí áóâ çà ëè øå íèé îá îðîí öÿ ìè
äî ïiäõî äó îñíîâ íèõ ñèë, çâiäêè âî ðîã âiâ îá ñòðië ôîð òåöi Øè í -
ãiðåÿ, à ïiñëÿ ¿õíüî ãî ïðè áóò òÿ éîãî óêðiïëåí íÿ áóëè ïî êè íóòi ïðî -
òèâ íè êîì. Êðiì òîãî, ç 31 ëèï íÿ ïî 2 ñåð ïíÿ òðè âà ëè áî¿ çà Øèí -
ãiðåé11). Òóð êè ñòðiëÿ ëè ç ãàð ìàò i äðiáíî¿ çáðî¿, òà òà ðè ïî ñòiéíî
íà ïà äà ëè, ïî òiì ïðî òèâ íèê ïðè áóâ íà ñóä íàõ ç ãàð ìà òà ìè ç ×îð íî -
ãî ìîðÿ. Öèì âî ðîã çà âà äèâ ïëà íî âà íî ìó ïðî äîâ æåí íþ ïî õî äó.
 òàêié ñè òó àöi¿ ïðè áóëi âiéñüêà ïðè ñòà ðî ìó Òà âà íñüêî ìó ìiñòå÷ -
êó çâî äè ëè íîâå ìiñòî é äà âà ëè âiäñi÷ ïðî òèâ íè êó. Âåñü ÷àñ áî¿ áó -
ëè ðiâíè ìè, ëèøå 2 ñåð ïíÿ âî ðîã çóìiâ çà âäà òè øêî äè. Âiä îñ íîâ -
íèõ ñèë áóëî âiäiðâà íî ñòî i êiëüêà äå ñÿòêiâ êiííî òè. ×àñ òè íà ¿¿
áóëà çíè ùå íà, à iíøà ïî òðà ïèëà â ïî ëîí. Ïiä ÷àñ öüî ãî áîþ áóëî
áà ãà òî âáè òî i ïî ðà íå íî ëþ äåé òà êîæ ç áîêó ïðî òèâ íè êà (éäåòü ñÿ
ïðî íà ïàä áiëãî ðî äñüêèõ òà òàð íà óêðiïëåí íÿ áiëÿ Êè çè êåð ìå íà, â
ÿêèõ ïå ðå áó âà ëè âiéñüêà, î÷î ëþ âàíi ²âà íîì Îáè äî âñüêèì. Òà òà -
ðàì âäà ëî ñÿ ç äî ïî ìî ãîþ âiéñüêî âî¿ õèò ðîñòi âè ìà íè òè ç îêîïiâ
çà ãií êíÿ çÿ Þðiÿ ×åò âåð òè íñüêî ãî12).
Ïðî òÿ ãîì ìiñÿ öÿ, çà é ìà þ ÷èñü áó äiâíèö òâîì i âå äó ÷è áî¿,
ðîñiéñüêi òà óêðà¿íñüêi âiéñüêà ñòà ëè âiä÷ó âà òè íå ñòà ÷ó ïðî äî -
âîëü ñòâà i áîºïðè ïàñiâ. Çà ëè øà ëà ñÿ ëèøå íàä iÿ íà ïðî äî âîëü÷i
ïðè ïà ñè, ïðè âå çåíi äëÿ òà âà íñüêî¿ çà ëî ãè, àëå ¿õ áè âèñ òà ÷è ëî íå -
íà äîâ ãî. Òà é íå áóëî á ç ÷èì çà ëè øè òè çà ëî ãó, áî î÷iêó âà òè äî ïî -
ìî ãè çà çíà÷ íîþ âiääà ëå íiñòþ öüî ãî ìiñòà áóëî ìàð íî. Â òîé æå
÷àñ âiä «ÿçèêiâ» i ïå ðå áiæ÷èêiâ ïðî òèâ íèê äiçíàâ ñÿ ïðî âòî ìó
âiéñüê íà áó äiâíèöòâi, íå ñòà ÷ó õëiáà, ÷å ðåç ùî äå ÿêi ëåã êî âàæíi
ëþäè ïî ÷à ëè âòiêà òè, i çìåí øèâ iíòåí ñèâíiñòü îá ñòðiëó Øè íãiðåÿ.
Öèì ñà ìèì âî ðîã õîòiâ ïå ðå êî íà òè ðîñiéñüêî-óêðà¿íñüêi ñèëè, ùî
â íüî ãî ñà ìî ãî íå âèñ òà ÷ຠïðè ïàñiâ, i âòÿã íó òè ¿õ â òðè âà ëå ïðî -
òèñ òî ÿí íÿ, àáè ïî òiì, êîëè äî êðàþ âè ÷åð ïàºòüñÿ ïðî äî â îëüñòâî,
âçÿ òè ¿õ â ìiöíó îá ëî ãó. Ñàìi æ òóð êè i òà òà ðè ìîã ëè ïiäòðè ìó âà òè
ñâîþ áîºçäàòíiñòü íà âè ñî êî ìó ðiâíi, ïî ïîâ íþ þ ÷è ñèëè òà ïðî äî -
âîëü÷i ïðè ïà ñè, áî çíà õî äè ëè ñÿ ïî áëè çó ñâî¿õ ïî ñå ëåíü. Âèõiäöi
òà «ÿçè êè» ðîç ïîâ iäà ëè, ùî ïðî òèâ íèê, çíà þ ÷è ïðî ïå ðå áó âàí íÿ ó
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
492
âiéñüêàõ âîºâîäè é ãåòü ìà íà, òèì áiëüøå ïðàã íóâ ïå ðå ìî ãè, ðîç ðà -
õî âó þ ÷è íà âå ëè êó ñëà âó òà iíøi çäî áóò êè.
Âè õî äÿ ÷è ç òà êèõ îá ñòà âèí, â Òà âà íñüêî ìó ìiñòi áóëî çà ëè -
øå íî 5 òèñ. îñiá ç îáîõ ðåã iìåíòiâ, êðiì 500 íà é íÿ òèõ çà ïî ðîæöiâ, i
íå îáõiäíó êiëüêiñòü ïðè ïàñiâ. Îñíîâíi ñèëè âiäiéøëè íà ñóä íàõ
20 ñåð ïíÿ. Íà 26 ñåð ïíÿ âîíè ïðè áó ëè äî îá îçiâ â óðî ÷èùi Òî ìà -
êiâ êà, äå òåæ âiä÷ó âàâ ñÿ áðàê ïðè ïàñiâ, ÷å ðåç ùî äå ÿêi ëþäè ïî ðîç -
õî äè ëè ñÿ ïî äî ìiâêàõ. Öåé ïå ðå õiä áóâ âàæ êèì, áî ïå ðå øêî äîþ
áóëè ñóï ðî òèâíi âiòðè, íå ãî äà. Ðîñiéñüêi ðàòíi ëþäè, à íà é áiëüøå
êî çà êè, õàð ÷ó âà ëè ñÿ «äè êè ìè çà ïà ñà ìè»: îâî ÷à ìè, ÿá ëó êà ìè,
ãðóø êà ìè, òåð íîì, ÿêi ðîñ ëè íà áå ðå ãàõ Äíiïðà. Äàëi çà ëè øà ëî ñÿ
çäiéñíè òè ïå ðå õiä äî Êî äàöü êî ãî ïå ðåâî çó, à ïî òiì — äî îðiëü -
ñüêèõ ìiñò. Ïðè ÷î ìó âåñü ÷àñ çáåð iãà ëà ñÿ íå áåç ïå êà âî ðî æèõ íà -
ïàäiâ, ïðî òèâ íèê ïiäõî äèâ äî òà áîðiâ i ïiä Çà ïî ðîçü êó Ñi÷.
Ç Òà âàíi êî øî âèé îò à ìàí ç òî âà ðèñ òâîì ïðè ñëàâ «ÿçè êà»,
âçÿ òî ãî íà Äíiïði, âèùå Òà âà íñüêî ãî îñòðî âà. Ç ðîç ïîâiäi ïî ëî íå -
íî ãî áóëî çðî çóì iëî, ùî ïðî òèâ íèê õîòiâ çäî áó òè Òà âà íñüêå ìiñòî,
äëÿ ÷îãî óêðiïëþ âàâ ñâî¿ ñèëè.  çâ’ÿç êó ç öèì âîºâîäà i ãåòü ìàí
ïî ñëà ëè çi ñâî¿õ òà áîðiâ äî Òà âàíi ïî íàä 1 òèñ. âè áîð íèõ ëþ äåé:
ãåòü ìàí âèä iëèâ 760 îñiá, à âîºâîäà — 300. Ïîñ ëà íèì áóëî íà êà çà -
íî ïðî é òè â ìiñòî, ç’ºäíà òè ñÿ ç çà ëî ãîþ i ñïiëüíî îá îðî íÿ òè ñÿ âiä
âî ðî ãà. Êðiì òîãî, ïè ñà ëè äî êî øî âî ãî îò à ìà íà i çà ïî ðîæöiâ, ÿêi
áóëè ïðè íüî ìó, àáè àæ äî âiäõî äó ïðî òèâ íè êà íå çà ëè øà ëè
âîºííèõ ñïðàâ, à ïðè ñëà íèì íà ïiäêðiïëåí íÿ äî ïî ìîã ëè óâiéòè â
ìiñòî*. Äàëi ìàëè íà ìið éòè äî ïðè êîð äîí íèõ ìiñò, äå áóäå ìîæ ëè -
âî âèð iøè òè ïè òàí íÿ ç õëiáîì. Òàì ãåòü ìàí õîòiâ çà òðè ìà òè ñÿ,
ñïîñ òåð iãà þ ÷è çà äiÿ ìè âî ðî ãà. Ãî ðî äîâi æ êî çà êè çäàâ íà ìàëè òà -
êèé «íå ïðèñ òîé íèé çâè ÷àé», ùî ÿê òiëüêè ðåã iìåí òàð ïî âåð òàâ
âiéñüêà ç ïî õî äó, òî âîíè, íå ÷å êà þ ÷è óêà çó ïðî ðîç ïóñê, íå çâåð òà -
þ ÷è óâà ãè íà ñâî¿õ ñòàð øèõ i ñâî¿ êî ðîã âè, øâèä êî ðîç õî äè ëè ñÿ ïî
âëàñ íèõ ïî ìåø êàí íÿõ. Öå âîíè òèì áiëüøå ìàëè çðî áè òè òå ïåð,
êîëè â íèõ çîâñiì íå ñòà ëî ïðè ïàñiâ. Íå äèâ ëÿ ÷èñü íà öå, Ìà çå ïà
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
493
* Ëèñò äî çà ïî ðîæöiâ âiä 27 ñåð ïíÿ 1697 ð. äèâ.: Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ -
íè êè äëÿ èñ òî ðèè çà ïî ðîæ ñêèõ êà çà êîâ. — Âëà äè ìèð, 1903. — Ò. 1. —
Ñ. 701–704.
ìàâ íà ìið çà ëè øà òè ñÿ áiëÿ ïðè êîð äîí íèõ ìiñò, õî÷à áè é òiëüêè çi
ñòàð øè íîþ é îõîò íèöü êè ìè ïî ëêà ìè13.
