"Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Дата: | 2006 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2006
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78843 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття / А. Блануца // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 227-238. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859693856521453568 |
|---|---|
| author | Блануца, А. |
| author_facet | Блануца, А. |
| citation_txt | "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття / А. Блануца // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 227-238. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-01T00:15:35Z |
| format | Article |
| fulltext |
Àíäðié Áëàíóöà
«ÊÍßÆÀÒÀ ÃÎËÎÂͲ» ÒÀ «ÊÍßÆÀÒÀ-
ÏβÒÍÈÊÈ» ÍÀ ÂÎËÈͲ  XVI — ÏÅÐزÉ
ÏÎËÎÂÈͲ XVII ÑÒÎ˲ÒÒß*
Â
iºðàðõi÷íié ñòðóê òóði óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà â ïåði -
îä ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó íà é âè ùèé ùà áåëü çà é ìà ëè
êíÿçi. Âè ðà çîì «Êî ðî ëåì ñòà þòü, êíÿ çåì íà ðîä æó -
þòü ñÿ» âè íÿò êî âî âëó÷ íî îêðåñ ëþºòüñÿ òå îñîá ëè âå ìiñöå, ÿêå
âiäâî äè ëî ñÿ êíÿçiâñüêié âåðñòâi — ºäè íî ìó çà ìêíó òî ìó ñòà íîâi,
äî ÿêî ãî íå äà âà ëè äîñ òó ïó íi áà ãà òñòâî, íi âïëèâ, íi âè ñîêi óðÿ äîâi
÷èíè. Êíÿ çåì áóâ i ìiã áóòè ëèøå ñèí êíÿ çÿ, i àíi êî ðîëü, àíi ñåéì
íå ìîã ëè ïî æà ëó âà òè êí ÿçiâñüêî ãî òè òó ëó1. Ïðî òå, ÿê âèä íî ç äî -
êó ìåíòiâ, êí ÿçiâñüêèé ïðî øà ðîê äà ëå êî íå áóâ îä íî ðiäíîþ âå ð -
ñòâîþ. Âïåð øå ïîä ië íà äâi ãðó ïè â éîãî ñå ðå äèíi çíà õî äè ìî â
ðåâiçi¿ Ëóöü êî ãî çà ìêó 1545 ð. Òàê, íà é ïî òó æíiøèõ êíÿçiâ â ðåâiçi¿
íà çâà íî «êíÿ æà òà ìè ãî ëîâ íè ìè», à ðåø òà îò ðè ìà ëà íà çâó «êíÿ -
æàò- ïî âiòíèêiâ»2. Ìåòà äà íî ãî äîñëiäæåí íÿ — ðîç êðè òè îêðåìi
ïè òàí íÿ ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íî ãî õà ðàê òå ðó ñòà òó ñó äâîõ âêà çà íèõ
êí ÿçiâñüêèõ ãðóï.
 ðåâiçi¿ Ëóöü êî ãî çà ìêó 1545 ð. ðåâ içîð âïåð øå âæèâ äî
îçíà ÷åí íÿ êí ÿçiâñüêî¿ âå ðñòâè âêà çàíi òå ðìiíè, êîò ðè ìè ïî çíà ÷àâ -
ñÿ ñòà òóñ, ÿêèé â äà íî ìó ðåã iîíi çà êðiïèâ ñÿ çà òèì ÷è iíøèì êí ÿ -
çiâñüêèì ðî äîì. Ñå ðåä «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» çãà äó þòü ñÿ Ôåäið
Àíäðiéîâè÷ Ñàí ãóø êî âè÷, Àíäðié Ìè õàé ëî âè÷ Êî øè ðñüêèé,
Îëåê ñàíäð òà ²âàí Ôå äî ðî âè÷i ×îð òî ðèéñüêi, Äóá ðî âèöü êèé ìåí -
øèé3, òîá òî ïðåä ñòàâ íè êè òðüîõ êí ÿçiâñüêèõ ðîäiâ: Ñàí ãóøêiâ-
Êî øè ðñüêèõ, ×îð òî ðè éñüêèõ òà Ãîëü øà íñüêèõ-Äóá ðî âèöü êèõ.
Í. ßêî âåí êî äî öiº¿ êí ÿçiâñüêî¿ ãðó ïè âiäíî ñèòü, îêðiì çãà äà íèõ,
ùå øiñòü ðîäiâ: Îñòðîçü êèõ, Çàñ ëà âñüêèõ, Çáà ðàçü êèõ, Âèø íå âåöü -
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 6, 2006 227
* Â îñíî âó ñòàòòi ïî êëà äå íî äî ïîâiäü, âè ãî ëî øå íó àâ òî ðîì íà ²²² Ìiæíà -
ðîä íî ìó íà óêî âî ìó Êîí ãðåñi óêð à¿íñüêèõ iñòî ðèêiâ «Óêð à¿íñüêà iñòî ðè÷ -
íà íà óêà íà øëÿ õó òâîð ÷î ãî ïî ñòó ïó» (Ëóöüê, 17–19 òðàâ íÿ 2006 ð.).
êèõ, Êî ðåöü êèõ, ×åò âåð òå íñüêèõ òà åìiãðàíòiâ Ãëè íñüêèõ. «Óñi
iíøi, — âiäìi÷ຠäîñëiäíè öÿ, — âiäíå ñåíi äî êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ»4.
Ïðî òå â ðåâiçi¿ äå ÿêi ç íèõ âiäìi÷åíi ïî iìåí íî. Íàï ðèê ëàä, äî ëóöü -
êèõ ïî âiòíèêiâ ðåâ içîð çà ðà õó âàâ íà ñòóï íèõ êíÿçiâ: Ôå äî ðà Ãî ëîâ -
íþ- Îñòðî æåöü êî ãî, Âî ðî íèöü êèõ, Ìàê ñè ìà, Îñòàô iÿ i Áîã äà íà
Ñî êî ëè íñüêèõ, ²âàíà Ìà ñ àëüñüêî ãî, ßêî âà Êðî êîò êó, Þðiÿ i Âîé -
íó Âî ðî íèöü êèõ, Ñòå ôà íà Ðó æèöü êî ãî, Áîã äà íà Ëþ áåöü êî ãî, Âå -
ëåöü êî ãî, à òà êîæ âiäíå ñå íèõ Í. ßêî âåí êî äî «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ»
Àíäðiÿ, Ìàò âiÿ òà ²âàíà ×åò âåð òå íñüêèõ5. Ç ÿêî¿ æ ïðè ÷è íè
äîñëiäíè öÿ âiäíåñ ëà ×åò âåð òå íñüêèõ äî ãðó ïè êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ,
òèì ÷à ñîì ÿê â äæå ðåëi âîíè çíà ÷àòü ñÿ ÿê êíÿçi-ïî âiòíè êè?
Ñïðèé ìà þ ÷è ïî ëî æåí íÿ iñòî ðè êà-ïðàâ íè êà êiíöÿ XIX —
ïî ÷àò êó XX ñò. Ô. Ëå îí òî âè ÷à ïðî âèç íà ÷àëü íó ðîëü åêî íî ìi÷íî ãî
ôàê òî ðó â ïî ëÿ ðè çàöi¿ êí ÿçiâñüêî¿ âå ðñòâè6, Í. ßêî âåí êî íå ââà -
æàº, ùî «öåé ïðî öåñ áóâ íà ñòiëüêè ïðÿ ì îëiíiéíèì», áî ñå ðåä êíÿ -
æàò ãî ëîâ íèõ «ÿê çäàºòüñÿ, íå âè ïàä êî âî çíà õî äÿòü ñÿ ñàìå òi, ÷èº
çåì ëå âî ëîäi ííÿ ïðî ñòå æóºòüñÿ ÿê ñò àáiëüíå i áåç ïå ðåð âíå ç êiíöÿ
XIV ñò.»7. Òîìó äîñëiäíè öÿ ââà æàº, ùî â îñíîâi ¿õíiõ çåì ëå âî ëî -
äiíü ëå æà ëè ñëó æåáíi óäiëè ïðåä êiâ XIV ñò., çà êðiïëåíi çà äà íèì
ðî äîì íà ÷àñ òèíi òå ðè òîði¿ äè íàñ òè÷ íèõ óäiëiâ öüî ãî æ ðîäó8.