Íåç âà æà þ ÷è íà öi ïî ÿñ íåí íÿ, öàð, êîò ðèé òîäi ïå ðå áó âàâ ó
Âå ëè êî ìó ïî ñîëüñòâi, áóâ íå âäî âî ëå íèé âiäõî äîì îñíîâ íèõ ñèë
âiä Òà âàíi, ïî âåð òàâ ñÿ äî ðîç ãëÿ äó öüî ãî ïè òàí íÿ òà òóð áó âàâ ñÿ,
ùîá ìiñòî áóëî ãî òî âå äî âiäñi÷i âî ðî ãó. 28 ñi÷íÿ áî ÿ ðèí Òè õîí
Ñòðåøíºâ âiäïîâ iäàâ íà ëèñò Ïåò ðà ² âiä 24 ãðóä íÿ 1697 ð., ó ÿêî ìó
áóëî ïî ñòàâ ëå íî ïè òàí íÿ: «ßêèì çëèì ïî ðÿä êîì âiäñòó ïè ëè âiä
Òà âà íñüêà áºëãî ðî äñüêèé âîºâîäà i ãåòü ìàí, çà ëè øèâ øè ïðî òèâ -
íè êà áëèçü êî?» Ñòðåøíºâ çà çíà ÷àâ, ùî ìຠäàíi ïðî íå ñòà ÷ó ïðè -
ïàñiâ, ÷å ðåç ùî é âiäáóâ ñÿ âiäõiä14.
Ùå ðàç äî ïîä ðî áèöü ïî õî äó ðîñiéñüêèõ òà óêð à¿íñüêèõ
âiéñüê â 1697 ð. ïî âåð òຠíàñ ëèñò ãåòü ìà íà âiä 4 ñi÷íÿ 1698 ð. Ïðè -
÷è íîþ éîãî ïî ÿ âè ñòà ëà ðå àê öiÿ Ìà çå ïè íà ïî âiäîì ëåí íÿ ëþ äåé
éîãî ðåã iìåí òó ç Òà âàíi, ùî òàì òåøíié âîºâîäà Âà ñèëü Áóõ âîñ òîâ
íà ïè ñàâ äî öàðÿ ëèñ òà, â ÿêî ìó, ïðè ìåí øó þ ÷è çíà ÷åí íÿ äiÿëü -
íîñòi ãåòü ìà íà òà âîºâîäè ßêî âà Äîë ãî ðó êî âà, çíà÷ íî çà âè ùó âàâ
ñâî¿ äî ñÿã íåí íÿ. Âiäïîâiäü íà îêðåìi ïóí êòè îá âè íó âà ÷åíü, âè ñó -
íó òèõ Áóõ âîñ òî âèì, i º äî äàò êî âèì äæå ðå ëîì iíôîð ìàöi¿ ïðî ïî -
õiä. Íà ñàì ïå ðåä Ìà çå ïà âiäïîâ iäàâ íà çâè íó âà ÷åí íÿ â òîìó, ùî
âîíè ðàç îì ç Äîë ãî ðó êî âèì áåç ïðè ÷è íè ïî êè íó ëè Øè íãiðåé, â
ÿêî ìó çðà çó æ îñiëè òóð êè. Ãåòü ìàí çà çíà ÷àâ, ùî ïðè ¿õ âiäõîäi
ìiñòå÷ êî áóëî íå ïðè äàò íå äëÿ îá îðî íè: â íüî ìó îá âà ëè ëà ñÿ êó òî -
âà áàø òà, ïiäìè òà ð. Êiíñüêi Âîäè, òà áóëè òîíêi ñòiíè. Áàø òà áóëà
óêðiïëå íà íà ñè ïîì çåìëi é êî øà ìè, òîíêi ñòiíè òåæ áóëè çìiöíåííi
çåì ëåþ, àëå öå ìàëî äî ïî ìîã ëî. Êîëè òóð êè âiäêðè ëè àð òè ë åðié -
ñüêèé âî ãîíü, ñòiíè áóëè çðóé íî âàíi, é öàðñüêi ðàòíi ëþäè ìîã ëè
çà õè ùà òè ñÿ ëèøå çà âäÿ êè çåì ëÿ íî ìó âàëó é êî øàì. Äî ïî ìî ãó â
îá îðîíi íàä à ëè é ëþäè ãåòü ìà íñüêî ãî ðåã iìåí òó, ÿêi ðî çìiùà ëè ñÿ
â îñîá ëè âèõ øàí öÿõ. ¯õ áóëî ïåð iî äè÷ íî ïî 1 i 2 òèñ. îñiá. Áåç öèõ
çà õîäiâ îá îðî íÿ òè Øè íãiðåé áóëî á âàæ êî, à ç Òà âà íñüêî ãî ìiñòà
äî ïî ìà ãà òè áóëî á îá òÿæ ëè âî, áî âií âiääà ëå íèé ìàé æå íà 2 âåð ñ -
òè. Ìà çå ïà òà Äîë ãî ðó êîâ âèð iøè ëè, ùî òðè ìà òè â Øè íãiðå¿ ëþ -
äåé îçíà ÷à ëî çà ëè øè òè ¿õ íà ïî ãè áåëü. Òîìó áóëî âèð iøå íî ëþ äåé
ç Øè íãiðåþ âè âåñ òè, à ñòiíè ïiäiðâà òè.
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
494
Òà âà íñüêèé âîºâîäà ïè ñàâ öàðþ òà êîæ, ùî âòðè ìàâ Êè çè -
êåð ìåí ñâî¿ì ðiøåí íÿì, ðîçìiñòèâ øè â íüî ìó çà ëî ãó, ïiñëÿ âiäõî -
äó ãåòü ìà íà ç Äîë ãî ðó êî âèì. Íà öå Ìà çå ïà âiäïîâ iäàâ, ùî ïðè ¿õ
ïå ðå áó âàííi áiëÿ çà õîï ëå íèõ ìiñòå ÷îê ëþäè â Êè çè êåð ìåíi çíà õî -
äè ëè ñÿ ïî ïå ðåìi ííî, à ïðè ïî âåð íåííi âîíè ç Äîë ãî ðó êî âèì íà êà -
çà ëè éîãî óòðè ìó âà òè äëÿ äî ïî ìî ãè îá îðî íè Òà âà íñüêà òà ðîç’ºä -
íàí íÿ ñèë ïðî òèâ íè êà. Â Êè çè êåð ìåíi áóëè çà ëè øåíi êî çà êè
×åðíiãiâñüêî ãî ïî ëêó, êðiì òîãî Áóõ âîñ òî âó áóëî íà êà çà íî, ïðè
ïî òðåái, äî äà òè â Êè çè êåð ìåí ëþ äåé ç Òà âàíi, áî â îñòàí íüî ìó
ìiñòi çà ëè øè ëè ¿õ çíà÷ íó êiëüêiñòü. Âîºâîäà æå, íà âïà êè, õîòiâ,
ùîá âiéñüêà ïî êè íó ëè Êè çè êåð ìåí, àëå ç öèì íå ïî ãî äè ëè ñÿ
óêðà¿íñüêi íà êàçíi ïî ëêîâ íè êè i ñî òíè êè, ÷îìó é ïðè é íÿ òî ðiøåí -
íÿ îá îðî íÿ òè éîãî äàëi. Ùî æ äî òîãî, ÷îìó âiéñüêà íå âiäáó äî âó -
âà ëè ñòiíè Êè çè êåð ìå íà, òî öå çà ëè øà ëî ñÿ äî öà ðñüêî ãî óêà çó, áî
äëÿ îá îðî íè îáîõ ìiñò òðå áà áà ãà òî ëþ äåé, ÿêèõ áóëî á äóæå âàæ êî
óòðè ìó âà òè ÷å ðåç çíà÷ íó âiäñòàíü âiä óêð à¿íñüêèõ i ðîñiéñüêèõ ïî -
ñå ëåíü. Éøëî ñÿ íà ñàì ïå ðåä ïðî äîñ òàâ êó õëiáà.
Áóõ âîñ òîâ äî íî ñèâ i òå, ùî âiéñüêà âiäiéøëè, íå çà âåð øèâ -
øè áó äiâíèö òâà Òà âà íñüêî ãî ìiñòà. Íà öå ãåòü ìàí çà çíà ÷àâ, ùî
ìiñòî ç óñiìà «óêðiïëåí íÿ ìè ç âè âî äà ìè, âåð õîì, ùè òîì i áiéíè öÿ -
ìè» áóëî ïî áó äî âà íî ùå ïðè ¿õíüî ìó ïå ðå áó âàííi òàì. Â ÿêèõ
ìiñöÿõ ñòiíè áóëè ïî ðó øåíi, òàì æå áóëè ðî çiáðàíi é çíî âó çâå äåíi,
íà ïî òðiáíèõ ìiñöÿõ íà âàëó ïî ñòàâ ëå íî ãàð ìà òè, ìiñüêi óêðiïëåí -
íÿ ççîâíi çìiöíåíi êà ìå íåì, à ç ñå ðå äè íè — çåì ëÿ íèì âà ëîì.
Äàëi Ìà çå ïà çíî âó ïî âåð òàâ ñÿ äî ïè òàí íÿ ïðî ïðè ÷è íè
âiäñòó ïó, çà çíà ÷à þ ÷è, ùî ðiøåí íÿ ïðî öå áóëî ïðè é íÿ òî ÷å ðåç íå -
ñòà ÷ó ïðî äî â îëüñòâà, ïðî ùî âiäî ìî é ïðî òèâ íè êó. Ïðî òðóä íîùi ç
ïðî äî â îëüñòâîì äî íî ñè ëè óêðà¿íñüêi ïî ëêîâ íè êè, ïðî öå ãî âî ðè -
ëè ¿õ ïî ë÷à íè, ïðè õî äÿ ÷è âå ëè êè ìè çiáðàí íÿ ìè. Ïðî íå ñòà ÷ó ïðî -
äî âîëü ÷èõ ïðè ïàñiâ çíà ëè é ïðè ñëàíi âiä öàðÿ ñòîëü íè êè. Ãåòü ìàí
îñî áèñ òî ïî ñè ëàâ â ïî ëêè ïî êó ðå íÿì îñà âóëiâ, ÿêi ïiäòâåð äè ëè,
ùî â ïî ëêàõ íå âèñ òà ÷ຠçà ïàñiâ. Ðîñiéñüêi ïî ëêîâ íè êè, ÿêi ïå ðå áó -
âà ëè ïðè ãåòü ìàíi, — Ñòå ïàí Ñòðå êà ëîâ òà Ãðè ãîðié Àííåíêîâ
ñâiä÷è ëè, ùî â ¿õ ïî ëêàõ ïîä å êó äè ùå áóëè çà ïà ñè äî 2-õ òèæíiâ, à
â áiëüøî¿ ÷àñ òè íè çà ïàñiâ âæå íå áóëî é ñòðiëüöi õî äè ëè ïî ïî ë êàì
i ïðî ñè ëè õëiáà.
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
495
Îòæå, ðî áèâ âèñ íî âîê ãåòü ìàí, ó âè ïàä êó ïîä àëü øî ãî ïå ðå -
áó âàí íÿ âiéñüê áiëÿ ìiñòå ÷îê äî âå ëîñü áè êî ðèñ òó âà òè ñÿ ïðè ïà ñà -
ìè, çà ëè øå íè ìè äëÿ òà âà íñüêî¿ çà ëî ãè. Îñòàí íþ, òà êèì ÷è íîì, íå
áóëî áè ç ÷èì çà ëè øè òè. Òîìó é ïðè é íÿ òî ðiøåí íÿ âiäiéòè. À äëÿ
ïiäòðèì êè çà ëè øå íèõ ñèë âiä Òî ì àêiâñüêî ãî îñòðî âà íà äî ïî ìî ãó
Òà âàíi ïî ñëà ëè ÷àñ òè íó âiéñüêà, à òà êîæ iíiöiþ âà ëè ïðè õiä òóäè
çà ïî ðîæöiâ i îõî ÷èõ ëþ äåé ç óêð à¿íñüêèõ ìiñò15. ²ñíóº òà êîæ
ñâiä÷åí íÿ, ùî ãåòü ìàí ïè ñàâ öàðþ ïðî ïðè ÷è íè âiäõî äó, ïî ÿñ íþ -
þ ÷è, ùî öå ñòà ëî ñÿ ÷å ðåç íå îáõiäíiñòü çà õèñ òó ðîñiéñüêèõ òà óêð à -
¿í ñüêèõ ìiñò âiä íà ïàäiâ ïðî òèâ íè êà16.