Î÷å âèä íî, ùî ðåâ içîð âiäíiñ ×åò âåð òå íñüêèõ äî êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ
ïî ìèë êî âî. Äàíà æ ðî äè íà ïiäïà äຠäî ãðó ïè êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ çà
âèç íà ÷åí íÿì i Ô. Ëå îí òî âè ÷à, i Í. ßêî âåí êî, àäæå ¿õ çåì ëå âî ëîäií -
íÿ ñÿ ãà þòü ÷àñiâ óäiëüíèõ êíÿçiâñòâ, à òà êîæ âðà æà þòü ñâî¿ì ìàñ -
øòà áîì. Òàê, íà ïðèê ëàä, çà Ïî ïè ñîì âiéñüêà Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà
Ëè òî âñüêî ãî 1528 ð. ðî äè íà êíÿçiâ ×åò âåð òå íñüêèõ (Ñî ê îëüñüêèõ)
çi ñâî¿õ âî ëîäiíü âèñ òàâ ëÿ ëà 31 êîíÿ9, òîá òî âî ëîä iëà 744 äè ìà ìè,
à çà äà íè ìè Ïî äèì íî ãî òà ðè ôó Âî ëèíi 1629 ð. — 871 äè ìîì10.
ßêi æ áóëè ìàºòêîâi ïî çèöi¿ «êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ» ïðî òÿ ãîì
XVI — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè XVII ñò. ó ïî ðiâíÿííi ç «êíÿ æà òà ìè ãî ëîâ -
íèìè»? Âiäïîâiäü íà öå ïè òàí íÿ ìî æóòü äàòè äæå ðå ëà ôiñêàëü íî-
ðåºñòðî âî ãî õà ðàê òå ðó, îïðà öþ âàí íÿ ÿêèõ äîç âî ëèòü âñòà íî âè òè
íà áëè æå íå äî äiéñíîñòi ñïiââiäíî øåí íÿ çå ìåëü íèõ âî ëîäiíü äâîõ
çà çíà ÷å íèõ êí ÿçiâñüêèõ ãðóï. Äëÿ XVI ñò. — öå âæå çãà äó âà íèé
Ïî ïèñ âiéñüêà ÂÊË 1528 ð., à òà êîæ Ïî áî ðî âèé ðåºñòð Âî ëè íñüêî -
ãî âîºâî äñòâà 1570 ð., äëÿ ïåð øî¿ ïî ëî âè íè XVI² ñò. — Ïî äèì íèé
ÀÍÄÐIÉ ÁËÀÍÓÖÀ
228
òà ðèô Âî ëèíi 1629 ð11. Ïî iíøèõ òå ðè òîð iÿõ óêð à¿íñüêèõ çå ìåëü,
ùî â îçíà ÷å íèé ïåð iîä âõî äè ëè äî ñêëà äó ÂÊË òà Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿,
ïà ðà ëåëü íèõ äæå ðåë òà êî ãî òèïó, íà æàëü, íå çáå ðåã ëî ñÿ.
Òàê, ìàºòêîâi ïî çèöi¿ êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ i êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ çà
Ïî ïè ñîì âiéñüêà ÂÊË 1528 ð. ïðåä ñòàâ ëåíi 38 îñî áà ìè êí ÿçiâñüêî¿
âå ðñòâè, ñå ðåä ÿêèõ 18 íà ëå æàòü äî 7 ðîäiâ ãðó ïè «êíÿ æàò ãî ëîâ -
íèõ», à ðåø òà 20 — äî 12 ðîäiâ ãðó ïè «êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ». Ïðåä -
ñòàâ íè êè ãðó ïè êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ âèñ òàâ ëÿ ëè iç ñâî¿õ çå ìåëü íèõ âî -
ëîäiíü 299 êî íåé, çíà÷ íî ìåí øå (56 êî íåé) — ïðåä ñòàâ íè êè ãðó ïè
êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ. Äëÿ òîãî, ùîá ç’ÿ ñó âà òè, ÿêà âå ëè ÷è íà ¿õíiõ
çåì ëå âî ëîäiíü, ïî òðiáíî çäiéñíè òè ïå ðå âå äåí íÿ êî íåé ó âî ëî êè
çåìëi. Äëÿ öüî ãî ñêî ðèñ òàºìîñÿ íà ñòóï íîþ ñõåìîþ: 1 êiíü =
8 ñëóæá, ñëóæáà = 3 äèìè, 1 äèì = 0,75 âîëîêè.