Âðåøòi, ðîñiéñüêå êå ðiâíèö òâî ïðè é íÿ ëî òî÷ êó çîðó Äîë ãî -
ðó êî âà é Ìà çå ïè. 10 ëþ òî ãî 1698 ð. äî Áà òó ðè íà áóëî ïî ñëà íå öà ð -
ñüêå æà ëó âàí íÿ ãåòü ìà íó, ãå íå ðàëüíié ñòàð øèíi é ïî ëêîâ íè êàì.
 iíñòðóêöi¿ öà ðñüêèì ïî ñëàí öÿì, êîòði éîãî âåç ëè, çíà õî äè ìî äà -
íi ïðî îôiöiéíó ïî çèö iþ Ìîñ êâè ùîäî âiäõî äó ðîñiéñüêèõ òà óêð à -
¿í ñüêèõ âiéñüê âiä Òà âàíi. Öà ðñüêèé ñòîëü íèê ²âàí Òà ðà êà íîâ ïå -
ðåä ïå ðå äà ÷åþ æà ëó âàí íÿ ìàâ ãî âî ðè òè ïðî çà ñëó ãè Ìà çå ïè, çîê -
ðå ìà, ïðî òå, ùî âií ðîç ãà äàâ çà äóì ïðî òèâ íè êà, ÿêèé õîòiâ
âòÿã íó òè ¿õ ó òðè âà ëå ïðî òèñ òî ÿí íÿ. Ðiøåí íÿ ïðî âiäõiä, ïðè é íÿ òå
ñïiëüíî ç Äîë ãî ðó êî âèì, îöiíþ âà ëî ñÿ ïî çè òèâ íî, áî çà âäÿ êè öüî ìó
áóëè çáå ðå æåíi ÿê ðîñiéñüêi, òàê i óêðà¿íñüêi âiéñüêà, ñõâà ëþ âà ëè -
ñÿ òà êîæ ãåòü ìàíñüêi çà õî äè ùîäî îõî ðî íè ïðè êîð äîí íèõ ìiñò17.
Íå ñó ïåðå÷èòü âåðñi¿ ãåòü ìà íà ùîäî ïðè ÷èí âiäõî äó âiéñüê i
ñâiä÷åí íÿ Ãðè ãîð iÿ Ãðà áÿí êè, ÿêèé çîá ðà æóº ïîä i¿ òàê: âíà ñëiäîê
íà ïà äó òó ðåöü êèõ âiéñüê Äîë ãî ðó êèé òà Ìà çå ïà ìó ñè ëè âiäìî âè -
òè ñÿ âiä ïëàíiâ ïî õî äó íà Î÷àêiâ, çî ñå ðå äèâ øèñü íà òîìó, «ÿê áè
ñà ìèì âiä òóðêiâ âèð âà òèñü, òà ÿê ó ìiñòàõ òàêi çà ëî ãè ïî ñòà âè òè,
ùîá ¿õ íå âçÿâ âî ðîã. Òóð êè, çâè÷íi äî ìî ðñüêî¿ ñïðà âè, i òîìó ¿õ
ïî âñÿê ÷àñ áiëüøà ëî: âîíè ïiäõî äè ëè ç ñóøi òà ç ìîðÿ, à ó ñâî¿õ
âiéñüêàõ óæå âèé øîâ õëiá òà é êðiì òîãî âîíè ùå íå ïðè çâè ÷à¿ ëèñü
äî ìî ðñüêî ãî áîþ».  òà êèõ îá ñòà âè íàõ âîºíà ÷àëü íè êè âèð iøè ëè
çà ëè øè òè â ìiñòàõ çà ëî ãè ç ðîñ iÿí òà óêðà¿íöiâ, ïå ðå äàâ øè ¿ì çà ïà -
ñè ïðî äî â îëüñòâà, à ñà ìèì âiäõî äè òè18. À â Ëiòî ïèñi Ñà ìî âèä öÿ
çà çíà ÷å íî, ùî ãåòü ìàí âiäñòó ïèâ, áî ìàâ ìàëî âiéñüêà, ùî íå äà âà -
ëî çìî ãè ïðî òèñ òî ÿ òè ó âiäêðèòié áèòâi19. Îòæå, äî îñíîâ íî¿ ïðè -
÷è íè, ÿêà ïî â’ÿ çó âà ëà ñÿ ç íå ñòà ÷åþ ïðè ïàñiâ, ìîæ íà äî äà òè é iíøi,
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
496
ÿêi ñòî ñó þòü ñÿ íå ìîæ ëè âîñòi âiäêðè òî ãî ïðî òèñ òî ÿí íÿ ç ïå ðå âà -
æà þ ÷è ìè ñè ëà ìè ïðî òèâ íè êà é ïî òðåáè çà õèñ òó òå ðè òîði¿ äåð æà -
âè. Âðåøòi, âîºíà ÷àëü íè êàì âäà ëî ñÿ íå òiëüêè óòðè ìà òè çà âî éî âà -
íèé ïëàö äàðì, çà âäàâ øè çíà÷ íèõ âòðàò âî ðî ãó — áëèçü êî 6 òèñ.
îñiá, à é çáå ðåã òè ñâî¿ âiéñüêà, âòðà òè ñå ðåä ÿêèõ áóëè íå çðiâíÿí íî
ìåí øè ìè. Ïðî öå ìîæ íà ñó äè òè, çíà þ ÷è âòðà òè â óêð à¿íñüêèõ ÷àñ -
òè íàõ, — 253 âáè òèõ òà 425 ïî ðà íå íèõ îñiá20.
Ïè òàí íÿ ùîäî ïðè ÷èí âiäñòó ïó Ìà çå ïè é Äîë ãî ðó êî ãî ç ãî -
ëîâ íè ìè ñè ëà ìè â 1697 ð. âè íèê ëî é â îä íî ãî ç âiäî ìèõ äîñëiä -
íèêiâ äiÿëü íîñòi óêð à¿íñüêî ãî ãåòü ìà íà Áî ðè ñà Êðóï íèöü êî ãî,
ÿêèé çà çíà ÷àâ: «Íåâ iäî ìî, ùî ñàìå âiäiãðà ëî â öüî ìó ãî ëîâ íó
ðîëü: ñòðàõ ïî òðà ïè òè â îòî ÷åí íÿ, áóòè âiäðiçà íè ìè âiä Óêðà¿ íè
÷è äåô iöèò çà ñîáiâ iñíó âàí íÿ, ÿêèõ íå âèñ òà ÷è ëî á äëÿ òà êî¿
êiëüêîñòi ëþ äåé ïiä ÷àñ òðè âà ëî¿ çó ïèí êè»21. Ãàäàºìî, ïðåä ñòàâ -
ëåíi äî êó ìåí òè äîç âî ëÿ þòü çíà÷ íî íà áëè çèòü äî éîãî âèð iøåí íÿ.
Ëèñò Ìà çå ïè âiä 1 âå ðåñ íÿ 1697 ð. äëÿ íà øî¿ òåìè öiêà âèé
òèì, ùî âií äຠóÿâó ïðî ìiñöåç íà õîä æåí íÿ ãåòü ìà íà — áóâ íà ïè -
ñà íèé âiä Êî äàöü êî¿ ïðè ñòàíi22. À âæå â ïî ñëàííi äî öàðÿ âiä 11 âå -
ðåñ íÿ 1697 ð. ìàºìî çíà÷ íó êiëüêiñòü äà íèõ ïðî çà õî äè ùîäî îá î -
ðî íè Òà âàíi. 10 âå ðåñ íÿ ç Òà âà íñüêî ãî ìiñòà âiä íà êàç íî ãî íiæè í -
ñüêî ãî ïî ëêîâ íè êà, ÿêèì áóëî ïðè çíà ÷å íî ãë óõiâñüêî ãî ñî òíè êà,
òà âiä âîºâîäè Âà ñè ëÿ Áóõ âîñ òî âà ïðè ¿õàâ ïî ñëà íåöü ç ëèñ òà ìè äî
Ìà çå ïè. Âií ïðè âiç íî âè íè ïðî íà ñòóï âî ðî ãà òà ïðî õàí íÿ ïðî äî -
ïî ìî ãó ëþäü ìè. Ãåòü ìàí çà çíà ÷èâ, ùî ðàç îì ç âîºâî äîþ Äîë ãî ðó -
êî âèì âîíè çà ëè øè ëè íå ìà ëî âiéñüê. Ç óêð à¿íñüêèõ, ÿêi áóëè â ïî -
õîäi, òóäè âèä iëÿ ëî ñÿ ïî 200 îñiá ç Íiæè íñüêî ãî, Ñòà ðî äó áñüêî ãî i
×åðíiãiâñüêî ãî ïî ëêiâ, ñåð äþöü êèé ïîëê ÷è ñ åëüíiñòþ 500 îñiá.
Ñòiëüêè æ çà ëè øèâ âîºâîäà. Äî òîãî æ íà é íÿ ëè 500 çà ïî ðîæöiâ.
Ìà çå ïà ââà æàâ, ùî öèõ ñèë âèñ òà ÷à ëî, àëå, ÿê ñêà çàâ ïî ñëà íåöü,
ðîñ iÿ íè «çà òó æè ëè». Íà äî äà ÷ó äî çãà äà íèõ âiéñüê, ïðè ïðè áóòòi
äî Òî ìà êiâêè áóëî ïî ñëà íî íà ñóä íàõ äî Òà âàíi ãåòü ìà íîì 760 âè -
áîð íèõ îñiá Ëó áå íñüêî ãî ïî ëêó ç ëó áå íñüêèì ïî ëêî âèì ñóä äåþ, à
âîºâî äîþ — 300. Ç öèìè ëþäü ìè ìàâ iòè êî øî âèé îò à ìàí ç óñiì
Íè çî âèì Âiéñüêîì. Ïîñ ëà íåöü çóñòðiâ ïî ñëà íèõ ëþ äåé òà çà ïî -
ðîæ öiâ ïî áëè çó Òà âàíi. À ïiçíiøå, ïiñëÿ ïðè áóò òÿ äî Âî ðñêëè, Ìà -
çå ïà ïî ñëàâ íà Òà âàíü ùå 1,5 òèñ. âè áîð íèõ ëþ äåé Ïîë òà âñüêî ãî
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
497
ïî ëêó, 300 îñiá Ëó áå íñüêî ãî ïî ëêó, ïî ñòà âèâ øè íàä íèìè íà êàç -
íèì ïî ëêîâ íè êîì ïî ëòà âñüêî ãî ïî ëêî âî ãî ñóä äþ Ïåò ðà Áóöü êî ãî.
Äî äàâ íå ìà ëî ëþ äåé i âîºâîäà. ¯ì áóëî íà êà çà íî éòè íà Êî äàê,
äàëi — íà Ñi÷, òàì çà ëè øè òè êî íåé i íà ñóä íàõ ïëèñ òè äî Òà âàíi.
Ïîòðiáíî áóëî âè êî ðèñ òà òè òi ñóä íà, ÿêi çà ëè øè ëè âiéñüêà ïðè
âiäõîäi, à òà êîæ çà ïî ðîçüêi. Ùîäî îñòàííiõ Ìà çå ïà ñïåö iàëü íî ïè -
ñàâ íà Ñi÷ äî íà êàç íî ãî êî øî âî ãî îò à ìà íà. Ãåòü ìàí òà êîæ ïè ñàâ
äî êî øî âî ãî îò à ìà íà ç êëî ïî òàí íÿì, ùîá çà ïî ðîæöi äî ïî ìîã ëè
âiéñüêàì, ïî ñëà íèì íà ïiäêðiïëåí íÿ, ââiéòè â Òà âà íñüêå ìiñòî
(òèì íå ìåí øå îá ñòà âè íè çìó ñè ëè Ìà çå ïó i Äîë ãî ðó êî ãî 24 âå ðåñ -
íÿ íà íà ðàäi â Îïiøíi ïðè é íÿ òè ðiøåí íÿ âiäïðà âè òè íà äî ïî ìî ãó
òà âàíñüêié çà ëîçi âiéñüêî ÷è ñ åëüíiñòþ ïî íàä 20 òèñ. îñiá. Ç éîãî
íà áëè æåí íÿì â íi÷ ç 9 íà 10 æîâ òíÿ ïðî òèâ íèê âiäñòó ïèâ23).