Òàá ëè öÿ 1, ñêëà äå íà íà îñíîâi îïðà öþ âàí íÿ Ïî ïè ñó âiéñüêà
ÂÊË 1528 ð., äຠ÷iòêå óÿâ ëåí íÿ ïðî ñïiââiäíî øåí íÿ ìiæ çåì ëå âî -
ëîä iíÿ ìè äâîõ êí ÿçiâñüêèõ ãðóï. Çà ¿¿ äà íè ìè, 12 ðîäiâ «êíÿ æàò-
ïî âiòíèêiâ», ùî ñêëà ëè 63 % âiä êí ÿçiâñüêî ãî ïðî øàð êó, âî ëîä iëè
16 % çå ìåëü (1008 âî ëîê) âiä çà ãàëü íî¿ âå ëè ÷è íè êí ÿçiâñüêî ãî çå -
ìåëü íî ãî ôîí äó Âî ëèíi. Âîä íî ÷àñ 7 ðîäiâ (37 %), âiäíå ñå íèõ äî
ãðó ïè «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ», ñêîí öåí òðó âà ëè â ñâî¿õ ðó êàõ 84 % çå -
ìåëü Âî ëèíi (5382 âî ëîê), òîá òî áiëüøå, íiæ â ï’ÿòü ðàç iâ âiä «êíÿ -
æàò- ïî âiòíèêiâ». Ç öüî ãî íå âàæ êî ïå ðå êî íà òè ñÿ, ùî áåç çà ïå ðå÷ íà
åêî íî ìi÷íà ïå ðå âà ãà áóëà íà áîöi êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ. Îñîá ëè âî çíà÷ -
íè ìè ðî çìiðà ìè ñâî¿õ çåì ëå âî ëîäiíü ñå ðåä êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ âèðiç -
íÿ ëè ñÿ ðî äè íè Ñàí ãóøêiâ-Êî øè ðñüêèõ, Âèø íå âåöü êèõ, ×îð òî ðèé -
ñüêèõ, ×åò âåð òå íñüêèõ òà Çàñ ëà âñüêèõ, êîòði âèñ òàâ ëÿ ëè iç ñâî¿õ
âî ëîäiíü âiäïî âiäíî 126, 46, 33, 31 òà 29 êî íåé12. Ðî äè íè Ëþ áåöü -
êèõ, Êî çåê, Êóð öå âè÷iâ, Ïî ðåöü êèõ òà Ðó æè íñüêèõ-Ðî ãî âèöü êèõ,
êîòði áóëè íà òîé ÷àñ íà é êðó ïíiøè ìè çåì ëåâ ëàñ íè êà ìè ñå ðåä
«êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ», âèñ òàâ ëÿ ëè iç ñâî¿õ âî ëîäiíü âiäïî âiäíî
ëèøå 15, 10, 8, 5 òà 4 êî íåé13.
Ñòà íîì íà 1570 ð. ìàºòêîâi ïî çèöi¿ êí ÿçiâñüêèõ ãðóï äåùî
çìiíè ëè ñÿ, ãî ëîâ íèì ÷è íîì çìåí øåí íÿì âiäñîò êî âî¿ ÷àñ òêè çåì -
ëå âî ëîäiíü êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ ïî ðiâíÿ íî iç çå ìåëü íè ìè âî ëîäi ííÿ -
ìè êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ. Äàíi ñïiââiäíî øåí íÿ çåì ëå âî ëîäiíü äâîõ êí ÿ -
çiâñüêèõ ãðóï íà Âî ëèíi ïðåä ñòàâ ëåíi â òàá ëèöi 2. Òàê, 14 ðî äèí
«ÊÍßÆÀÒÀ ÃÎËÎÂͲ» ÒÀ «ÊÍßÆÀÒÀ- ÏβÒÍÈÊÈ»
229
Òàá ëè öÿ 1. Ñïiââiäíî øåí íÿ ìiæ çåì ëå âî ëîäi ííÿ ìè «êíÿ æàò- -
ïîâiòíèêiâ» òà «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» íà Âî ëèíi ñòà íîì íà 1528 ð.14
Ãðóïè
âëàñíèêiâ ó íèõ çåìëi
êiëüêiñòü
ðîäiâ % âîëîê %
«êíÿ æà òà- ïî âiò íè êè» 12 63 1008 16
«êíÿ æà òà ãî ëîâíi» 7 37 5382 84
âñüî ãî 19 100 6390 100
Òàá ëè öÿ 2. Ñïiââiäíî øåí íÿ ìiæ çåì ëå âî ëîäi ííÿ ìè «êíÿ -
æàò- ïî âiòíèêiâ» òà «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» ó Âî ëè íñüêî ìó âî -
º âîä ñòâi ñòà íîì íà 1570 ð.15
Ãðóïè
âëàñíèêiâ ó íèõ çåìëi
êiëüêiñòü
ðîäiâ % âîëîê %
«êíÿ æà òà-ïî âiòíè êè» 14 64 1110 14
«êíÿ æà òà ãî ëîâíi» 8 36 6944 86
âñüî ãî 22 100 8054 100
(âiäïî âiäíî 64 % âiä çà ãàëü íî¿ êiëüêîñòi êí ÿçiâñüêî ãî ïðî øàð êó)
ïðåä ñòàâ íèêiâ ãðó ïè «êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ» âî ëîä iëè ëèøå 14 % çå -
ìåëü Âî ëè íñüêî ãî âîºâî äñòâà (1110 âî ëîê)16. Âî ëîäi ííÿ æ «êíÿ -
æàò ãî ëîâ íèõ» äåùî çáiëüøè ëè ñÿ ó ïî ðiâíÿííi ç 1528 ð. Çîê ðå ìà,
ïðåä ñòàâ íè êè 8 ðî äèí (âiäïî âiäíî 36 %) ãðó ïè êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ çî -
ñå ðå äè ëè â ñâî¿õ ðó êàõ 86 % çåì ëå âî ëîäiíü ðåã iî íó (6944 âî ëîê)17,
òîá òî ¿õíi âî ëîäi ííÿ çáiëüøè ëè ñÿ íà 2 % ïî ðiâíÿ íî ç 1528 ð.
Çà äà íè ìè Ïî áî ðî âî ãî ðåºñòðó, ñòà íîì íà 1570 ð. íà é ïî òó æ -
íiøè ìè â åêî íî ìi÷íî ìó àñ ïåêòi çà ëè øà ëè ñÿ òi æ ñàìi ðîäè ïðåä -
ñòàâ íèêiâ ãðó ïè «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ», ùî é ó 1528 ð. Ó öüî ìó ðå -
º ñòði âæå ôiãó ðóº êí. Ê. Îñòðîçü êèé, êîò ðèé i î÷î ëèâ ñïè ñîê íà é çà -
ìî æ íiøèõ êíÿçiâ íå ëèøå Âî ëèíi, à âñiº¿ Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿. Çà íèì
éøëè Ñàí ãóø êè-Êî øèðñüêi, Âèø íå âåöüêi, Êî ðåöüêi, ×îð òî ðèé -
ñüêi, Çáà ðàçüêi, ×åò âåð òåíñüêi. Äî «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» íàìè òà êîæ
áóâ çà ðà õî âà íèé êí. À. Êóðáñüêèé, ùî ìàâ îñîá ëè âèé ñòà òóñ i áóâ
ÀÍÄÐIÉ ÁËÀÍÓÖÀ
230
ïî æà ëó âà íèé Êî â åëüñüêîþ âî ëîñ òþ ó Âî ëî äè ìè ðñüêî ìó ïî âiòi,
ùî, çãiäíî ç ïî áî ðî âèì ðåºñòðîì, ñòà íî âè ëà 384 âî ëî êè çåìëi18.