Ó äåíü íà ïè ñàí íÿ öüî ãî ëèñ òà äî Ìà çå ïè ïðè ¿õà ëî 18 çà ïî -
ðîæöiâ ç äâî ìà ïî ëî íå íè ìè òà òà ðà ìè, âçÿ òè ìè íà äíiïðî âî ìó
îñòðîâi, íà âïðî òè ²ñëàì êåð ìå íà. Òàì âîíè êî ñè ëè òðà âó. Ðà çîì ç
ëèñ òîì âiä âîºâîäè Áóõ âîñ òî âà i íà êàç íî ãî íiæè íñüêî ãî ïî ëêîâ íè -
êà ç Òà âàíi ãåòü ìàí âiäñè ëàâ äî Ìîñ êâè çà ïè ñè ¿õ ðîç ïîâ iäåé. Ïî -
ëî íå íèõ íå âiäïðàâ ëÿâ, áî ëþäè, êîòði ìàëè ¿õ ñóï ðî âîä æó âà òè,
áóëè ïî òðiáíi â õîäi âîºííèõ äié. Ïî ¿õ çà âåð øåííi ãåòü ìàí ìàâ íà -
ìið âiäïðà âè òè êî çàêiâ äî öàðÿ äëÿ äîê ëàä íî¿ ðîç ïîâiäi ïðî ñèëè
ïðî òèâ íè êà òà âîºííi ñïðà âè24.
Çãiäíî ç ïî ñëàí íÿì âiä 13 âå ðåñ íÿ 1697 ð., â îáîç äî Ìà çå ïè
ïðè áó ëî 10 ñi÷î âèõ çà ïî ðîæöiâ íà ÷îëi ç âà òàæ êîì ²âà íîì Ðó áà -
íîì. Âîíè ïðè âåç ëè äâîõ òà òàð, çà õîï ëå íèõ íà óðî ÷èùi Ñè âàø, ïî -
áëè çó Ïå ðå êî ïà. Öi òà òà ðè ïî âåð òà ëè ñÿ ç Òà âàíi. Ïî ëî íåíi ðîç ïîâi -
ëè ïðî äi¿ òà íà ìiðè «áó ñóð ìà íñüêèõ» âiéñüê, ÿêi çíà õî äè ëè ñÿ ïðè
ìiñòi. Íåç âà æà þ ÷è íà ëèñò âiä íà êàç íî ãî êî øî âî ãî îò à ìà íà ïðî
âiäïðàâ ëåí íÿ äî Ìîñ êâè âñiõ çà ïî ðîæöiâ ç ïî ëî íå íè ìè, ãåòü ìàí
äîç âî ëèâ ¿õà òè ëèøå ñiìîì, à òðüîõ çà òðè ìàâ, ðîçìiñòèâ øè ¿õ òà
íà ãî ðî äèâ øè25.
Ç ëèñ òà âiä 25 æîâ òíÿ 1697 ð. äîâ iäóºìîñÿ ïðî ðå àê öiþ
ãåòü ìà íà íà çâiñòêó ïðî ïå ðå ìî ãè Àâñòði¿ íàä òó ðåöü êè ìè ñè ëà ìè.
Äiçíàâ øèñü ç öà ðñüêî¿ ãðà ìî òè ïðî ïå ðå ìî ãó âiéñüê öiº¿ äåð æà âè
ïiä Öåí òîþ (Çåí òîþ, Ñåí òîþ) íà ð. Òèñi, Ìà çå ïà çà çíà ÷àâ, ùî
iìïå ðà òîð ìàâ áè äÿ êó âà òè öàðþ, ùî çà éîãî óêà çîì ðîñiéñüêi òà
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
498
óêðà¿íñüêi âiéñüêà äiÿ ëè ïiä Àçîâîì i Òà âàí íþ, ÷å ðåç ùî ñèëè ïðî -
òèâ íè êà áóëè ðîç’ºäíàííi26. Íà ãà äàºìî, ùî ó âå ðåñíi öüî ãî ðîêó
àâñòðiéñüêi ï³äðîçä³ëè, î÷î ëþ âàíi ïðè íöîì ªâãå íîì Ñà âîé -
ñüêèì, ÷è ñ åëü íiñòþ â 40 òèñ. îñiá çà âäà ëè íè ùiâíî¿ ïî ðàç êè 60-òè -
ñÿ÷íié òó ðåöüêié àðìi¿, íà ÷îëi ç ñóë òà íîì Ìóñ òà ôîþ ²².  áîþ
òóð êè âòðà òè ëè ïî ëî âè íó ñâî ãî âiéñüêà, çà ãè íóâ âå ëè êèé âiçèð, à
ñàì ñóë òàí äè âîì óíèê ïî ëî íó27. Ïiñëÿ öiº¿ áèò âè Ïîð òà ñòà ëà ñõè -
ëÿ òè ñÿ äî óêëà äåí íÿ ìèðó.
 æîâòíi 1697 ð. ãåòü ìàí ïè ñàâ ïðî ïðè ¿çä äî Áà òó ðè íà çà -
ïî ðîçü êèõ ïî ñëàíöiâ, âiäðÿä æå íèõ äî öàðÿ. Âîíè ïðè âåç ëè äî íüî -
ãî ëèñò âiä êî øî âî ãî îò à ìà íà i âñüî ãî Íè çî âî ãî Âiéñüêà. Çà ïî ðîæ -
öi ïðî ñè ëè Ìà çå ïó ïî êëî ïî òà òè ñÿ ñòî ñîâ íî öà ðñüêî¿ ìè ëîñòi çà
¿õíþ ñëóæ áó íà Òà âàíi. Ãåòü ìàí ïiäòðè ìàâ öå ïðî õàí íÿ, âiäçíà -
÷èâ øè, ùî ïðî âå ëè êå çíà ÷åí íÿ äî ïî ìî ãè ç áîêó çà ïî ðîæöiâ ãî âî -
ðÿòü íå ëèøå âîíè ñàìi. Öå, ïiäêðåñ ëþ âàâ âií, âèç íàºòüñÿ é iíøè -
ìè, õòî áóâ ðàç îì ç íèç îâè ìè êî çà êà ìè28. Ïðî äîâ æåí íÿ ðîç ãëÿ äó
öüî ãî ïè òàí íÿ çíà õî äè ìî â ëèñòi ãåòü ìà íà âiä 25 æîâ òíÿ 1697 ð.
Îäíàê, çâà æà þ ÷è íà âiäñóòíiñòü ïî ÷àò êó öüî ãî äî êó ìåí òà, ñïðî áó -
ºìî ÷àñ òêî âî âiäíî âè òè éîãî çìiñò, ïî ñëó ãî âó þ ÷èñü öà ðñüêîþ ãðà -
ìî òîþ âiä 3 ëèñ òî ïà äà, ÿêà áóëà íàä iñëà íà ó âiäïîâiäü íà ïî ñëàí íÿ
ãåòü ìà íà. Àäæå âiäî ìî, ùî â òà êèõ äî êó ìåí òàõ íà ïî ÷àò êó ÷àñ òî
éøëî ñÿ ïðî îá ñòà âè íè, êîòði çó ìî âè ëè ¿õíþ ïî ÿ âó, â òîìó ÷èñëi
ïîä à âàâ ñÿ êî ðîò êèé çìiñò ìà òåð iàëiâ, íà ÿêi âîíè âiäïîâ iäà ëè.
Îòæå, Ìà çå ïà ïè ñàâ äî Ïåò ðà I ïðî 1500 çà ïî ðîæöiâ, ÿêi áðà -
ëè ó÷àñòü â îá îðîíi Òà âàíi. Ïiñëÿ çà êií÷åí íÿ áî éî âèõ äié âîíè
õîò iëè éòè íà çè ìiâëþ íà Ëiâî áå ðåæ æÿ é îò ðè ìà òè íà ëåæ íå öà ð -
ñüêå æà ëó âàí íÿ. Ãåòü ìàí ñòî ÿâ íà òié ïî çèöi¿, ùî öi âè ìî ãè áó äóòü
åêî íî ìi÷íî ïðî áëå ìà òè÷ íè ìè, îäíàê çà ñòåð iãàâ, ùî «êîëè ¿ì, çà -
ïî ðîæ öÿì, ó òîìó ðî çìiùåííi âiäìî âè òè, òî, ùîá ¿õ ñà ìèõ íå âi äi -
ãíà òè íà çà êîð äîííi çà êëè êè i íà é ìè, i äëÿ òîãî òðå áà ¿õ âäî âîëü íè -
òè». Âèä iëå íèõ æå êî çà êàì, ÿêi ïå ðå áó âà ëè â îá ëîçi, ðîñiéñüêîþ òà
óêð à¿íñüêîþ âëà äîþ ðàí iøå 3 òèñ. ðóáëiâ áóëî, ÿê ââà æàâ Ìà çå ïà,
çà ìà ëî, òîìó âîíè ¿ì ïîêè-ùî é íå ïå ðå äà âà ëè ñÿ. Íàñ òðî¿ ñå ðåä
Íè çî âî ãî Âiéñüêà â òîé ÷àñ áóëè âåëü ìè íå äîá ðî çè÷ ëèâi29. Âiä ïî -
â i äà þ ÷è íà çâåð íåí íÿ Áà òó ðè íà, öàð ïî ñòà íî âèâ âè äà òè ó÷àñ íè êàì
áî¿â äî äàò êî âî ùå 1,5 òèñ. ðóáëiâ, ñóê íî òà 125 ïè ùà ëåé. Âií õîòiâ,
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
499
ùîá çà ïî ðîæöi íå âè õî äè ëè â ìiñòà òà íå õî äè ëè íà ñëóæ áó â Ïîëü -
ùó. Æà ëó âàí íÿ ìàëî áóòè âè äà íå òå ðìiíî âî, ùå äî ïå ðå õî äó êî -
çàêiâ íà Ëiâî áå ðåæ æÿ30.
14 ëèñ òî ïà äà 1697 ð. â ëèñòi äî Ïåò ðà ² ãåòü ìàí ïî âiäîì ëÿâ,
ùî â óêðà¿íñüêi ìiñòà ïðè é øëî çè ìó âà òè òà äî áè âà òè ñÿ ïðî ¿çäó äî
Ìîñ êâè ïî öà ðñüêå æà ëó âàí íÿ çà ñëóæ áó, çîê ðå ìà, ïî îá îðîíi Òà -
âàíi, 1100 çà ïî ðîæöiâ. Ìà çå ïà ïè ñàâ, ùî íå ìîæå ¿õ ðîçìiñòè òè, à
äî Ìîñ êâè ïðî ïóñ òè òè â òà êî ìó ÷èñëi íå íà âà æóºòüñÿ. Âií îò ðè -
ìàâ ãðà ìî òó ç íî âè íîþ, ùî êðiì ïðè çíà ÷å íèõ çà ïî ðîæ öÿì 2 òèñ.
ðóáëiâ âiä Äîë ãî ðó êî ãî òà 1 òèñ. âiä ãåòü ìà íà, ç Ìîñ êâè ìàëî áóòè
âè äà íî ùå 1,5 òèñ. çà ïî ðîæ öÿì, ÿêi áóëè â Òà âàíi. Îäíàê çà ïî -
ðîæöi çà ÿ âè ëè, ùî íå ìî æóòü öèì çà äî âîëü íè òè ñâî¿õ ïî òðåá, i
çíî âó ïðî ñè ëè ïðî ïóñ òè òè äî Ìîñ êâè âñiõ, õòî áóâ íà Òà âàíi. Äàëi
ãåòü ìàí çà çíà ÷èâ, ùî ÿê âîºâîäà Áóõ âîñ òîâ, òàê i óêð à¿íñüêà ñòàð -
øè íà äóæå ñõâàëü íî âiäãó êó âà ëè ñÿ ïðî äi¿ çà ïî ðîæöiâ ó Òà âàíi.
Ñàìi æ êî çà êè ïî ãðî æó âà ëè, ùî êîëè íå îò ðè ìà þòü íà ëåæ íî¿ íà ãî -
ðî äè òà íå áó äóòü ðî çìiùåíi íà çèìó, òî ïiäóòü íà ñëóæ áó äî êî ðî -
ëÿ. Ìà çå ïà ââà æàâ, ùî ¿õ ïî òðiáíî ïðî ïóñ òè òè äî Ìîñ êâè, à äî
öüî ãî ìó ñèâ ðîçìiñòè òè çà ïî ðîæöiâ ïî ñâî¿õ, ãå íå ðàëü íî¿ ñòàð øè -
íè, ïî ëêîâ íèêiâ i äó õî âå íñòâà ìàºòíîñ òÿì. Ãåòü ìàí êëî ïî òàâ ñÿ,
ùîá öà ðñüêèé óêàç íàä iéøîâ ÿê íàé øâèä øå, àáè íå îá òÿ æó âà òè
ëþ äåé, ó ÿêèõ ðî çìiùà ëè ñÿ êî çà êè. Öiêà âî, ùî íà öà ðñüêå ðîç ïî -
ðÿä æåí íÿ ÷è íè òè ç çà ïî ðîæ öÿ ìè òàê, ÿê ïå ðå äáà ÷à ëè ïî ïå ðåäíi
óêà çè, Ìà çå ïà çà çíà ÷àâ, ùî ðàí iøå, êîëè Êè çè êåð ìå íåì òà iíøè ìè
íè æíü îäíiïðî âñüêè ìè ìiñòå÷ êà ìè âî ëîäiâ ïðî òèâ íèê, ìîæ íà áóëî
âäî âîëü íè òè çà ïî ðîæöiâ ði÷íèì æà ëó âàí íÿì òà iíøè ìè «ëåã êè ìè»
äà ðà ìè. À ïî ïå ðå õîäi öèõ ìiñò ïiä öà ðñüêó âëà äó çà ïî ðîæöi áå ðóòü
ïî ñòiéíó ó÷àñòü ó âîºííèõ äiÿõ i íå ìà þòü ÷àñó çà é ìà òè ñÿ ïðî ìèñ -
ëà ìè. Äî òîãî æ êî çà êè ìà þòü ïðè âiä ïðî ñè òè â öàðÿ äî äàò êî âî¿
ïëàòíi, çíà þ ÷è, ÿê áóëè íà ãî ðîä æåíi òi, õòî áóâ ïiä Àçîâîì. Çà ïî -
ðîæöi ìàëè ïiäñòà âè áóòè òà êè ìè íà ñòiéëè âè ìè ó çâåð íåí íÿõ äî
ãåòü ìà íà é òîìó, ùî âií çâåð òàâ ñÿ äî íèõ ç ïðî õàí íÿì ïðî âåñ òè â
Òà âà íñüêå ìiñòî ðîñiéñüêi òà óêðà¿íñüêi âiéñüêà. À âîíè, ðàç îì ç êî -
ø î âèì, íå òiëüêè ïðî âå ëè, à é ñàìi óâiéøëè òà âèò ðè ìó âà ëè îá ëî ãó.
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
500
Íàï ðèêiíöi ëèñ òà Ìà çå ïà çà çíà ÷àâ, ùî ç Ñi÷i âèé øëî â ìiñòà
ùå äâà çà ãî íè çà ïî ðîæöiâ, çà ãàëü íîþ ÷è ñ åëüíiñòþ ïî íàä 400 îñiá:
200 ç ÷î ëî áèò íîþ ùîäî ði÷íî ãî æà ëó âàí íÿ, à iíøi íà çè ìiâëþ31.
14 ãðóä íÿ äî Ìîñ êâè íàä iéøîâ ãåòü ìà íñüêèé ëèñò, â ÿêî ìó
ïè ñà ëî ñÿ ïðî òðóä íîùi ç âèò ðà òà ìè íà çà ïî ðîæöiâ, îñêiëüêè
çíà÷íi âè äàò êè éøëè íà ãî ðî äîâi âiéñüêà. Äî òîãî æ çà ïî ðîæ öÿì
áóëî âè äà íî áà ãà òî ãðî øåé ïî äî ðîçi íà Òà âàíü i ïðè ïî âåð íåííi
çâiäòè32. À 26 ãðóä íÿ 1697 ð. â ëèñòi äî Ïåò ðà ² ãåòü ìàí ïè ñàâ, ùî â
Áà òó ðèíi ïðè é íÿ òî öà ðñüêå æà ëó âàí íÿ, ïðè çíà ÷å íå äëÿ çà ïî -
ðîæöiâ â Òà âàíi: 1500 ðóáëiâ, 1100 ïî ðòèù ñóê íà, 125 ïè ùà ëåé òà
îêðå ìî íà 315 îñiá, ÿêi ïðè é øëè â óêðà¿íñüêi ìiñòà ç áó ñóð ìà í -
ñüêèì «çíà÷ êîì» i ÿçè êà ìè ïî æà ëó âàí íÿ, — ïî 1 ðóá ëþ òà ïî ðòè -
ùó ñóê íà. Àëå çà ïî ðîæöi, áà æà þ ÷è òóò æå ïðè é íÿ òè æà ëó âàí íÿ, íå
õîò iëè ïî âåð òà òè ñÿ íà Çà ïî ðîæ æÿ äî âåñ íè. Ìà çå ïà áóâ öèì íå â -
äî âî ëå íèé, ïå ðå äáà ÷à þ ÷è çáèò êè ìiñöå âèì ìåø êàí öÿì òà ñêàð á -
íè öi, àëå çà ëè øàâ öå ïè òàí íÿ íà öà ðñüêèé ðîç ñóä. Òóò æå çà çíà ÷èâ,
ùî â öàðñüêié ãðà ìîòi íi÷î ãî íå ñêà çà íî ïðî òèõ 600 çà ïî ðîæöiâ,
ÿêi íà ÷îëi ç ïî ëòà âñüêèì ïî ëêîâ íè êîì ²âà íîì ²ñêðîþ õî äè ëè ç
Ñi÷i íà äî ïî ìî ãó äî Òà âà íñüêî ãî ìiñòà, i çà ïè òó âàâ, ÷è âèä iëÿ òè ¿ì
ùîñü iç æà ëó âàí íÿ, ÷è íi33.
Äî çãà äà íèõ âiäî ìîñ òåé ïðî âèä iëå íó Ìîñ êâîþ ïëàò íþ äëÿ
Íè çî âî ãî Âiéñüêà äî äà þòü ñÿ é çâiñòêè ïðî òå, ùî 26 ëèñ òî ïà äà
1697 ð. Ìîñ êâà âèä iëÿ ëà æà ëó âàí íÿ äëÿ 459, à 29 ãðóä íÿ — ùå äëÿ
130 çà ïî ðîæöiâ çà äi¿ ïiä ÷àñ îá ëî ãè Òà âàíi34. Õî÷à é öèì ïðî õàí -
íÿ çà ïî ðîæöiâ íå áóëè çà äî âî ëåíi35.
Âîºííèõ ñïðàâ ïiñëÿ çà âåð øåí íÿ ïî õî äó ñòî ñó þòü ñÿ ùå
êiëüêà äî êó ìåíòiâ. Òàê, ç ëèñ òà âiä 28 æîâ òíÿ 1697 ð. äiçíàºìîñÿ,
ùî ïiñëÿ âiäõî äó âî ðî æèõ âiéñüê ç-ïiä Òà âà íñüêî ãî ìiñòà íà êàçíi
íiæè íñüêèé i ëó áå íñüêèé ïî ëêîâ íè êè ïðè ñëà ëè äî Ìà çå ïè ïî ñëàí -
öiâ ç ïî âiäîì ëåí íÿì ïðî ñâîþ ó÷àñòü ó âîºííèõ äiÿõ òà ïå ðåíå ñåíi
òðóä íîùi. Öèõ ëþ äåé Ìà çå ïà íà ïðàâ ëÿâ äî Ìîñ êâè äëÿ ðîç ïîâiäi
ïðî ïîä i¿ íà Òà âàíi, çîê ðå ìà, ïðî òå, ÿê äiÿâ âií ñàì, çà ëè øà þ ÷è çà -
ëî ãó òà íàä à þ ÷è ¿é äî ïî ìî ãó36. Ìîæ ëè âî, i â öüî ìó âè ïàä êó ãåòü -
ìàí äó ìàâ ïðî òå, ÿê íå é òðàë içó âà òè íå ãà òèâ íå âðà æåí íÿ âiä âiäõî -
äó ðàç îì ç Äîë ãî ðó êî âèì âiä íè æíü îäíiïðî âñüêî ãî ïëàö äàð ìó.
3 ëèñ òî ïà äà 1697 ð. â ëèñòi äî Ïåò ðà ² ïî âiäîì ëÿ ëî ñÿ, ùî 31 æîâ -
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
501
òíÿ äî Áà òó ðè íà ïðè ¿õà ëè ñî òíè êè Íiæè íñüêî ãî ïî ëêó ç Òà âàíi é
ïðè âåç ëè òðüîõ ïî ëî íå íèõ, çà õîï ëå íèõ ïiä ÷àñ îá ëî ãè: îä íî ãî
òóð êà, äâîõ òà òàð òà îä íî ãî ïå ðå áiæ÷è êà. Ñîò íè êè ðîç ïîâ iëè ïðî
òå, ÿê îá îðî íÿ ëè Òà âàíü, i ïîä à ëè ñïèñ êè âáè òèõ i ïî ðà íå íèõ.
À ïî ëî íåíi é ïå ðå áiæ÷èê ðîç ïîâ iëè ïðî âòðà òè ïðî òèâ íè êà òà ïðî
òå, ÷îìó i ÿê âií çíÿâ îá ëî ãó. Ìà çå ïà âiäïðà âèâ ïî ëî íå íèõ i ïå ðå -
áiæ÷è êà äî Ìîñ êâè. Ñîò íè êè æ, ñòîì ëåíi ñëóæ áîþ, âiäìî âè ëè ñÿ
âiä ïî ¿çäêè, ïî áà æàâ øè âiäïî ÷è òè â ñâî¿õ ìåø êàí íÿõ37.
Îäðà çó æ ïiñëÿ çà âåð øåí íÿ ïî õî äó íà òå ðè òîði¿ ïðî òèâ íè êà
ïðî äîâ æè ëè ñÿ ðî çâiäó âàëü íî-äè âåðñiéíi çà õî äè. Òàê, â ëèñòi âiä
31 æîâ òíÿ 1697 ð. çà çíà ÷å íî, ùî çà ðîç ïî ðÿä æåí íÿì Ìà çå ïè ìèð -
ãî ðî äñüêèé ïî ëêîâ íèê ïî ñè ëàâ â äèêi ïîëÿ ñâî¿õ êî çàêiâ, ÿêi íà -
áëè æà ëè ñÿ äî Ïå ðå êî ïó, äå â óðî ÷èùi Ñè âàø âíî÷i íà ïà ëè íà 4-õ
òà òàð, ç ÿêèõ îä íî ãî âáè ëè, à 3-õ çà õî ïè ëè â ïî ëîí i ïðè âåç ëè äî Áà -
òó ðè íà. Ìà çå ïà âiäñè ëàâ ïî øòîþ çà ïèñ ¿õ ðîç ïîâ iäåé, à ñëiäîì i ñà -
ìèõ ïî ëî íå íèõ â ñóï ðî âîäi êî çàêiâ, ÿêi ¿õ çà õî ïè ëè, äî Ìîñ êâè38.
 òðàâíi-ñåðïíi íà ñòóï íî ãî, 1698 ð. áóëî çäiéñíå íî ùå îäèí
ïî õiä, íà ÷îëi ç ßêî âîì Äîë ãî ðó êî âèì òà ²âà íîì Ìà çå ïîþ, ïiä ÷àñ
ÿêî ãî áóëî óêðiïëå íî çà õîï ëå íèé ïëàö äàðì òà çäiéñíå íî ðî çâiäó -
âàëü íó âèï ðà âó äî Î÷à êî âà. Çà ïðè ïó ùåí íÿì Â. Çà ðó áè, â öüî ìó
ðîöi ãî òó âàâ ñÿ âå ëè êèé ïî õiä íà öå ìiñòî39.
Äâà ëèñ òè ñòî ñó þòü ñÿ ïiäãî òîâ êè äî ïî õî äó, çîê ðå ìà, íå îá -
õiä íîñòi âè ãî òîâ ëåí íÿ ñó äåí. Òàê, 8 ñi÷íÿ 1698 ð. ó ëèñòi äî Ïåò ðà ²
ãåòü ìàí ïî âiäîì ëÿâ, ùî çà éîãî íà êà çîì íà ðiçäâÿíi äíi äî Áà òó ðè -
íà ç’¿õà ëà ñÿ ãå íå ðàëü íà ñòàð øè íà, ïî ëêîâ íè êè çi ñâîºþ ñòàð øè -
íîþ i ñî òíè êà ìè íà íà ðà äó ùîäî ïëàâ íî ãî âîºííî ãî ïî õî äó. Îä -
íàê âè ÿ âè ëî ñÿ, ùî â ïî ëêàõ ìàëî ñó äåí, à äëÿ ñïî ðóä æåí íÿ íî âèõ
íåìຠàíi äå ðå âà, àíi ãðî øåé. Ìîæ íà áóëî ñêî ðèñ òà òè ñÿ ñóä íà ìè,
çà ëè øå íè ìè â Ñi÷i ìè íó ëî ãî ðîêó, àëå ¿õ çîñ òà ëî ñÿ ìàëî. Ïðè ïå -
ðå õîäi ñó õî äî ëîì äî Òà âàíi i ïå ðå ñàäöi òàì íà ñóä íà ìîã ëà âè íèê -
íó òè ïðî áëå ìà ðî çìiùåí íÿ â íèõ çíà÷ íî¿ êiëüêîñòi ëþ äåé, ãàð ìàò,
ïî ðî õó, ïðî äî â îëüñòâà, ïðiñíî¿ âîäè. Òîìó Ìà çå ïà ïè ñàâ ïðî ïî -
òðå áó âè ãî òîâ ëåí íÿ äëÿ ãî ðî äî âèõ ïî ëêiâ, àáî, ïðè íàéìíi, õî÷ äëÿ
ñåð äþöü êèõ ïî ëêiâ òà ñòðiëüöiâ, êîòði ïå ðå áó âà þòü ïðè íüî ìó, âå -
ëè êèõ ñó äåí â Áðÿ íñüêó íà çðà çîê òó ðåöü êèõ, ùîá ìîæ íà áóëî âè -
êî ðèñ òî âó âà òè ¿õ íà ëè ìàíi é ó ìîði. Ñïåö iàëü íî äëÿ ðîç ïîâiäi ïðî
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
502
òå, ÿê âëàø òî âàíi òó ðåöüêi ñóä íà, äî Ìà ëî ð îñiéñüêî ãî ïðè êà çó ïî -
ñè ëàâ ñÿ Þðié — ëþ äè íà «ìóëü òÿ íñüêî¿ ïî ðî äè». Âií ïî íàä
10 ðîêiâ ñëó æèâ íà òó ðåöü êèõ ñóä íàõ, ïëà âà þ ÷è ïî Áiëî ìó òà ×îð -
íî ìó ìî ðÿõ*40.
Ïðî ïî çèö iþ ðîñiéñüêî¿ ñòî ðî íè ç öüî ãî ïè òàí íÿ äiçíàºìîñÿ
ç öà ðñüêî¿ ãðà ìî òè âiä 7 ëþ òî ãî. Ãåòü ìà íó áóëî íà êà çà íî âiäðå -
ìîí òó âà òè ñòàði ñóä íà, ðî áè òè íîâi â Áðÿ íñüêó àáî (äëÿ ïðè øâèä -
øåí íÿ) â iíøèõ áëèçü êèõ ìiñöÿõ áiëÿ Äíiïðà ñè ëà ìè ñâî¿õ
ìàéñòðiâ i ðî áiòíèêiâ, à òà êîæ ñïî íó êà òè çà ïî ðîæöiâ äî ïî õî äó íà
ñóä íàõ ÿê í àéáiëüøîþ êiëüêiñòþ ëþ äåé. Ìà çå ïà ìàâ ðàí íüîþ âåñ -
íîþ, ïî ãî äèâ øèñü ç ßêî âîì Äîë ãî ðó êî âèì, éòè â ïî õiä, àáè íàä ié -
íî óêðiïè òè Òà âà íñüêå ìiñòî òà âåñü ïëàö äàðì41.
Íå çà áà ðîì, 18 ëþ òî ãî 1698 ð., â ëèñòi äî íå âiäî ìî ãî ãåòü -
ìàí çà çíà ÷àâ, ùî çà ëèñ òîì öiº¿ âåëü ìîæ íî¿ îñî áè íà êà çàâ âiäíàé -
òè ïî ìiñòàõ ñâî ãî ðåã iìåí òó ñòî ëÿðiâ òà êî âàëiâ äëÿ áó äiâíèö òâà
êî ðàáëiâ. Ç òðóä íî ùà ìè âäà ëî ñÿ ðîç øó êà òè 20 ñòî ëÿðiâ òà 10 êî âà -
ëiâ. Ìà çå ïà âiäïðàâ ëÿâ ¿õ äî Ñå âñüêà, íàä àâ øè ïiäâî äè òà õàð÷i, i
ïðî ñèâ ïðî âèä iëåí íÿ ¿ì ïëàòíi çà ðî áî òó42.
9 áå ðåç íÿ Ìà çå ïà çíî âó çâåð òàâ ñÿ äî öàðÿ ç êëî ïî òàí íÿì
ùîäî íàä àí íÿ ÷àñ òè íè ñó äåí, ÿêi ðî áè ëè ñÿ â Áðÿ íñüêó, äëÿ êî çàêiâ
ïiä éîãî áóí ÷ó êîì, ñòðiëåöü êèõ òà ñåð äþöü êèõ ïî ëêiâ. À çà ïî -
ðîæöiâ ïðî ïî íó âàâ ïiäøòîâ õíó òè öà ðñüêîþ ãðà ìî òîþ äî âè ãî òîâ -
ëåí íÿ ñó äåí ç ïðè ñëà íèõ ìè íó ëî ãî ðîêó ìà òåð iàëiâ43. Ðå àê öiÿ íà öi
çâåð íåí íÿ âiäî ìà çà ãðà ìî òîþ Ïåò ðà ² äî Ìà çå ïè âiä 31 áå ðåç íÿ.
Öàð íà êà çó âàâ äiÿ òè çà ïî ïå ðåäíiì ðîç ïî ðÿä æåí íÿì ùîäî ïëàâ íî -
ãî ïî õî äó, îá iöÿâ æà ëó âàí íÿ äëÿ çà ïî ðîæöiâ, íà êà çó âàâ êëî ïî òà -
òè ñÿ ïðî çà áåç ïå ÷åí íÿ ¿õ ñóä íà ìè (çà óêà çîì âiä 28 ëèñ òî ïà äà
1697 ð., â ÿêî ìó ãî âî ðè ëî ñÿ, ùîáè êî çà êè, ÿê ãî ðî äîâi, òàê i çà ïî -
ðîçüêi, ÿêùî íå âìiþòü ðî áè òè iíøèõ ñó äåí, òî ùîá éøëè â ìîðå é
íà ñòà ðèõ òà ïî òîìó æ çðàç êó çðî áè ëè äîñ òàò íþ êiëüêiñòü íî âèõ äî
âåñ íè, ìiñòêiñòþ ïî 50 i áiëüøå îñiá). Çà ïî ðîæöi æ ìàëè âè êî ðèñ -
òà òè íàä àíi â 1697 ð. ìà òåð ià ëè íà 40 ñó äåí44.
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
503
* Ïðî öþ ëþ äè íó äèâ.: Âå ëè÷ êî Ñ. Ëiòî ïèñ. — Ê., 1991. — Ò. 2. —
Ñ. 557–558.
À 14 êâiòíÿ äî ðîñiéñüêî ãî êå ðiâíèö òâà íàä iéøîâ ëèñò ãåòü -
ìà íà, â ÿêî ìó âií çà çíà ÷àâ, ùî, íå çâà æà þ ÷è íà òå, ùî ïî ëêîâ íè êè
íà ç’¿çäi â Áà òó ðèíi íà Ðiçäâî ãî âî ðè ëè ïðî òðóä íîùi, ïî â’ÿ çàíi ç
íå ñòà ÷åþ ëiñó, ìàéñòðiâ i ãðî øåé, âií íà êà çàâ ¿ì âñå æ ðî áè òè ñóä -
íà, ÿêèõ ìàëî áóòè 430. Â íèõ ìîã ëî ðîçìiñòè òè ñÿ ïî 20 îñiá ç ïðè -
ïà ñà ìè. Àëå âå ëè êèõ ñó äåí âè ãî òî âè òè íå áóëî çìî ãè45. Öi 430
÷îâ íiâ áóëî âè ãî òîâ ëå íî â Ãåòü ìàí ùèíi ïðî òÿ ãîì ïåð øèõ 4-õ
ìiñÿöiâ 1698 ð.46
Ëèñò âiä 7 ÷åð âíÿ 1698 ð.* äî Ïåò ðà ² ñòî ñóºòüñÿ çà õîäiâ ãåòü -
ìà íà ùîäî çà ëó ÷åí íÿ äî âîºííèõ äié Íè çî âî ãî Âiéñüêà. Ó íüî ìó
Ìà çå ïà çà çíà ÷àâ, ùî äâi÷i ïè ñàâ íà Ñi÷, ñïî íó êà þ ÷è çà ïî ðîæöiâ
äî ïiäãî òîâ êè äî ïî õî äó íà ×îð íå ìîðå. Äëÿ öüî ãî âîíè ìàëè âçÿ òè
íå îáõiäíi ìà òåð ià ëè é ïðè ïà ñè, ïðè ãî òî âàíi íà Êî äà êó, òà ðî áè òè
ñòðó ãè. Àëå íà öà ðñüêó ãðà ìî òó òà äâà ëèñ òè ãåòü ìà íà ç öüî ãî ïðè -
âî äó çà ïî ðîæöi íå âiäïîâ iëè. À âæå ïå ðåä âèñ òó ïîì ç Áà òó ðè íà â
ïî õiä ãåòü ìàí ïè ñàâ äî íèõ ùå ðàç, ïå ðå äà þ ÷è ëè òàâ ðè, êî ðîã âó,
500 äiæîê áî ðîø íà. Çà ïî ðîæöi ëèøå 6 ÷åð âíÿ ïðè ñëà ëè ñâî¿õ
ïðåä ñòàâ íèêiâ ç âiäïîâi ääþ òà ïîä ÿ êîþ çà ïðè ñëà íå.  ñâîºìó
ëèñòi âîíè âè ìà ãà ëè ïðè ñëà òè êiëüêà ñî òåíü çî ëî òèõ äëÿ îïëà òè
ïðàöi ìàéñòðiâ, ÿêi ìàëè ðî áè òè ñóä íà, à òà êîæ êî âàëiâ, êîòði ìàëè
âè ãî òîâ ëÿ òè ìå òà ëåâi ÷àñ òè íè äëÿ öèõ ñó äåí. Ìà çå ïà ïðî ñèâ öà ð -
ñüêî ãî óêà çó ç öüî ãî ïðè âî äó, ïåâ íî, íà òÿ êà þ ÷è íà äî ïî ìî ãó. Ðå -
çî ëþö iÿ, îäíàê, áóëà íå âòiøíîþ. Çà ïî ðîæöi ìàëè ðî áè òè ñóä íà «çà
ïî ïå ðåäíiì çâè ÷àºì».
Ó öüî ìó æ ëèñòi éäåòü ñÿ ïðî òå, ùî âiéñüêî âèé åê çàê òîð
ïðè ñëàâ äî Ìà çå ïè âî ëîñü êî ãî êóï öÿ, ÿêèé 23 áå ðåç íÿ âè¿ õàâ ç
Öàð ãî ðî äà, à 1 ÷åð âíÿ ïðè ¿õàâ ó Íiæèí. Âií ðîç ïîâiâ íî âè íè ùîäî
äié òà íà ìiðiâ «áó ñóð ìàí»47.
Ùî æ äî çà ïî ðîæöiâ, òî âiäî ìî, ùî íå çà áà ðîì, âëiòêó, âîíè
òàêè âçÿ ëè ó÷àñòü ó âîºííèõ äiÿõ. Îòðè ìàâ øè âiä Äîë ãî ðó êî âà òà
Ìà çå ïè ïî ñëàí íÿ ç ïî âiäîì ëåí íÿì ïðî íà ìið ïðî òèâ íè êà ïå ðå ïðà -
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
504
* Öåé ëèñò áóâ îïó áëiêî âà íèé ó âè äàííi: Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ
èñ òî ðèè… — Ñ. 774–776, îäíàê çi çíà÷ íè ìè ïðî ïóñ êà ìè ÷å ðåç ïî øêîä -
æåí íÿ äî êó ìåí òà. Òîìó ðîç ãëÿ äàºìî éîãî, áî ïðî ïî íî âà íèé ñïè ñîê
íåìຠïðî ãà ëèí.
âè òè ñÿ ÷å ðåç äíiïðî âñüêèé ëè ìàí, àáè ïå ðå øêî äè òè çà õî äàì
ðîñiéñüêèõ òà óêð à¿íñüêèõ ñèë, âîíè âèñ òó ïè ëè â ïî õiä, ðàç îì ç
ïåâ íîþ êiëüêiñòþ ãî ðî äî âèõ êî çàêiâ, ïiä ÷àñ ÿêî ãî çà õî ïè ëè îäíå
òó ðåöü êå ñóä íî, à ïî òiì äiÿ ëè ó ëè ìàíi ñïiëüíî ç ðîñiéñüêè ìè ðàò -
íè ìè ëþäü ìè òà ãåòü ìà íñüêè ìè ÷àñ òè íà ìè48.
Ïðî âîºííi çà õî äè óêð à¿íñüêî ãî êå ðiâíèö òâà ç ìå òîþ çà áåç -
ïå ÷åí íÿ îá îðî íîç äàò íîñòi íè æíü îäíiïðî âñüêî ãî ïëàö äàð ìó äi -
çíà ºìîñÿ ç ëèñ òà ãåòü ìà íà âiä 3 ÷åð âíÿ 1698 ð.  íüî ìó, çîê ðå ìà,
çà çíà ÷à ëî ñÿ, ùî äî öàðÿ íàä iéøëî ïî âiäîì ëåí íÿ âiä âîºâîäè Áóõ -
âîñ òî âà ç Òà âàíi ïðî òå, ùî â öüî ìó ìiñòi òà â Êè çè êåð ìåíi íå äîñ -
òàò íüî âiéñüêî âèõ ëþ äåé ãåòü ìà íñüêî ãî ðåã iìåí òó i ç íèõ ìàëî õòî
çà é ìàºòüñÿ áó äiâíèö òâîì. Ó çâ’ÿç êó ç öèì Ìà çå ïà ïå ðå ðà õî âó âàâ
âñå çðîá ëå íå íèì ó öié ñïðàâi. Ùå íà ïðèêiíöi çèìè òóäè, íà äî äà -
òîê äî ðî çìiùå íèõ âiéñüê, ïðè áó ëè ëþäè ç ðiçíèõ ïî ëêiâ, ïî òiì
áóâ íà ïðàâ ëå íèé Ëó áå íñüêèé ïîëê, â ÿêî ìó ïî ïå ðå ïè ñó âè ÿ âè ëî -
ñÿ 5400 îñiá, íà ÷îëi ç íà êàç íèì ëó áå íñüêèì ïî ëêîâ íè êîì, ÿêèé
âæå äàâ íî òóäè ïðè é øîâ i ïî ÷àâ áóä iâåëüíi ðî áî òè áiëÿ Êè çè êåð -
ìå íà. Ïðî öå ïî ëêîâ íèê ïî âiäî ìèâ ñâî¿ì ëèñ òîì, ÿêèé áóëî ïå ðå -
ñëà íî â Ìîñ êâó. Ïiñëÿ öüî ãî â Òà âà íñüêå ìiñòî áóâ íà ïðàâ ëå íèé
Êè¿âñüêèé ïîëê íà ÷îëi çi ñâî¿ì ïî ëêîâ íè êîì äëÿ ïðè øâèä øåí íÿ
âiäáó äî âè é óêðiïëåí íÿ Êè çè êåð ìå íà. Ëèñ òè âiä êè¿âñüêî ãî ïî ë -
êîâ íè êà, à òà êîæ ñåð äþöü êî ãî òà íà êàç íèõ ãî ðî äî âèõ ïî ëêîâ íèêiâ
ãåòü ìàí âiäïðàâ ëÿâ â Ìà ëî ð îñiéñüêèé ïðè êàç. Óñiõ ëiâî áå ðåæ íèõ
ñèë â Òà âàíi é Êè çè êåð ìåíi íà ðà õî âó âà ëî ñÿ áëèçü êî 8 òèñ. îñiá.
Íå ùî äàâ íî Ìà çå ïà íà ïðà âèâ òóäè Ìèð ãî ðî äñüêèé i Ïðè ëóöü êèé
ïî ëêè íà ÷îëi ç ¿õ ïî ëêîâ íè êà ìè i ðî ìå íñüêî ãî ñî òíè êà ç ëþäü ìè
Ëó áå íñüêî ãî ïî ëêó, ÿêi çà ëè øè ëè ñÿ. Ïiñëÿ ïå ðå ãëÿ äó öèõ ñèë ó
íèõ áóëî íà ðà õî âà íî 6900 îñiá.
Îòæå, çà çíà ÷àâ ãåòü ìàí, âií äîê ëàâ íå ìà ëî çó ñèëü äëÿ îá î -
ðî íè é óêðiïëåí íÿ Òà âà íñüêà i Êè çè êåð ìå íà, âiäïðà âèâ øè òóäè
4 ãî ðî äî âèõ ïî ëêè, à ïðè ñîái çà ëè øèâ øè ëèøå 6. Ç öèìè ïî ëêà ìè
i ç ðîñiéñüêè ìè âiéñüêà ìè, î÷î ëþ âà íè ìè âîºâî äîþ Äîë ãî ðó êî âèì,
ãåòü ìàí ñïîñ òåð iãàâ çà äiÿ ìè ïðî òèâ íè êà i âèñ ëîâ ëþ âàâ ãî òîâíiñòü
éòè òóäè, êóäè «ïî êëè ÷å âiéñüêî âèé âè ïà äîê»49.
Ïðî ñêàð ãè Áóõ âîñ òî âà, çîê ðå ìà, íà òå, ùî â Òà âà íñüêî ìó
ìiñòi ìàëî ëþ äåé ãåòü ìà íñüêî ãî ðåã iìåí òó, é òi õîò iëè òiêà òè, çíà -
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
505
õî äè ìî çãàä êó i â öàðñüêié ãðà ìîòi äî Ìà çå ïè âiä 31 áå ðåç íÿ
1698 ð.50
ßê âiäî ìî, âæå â æîâòíi öüî ãî ðîêó ðîç ïî ÷àâ ðî áî òó Êàð ëî -
âèöü êèé êîí ãðåñ, ÿêèé çà âåð øèâ ñÿ óêëà äåí íÿì ìèð íèõ óãîä
Àâñòði¿, Ïîëüùi é Âå íåöi¿ i ïå ðå ìèð ’ÿ Ðîñi¿ ç Òó ðå÷ ÷è íîþ. Àëå äî
òîãî, ÿê ñòà ëî âiäî ìî ïðî éîãî ðå çóëü òà òè, éøëà ïiäãî òîâ êà äî íî -
âèõ âîºííèõ äié. Òàê, ùå 12 ñi÷íÿ 1699 ð., çà äâà äíi äî óêëà äåí íÿ
ïå ðå ìèð ’ÿ, áóëî îãî ëî øå íî óêàç ïðî çáið ðîñiéñüêèõ âiéñüê â áå -
ðåçíi â Îõòèðöi ç ìå òîþ ïðî äîâ æåí íÿ âiéíè51.
Ðà çîì ç òèì, ïiñëÿ óêëà äåí íÿ ïå ðå ìèð ’ÿ íà ïðó æåí íÿ íà
ïiâäåí íèõ êîð äî íàõ çà ëè øà ëî ñÿ, i ùå â áå ðåçíi 1699 ð. ãåòü ìà í -
ñüêà âëà äà âæè âà ëà çà õîäiâ äëÿ çáî ðó iíôîð ìàöi¿ ùîäî ïî ò åí öié -
íî ãî ïðî òèâ íè êà. Òàê, 9 áå ðåç íÿ 1699 ð. Ìà çå ïà ïî âiäîì ëÿâ Ïåò -
ðó ², ùî çà ïî ïå ðå äíiìè âiäî ìîñ òÿ ìè âiä ïî ëî íå íèõ òà òàð, âçÿ òèõ
êî çà êà ìè Ïîë òà âñüêî ãî ïî ëêó (ïðî ùî ïè ñàâ ïî ëòà âñüêèé ïî ëêîâ -
íèê), ïå ðå êî ïñüêèé êàé ìà êàí ç êðè ìñüêè ìè îðäà ìè ìàâ ïðè õî äè -
òè ïiä ïðè êîð äîííi ìiñòà, à ñàìå ïiä Ïå ðå êîï íà Êî ëî ìàöi. Ïî ïðè -
âå çåííi æ ïî ëî íå íèõ â Áà òó ðèí âîíè ïiäòâåð äè ëè, ùî ïðî òèâ íèê
ìàâ âèñ òó ïè òè ç Êðè ìó, àëå íà ÷îëi íå ç êàé ìà êà íîì, à Êàï ëàí-
Ãiðåºì, ðiäíèì áðà òîì õàíà, i Ìóð òà çîþ ïà øîþ, é íà ïàñ òè íà
ìiñòå÷ êî Òà ðà êîâ êó â ²çþ ìñüêî ìó ïî ëêó. Äëÿ öüî ãî çáè ðà ëè ñÿ âçÿ -
òè ç ñî áîþ 9 ãàð ìàò, àáè çà õî ïè òè ìiñòå÷ êî. Éîãî âèá ðà ëè òîìó,
ùî êîëè ìè íó ëî¿ çèìè òà îñåíi ïiä òi æ ïðè êîð äîííi ìiñòà ïðè õî -
äèâ ÿêèéñü àãà, òî ïiñëÿ iíôîð ìó âàâ, ùî çäî áè÷i âçÿ òè íiäå, êðiì
òîãî ìiñòå÷ êà. Öi æ ïî ëî íåíi ñêà çà ëè, ùî íà øëÿ õó ç Ïå ðå êî ïó äî
Î÷à êî âà âîíè çóñòðiëè ãiíöÿ ç Àíäðiàíîïîëÿ â Êðèì ç âiäî ìiñòþ
ïðî óêëà äåí íÿ òó ðåöü êèì ñóë òà íîì ç ðîñiéñüêèì öà ðåì, öiñà ðåì i
ïî ëüñüêèì êî ðî ëåì ïå ðå ìèð ’ÿ. Ó çâ’ÿç êó ç öèì «ÿçè êè» äî äà ëè, ùî
êîëè ïðî òèâ íèê òå ïåð â ïî õiä íå âèé äå, òî íàä àëi éîãî ìîæå âòðè -
ìà òè çâiñòêà ïðî ïå ðå ìèð ’ÿ52. À âæå íà ñòóï íî ãî äíÿ — 10 áå ðåç íÿ
1699 ð. ãåòü ìàí ïè ñàâ äî öàðÿ ïðî öþ âîºííó àê öiþ, çà çíà ÷à þ ÷è,
ùî êî çà êè Ïîë òà âñüêî ãî ïî ëêó çà õî ïè ëè â ïî ëîí íà ïî íèççi
Äíiïðà 6 òà òàð i îä íî ãî ïå ðå áiæ÷è êà. Âñiõ öèõ ïî ëî íå íèõ ðàç îì ç
êî çà êà ìè, ÿêi ¿õ âçÿ ëè, ãåòü ìàí âiäïðàâ ëÿâ äî Ìîñ êâè. Ìà çå ïà ââà -
æàâ, ùî íà ëå æà ëî ïå ðå áiæ÷è êà ñòðà òè òè â Áà òó ðèíi, àëå âiäñè ëàâ
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
506
éîãî, áî âií ïî õî äèâ ç Õàðêiâñüêî ãî ïî ëêó, à îòæå íå ïiäëÿ ãàâ ãåòü -
ìà íñüêî ìó ðåã iìåí òó53.
ÄͲÏÐÎÂÑÜʲ ÏÎÕÎÄÈ 1697–1698 ÐÎʲÂ
507
1ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 11. — Àðê. 3–6.
2Òàì ñàìî. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 12. — Àðê. 22–25.
3Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè çà ïî ðîæ ñêèõ êà çà êîâ. — Âëà äè ìèð,
1903. — Ò. 1. — Ñ. 695.
4ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 13. — Àðê. 11–15.
5Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 695–696.
6Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Ìà çå ïà è Ìà çå ïèí öû. Èñòî ðè ÷åñ êèå ìî íîã ðà ôèè è èñ ñëå äî -
âà íèÿ. — ÑÏá., 1885. — Ò. 16. — Ñ. 144–145.
7Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 694; Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Óêàç.
ñî÷. — Ñ. 146; Çà ðó áà Â. Óêð à¿íñüêå êî çàöü êå âiéñüêî â ðîñiéñüêî-òó ðåöü êèõ
âiéíàõ îñòàí íüî¿ ÷âåðòi XVII ñòîëi òòÿ. — Äíiïðî ïåò ðîâñüê, 2003 — Ñ. 399.
8ßâîð íèöü êèé Ä. ². ²ñòîð iÿ çà ïî ðîçü êèõ êî çàêiâ. — Ê., 1991. — Ò. 3. — Ñ. 187; Çà -
ðó áà Â. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 399.
9Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 654.
10ßâîð íèöü êèé Ä. ². Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 188; Çà ðó áà Â. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 400.
11Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 690; Çà ðó áà Â. Íàçâ. ïðà -
öÿ. — Ñ. 400–402.
12Âå ëè÷ êî Ñ. Ëiòî ïèñ. — Ê., 1991. — Ò. 2. — Ñ. 554–555.
13ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 21. — Àðê. 1–17.
14Åëà ãèí Ñ. Èñòî ðèÿ ðóñ ñêà ãî ôëî òà. Ïå ðè îä Àçîâñêèé. Ïðè ëî æå íèÿ. — ÑÏá.,
1864. — ×. 2. — Ñ. 448; Ïèñü ìà è áó ìà ãè èì ïå ðà òî ðà Ïåò ðà Âå ëè êî ãî. — Ñïá.,
1887. — Ò. 1. — Ñ. 604.
15ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1698. — Ñïð. 5. — Àðê. 16–30.
16ßâîð íèöü êèé Ä. ². Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 193.
17Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 756–765.
18Ëiòî ïèñ ãà äÿöü êî ãî ïî ëêîâ íè êà Ãðè ãîð iÿ Ãðà áÿí êè. — Ê., 1992. — Ñ. 172.
19Ëiòî ïèñ Ñà ìî âèä öÿ. — Ê., 1971. — Ñ. 159–160.
20Òàì ñàìî; Âå ëè÷ êî Ñ. Ëiòî ïèñ. — Ñ. 557; Áàí òûø-Êà ìåí ñêèé Ä. Í. Èñòî ðèÿ Ìà -
ëîé Ðîñ ñèè îò âîä âî ðå íèÿ ñëà âÿí â ñåé ñòðà íå äî óíè÷ òî æå íèÿ ãåò ìà íñòâà. —
Ê., 1993. — Ñ. 563.
21Êðóï íèöü êèé Á. Ãåòü ìàí Ìà çå ïà òà éîãî äîáà. — Ê., 2003. — Ñ. 62.
22ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 26. — Àðê. 1–4.
23Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 153, 157; Çà ðó áà Â. Íàçâ. ïðà öÿ. —
Ñ. 404–405.
24ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 23. — Àðê. 1–8.
25Òàì ñàìî. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 30. — Àðê. 1–3.
26Òàì ñàìî. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 35. — Àðê. 7–12.
27Êèí ðîññ Ë. Ðàñ öâåò è óïà äîê Îñìàí ñêîé èì ïå ðèè. — Ìîñ êâà, 1999. —
Ñ. 382–383; Ãó ñà ðî âà Ò. Ï. Àâñòðèéñêèå Ãàá ñáóð ãè â âîé íå ñ Îñìà íà ìè â
1683–1699 ãã. (îò îñà äû Âåíû äî Êàð ëî âàö êî ãî ìèðà) // Îñìàí ñêàÿ èì ïå ðèÿ è
ñòðà íû Öåí òðàëü íîé, Âîñ òî÷ íîé è Þãî-Âîñ òî÷ íîé Åâðî ïû â XVII â. — ×. 2. —
Ì., 2001. — Ñ. 283; Ïîä õî ðî äåö êèé Ë. Âåíà 1683. — Ìîñ êâà, 2002. —
Ñ. 199–200.
28ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 39. — Àðê. 32–35.
29Ñòà íiñëà âñüêèé Â. Â. Çà ïî ðîçü êà Ñi÷ òà Ði÷ Ïîñ ïî ëè òà. 1686–1699. — Ê.,
2004. — Ñ. 333–336; ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 35. — Àðê. 1–2
30Ñòà íiñëà âñüêèé Â. Â. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 335–339.
31ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 42. — Àðê. 1–15.
32Åëà ãèí Ñ. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 454.
33Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 717–719, 765–767.
34Ñáîð íèê âû ïè ñîê èç àð õèâ íûõ áó ìàã î Ïåò ðå Âå ëè êîì. — Ì., 1872. — Ò. 1. —
Ñ. 336; Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 732–733.
35Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 742–745, 747–754.
36ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 39. — Àðê. 17–19.
37Òàì ñàìî. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 37. — Àðê. 15–18.
38Òàì ñàìî. — Ô. 124. — Îï. 1, 1697. — Ñïð. 37. — Àðê. 5–10.
39Çà ðó áà Â. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 407.
40ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1698. — Ñïð. 5. — Àðê. 1–6.
41Åëà ãèí Ñ. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 451–452.
42ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. — Îï. 1, 1698. — Ñïð. 16. — Àðê. 1–2.
43Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 736–743.
44Åëà ãèí Ñ. Óêàç ñî÷. — Ñ. 454–455. Ïå ðåëiê âè äà íèõ çà ïî ðîæ öÿì ìà òåð iàëiâ â
1697 ð. äëÿ âè ãî òîâ ëåí íÿ 40 ñó äåí äèâ.: Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî -
ðèè… — Ñ. 806.
45Åëà ãèí Ñ. Óêàç ñî÷. — Ñ. 460–461.
46Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 158–159; Äÿ äè ÷åí êî Â. À. Íà ðè ñè ñóñïiëüíî-
ïî ëiòè÷ íî ãî óñòðîþ Ëiâî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè êiíöÿ XVII — ïî ÷àò êó XVIII ñò. — Ê.,
1959. — Ñ. 459.
47ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. Îï. 1, 1698. — Ñïð. 31. — Àðê. 1–7. Çãà äàíi äâà ëèñ òè çà ïî -
ðîæöiâ äî Ìà çå ïè âiä 2 ÷åð âíÿ 1698 ð. äèâ.: Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ
èñ òî ðèè… — Ñ. 770–774. Òàì æå íà Ñ. 789–793 äèâ. çà ïèñ ðîç ïîâiäi êóï öÿ.
48Åëà ãèí Ñ. Óêàç ñî÷. — Ñ. 464–466, 470, 472–473.
49ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. Îï. 1, 1698. — Ñïð. 32. — Àðê. 1–6.
50Ýâàð íèö êèé Ä. È. Èñòî÷ íè êè äëÿ èñ òî ðèè… — Ñ. 755.
51Èâàí Àôàíàñüåâè÷ Æå ëÿ áóæ ñêèé. Äíåâ íûå çà ïèñ êè // Ðîæ äå íèå èì ïå ðèè.
Ñâè äå ò åëüñòâà ñî âðå ìåí íè êîâ ïåò ðîâ ñêîé ýïî õè (êî íåö XVII — íà ÷à ëî
XVIII â.) — Ì., 1997. — Ñ. 312; Äíåâ íèê ïó òå øåñ òâèÿ â Ìîñ êîâ ñêîå ãî ñó äà ðñòâî
Èãíà òèÿ Õðèñ òî ôî ðà Ãâà ðè åí òà, ïî ñëà èì ïå ðà òî ðà Ëå î ïîëü äà ² ê öàðþ è âå -
ëè êî ìó êíÿ çþ Ïåò ðó Àëåêñååâè÷ó â 1698 ã., âå äåí íûé ñåê ðå òà ðåì ïî ñ îëüñòâà
Èî ãàí íîì Ãå îð ãîì Êîð áîì // Ðîæ äå íèå èì ïå ðèè. Ñâè äå ò åëüñòâà ñî âðå ìåí íè -
êîâ ïåò ðîâ ñêîé ýïî õè (êî íåö XVII — íà ÷à ëî XVIII â.) — Ì., 1997. — Ñ. 116.
52ÐÄÀÄÀ. — Ô. 124. Îï. 1, 1699. — Ñïð. 12. — Àðê. 1–5.
53Òàì ñàìî. — Ô. 124. Îï. 1, 1699. — Ñïð. 12. — Àðê. 21–24.
508
Â’ß×ÅÑËÀ ÑÒÀÍIÑËÀÂÑÜÊÈÉ
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-78744 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T15:41:30Z |
| publishDate | 2006 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Станіславський, В. 2015-03-20T16:02:02Z 2015-03-20T16:02:02Z 2006 Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І / В. Станіславський // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 489-508. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78744 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Джерелознавство Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І Article published earlier |
| spellingShingle | Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І Станіславський, В. Джерелознавство |
| title | Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І |
| title_full | Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І |
| title_fullStr | Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І |
| title_full_unstemmed | Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І |
| title_short | Дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах Івана Мазепи до Петра І |
| title_sort | дніпровські походи 1697-1689 років в недрукованих листах івана мазепи до петра і |
| topic | Джерелознавство |
| topic_facet | Джерелознавство |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78744 |
| work_keys_str_mv | AT staníslavsʹkiiv dníprovsʹkípohodi16971689rokívvnedrukovanihlistahívanamazepidopetraí |