Íàé çà ìîæíiøi ðî äè íè «êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ» Êî çåê, Ïî ðèöü -
êèõ, Ìà ñ àëüñüêèõ, Êóð öå âè÷iâ â ñå ðåä íüî ìó ìàëè 60–100 âî ëîê19,
à øiñòü ïðåä ñòàâ íèêiâ ðîäó Ðó æè íñüêèõ-Ðî ãî âèöü êèõ âî ëîä iëè
ëèøå 27 âî ëî êà ìè çåìëi (36 äèìiâ)20. Ìàºòíîñòi êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ
äðî áè ëè ñÿ i øëÿ õîì âiäîê ðåì ëåí íÿ ÷àñ òèí âî ëîäiíü, ùî ïå ðå õî -
äè ëè ÿê âiíî âà ÷àñ òêà (òðà äè öiéíî, é ïiçíiøå óçà êî íå íà Ëè òî â -
ñüêè ìè Ñòà òó òà ìè, âîíà ñòà íî âè ëà 1/3 âiä âî ëîäi ííÿ) ïðè îäðó -
æåííi ¿õíiõ äî ÷îê. ¯õíi æ øëþáíi ïàð òíå ðè íà ðiâíi ç êíÿ çÿ ìè ãî -
ëîâ íè ìè áóëè îêðåñ ëåíi âóçü êèì êî ëîì çíàòi, à â áiëüøîñòi
âè ïàäêiâ ìåíø òè òó ëî âà íîþ, ïðî òå ôiíàí ñî âî âïëè âî âîþ ãðó -
ïîþ — ïà íà ìè21. Òîæ âiðî ãiäíî, ùî ÷àñ òè íà çåì ëå âî ëîäiíü «êíÿ -
æàò- ïî âiòíèêiâ» ïå ðå òåê ëà äî «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» òà ïàíiâ, ùî,
îäíàê, íå º ãî ëîâ íîþ ïðè ÷è íîþ ïî ñòó ïî âî ãî çìåí øåí íÿ ÷àñòêè
¿õíiõ çåìåëüíèõ âîëîäiíü ïîðiâíÿíî ç íàéáiëüø òèòóëîâàíîþ
êíÿçiâñüêîþ ãðóïîþ — êíÿçÿìè ãîëîâíèìè.
Ïî áî ðî âèé ðåºñòð 1570 ð. äຠìîæ ëèâiñòü ïðî ñòå æè òè
ñïiââiäíî øåí íÿ äâîõ êí ÿçiâñüêèõ ãðóï i ïî êîæ íî ìó ïî âiòó Âî ëè í -
ñüêî ãî âîºâî äñòâà. Òàê, ïî êàç íèê ÷àñ òêè çåì ëå âî ëîäiíü êíÿçiâ-ïî -
âiòíèêiâ ó Ëóöü êî ìó ïî âiòi áóâ òà êèì æå, ÿê i â óñüî ìó âîºâîäñòâi
(äèâ. òàá ëè öþ 3).
Òàá ëè öÿ 4 äຠóÿâ ëåí íÿ ïðî ñïiââiäíî øåí íÿ çåì ëå âî ëîäiíü
«êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ» òà «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» â Êðå ìå íåöü êî ìó ïî -
âiòi. Ó äà íî ìó ðåã iîíi êîí öåí òðàö iÿ çå ìåëü íèõ âî ëîäiíü êíÿçiâ-ïî -
âiòíèêiâ áóëà íà é íèæ ÷à ñå ðåä òðüîõ ïî âiòiâ Âî ëè íñüêî ãî âîºâî -
äñòâà. Çîê ðå ìà, ïðåä ñòàâ íè êè äâîõ ðîäiâ «êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ»
(40 % âiä êí ÿçiâñüêî ãî ïðî øàð êó çà ãà ëîì) âî ëîä iëè ëèøå 6 %
çåìëi, òîäi ÿê 3 ðîäè «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» (60 %) çî ñå ðå äè ëè 94 %
êí ÿçiâñüêèõ çåì ëå âî ëîäiíü ó ïî âiòi.
Íàé âè ùèé ðiâåíü êîí öåí òðàöi¿ çå ìåëü íèõ âî ëîäiíü «êíÿ -
æàò-ïî âiòíèêiâ», ïî ðiâíÿ íî ç Ëóöü êèì òà Êðå ìå íåöü êèì ïî âiòà ìè,
ïðî ñòå æó âàâ ñÿ ó Âî ëî äè ìè ðñüêî ìó ïî âiòi. Òóò êíÿçi-ïî âiòíè êè
âî ëîä iëè 18 % çåìëi (äëÿ ïî ðiâíÿí íÿ: óËóöü êî ìó ïî âiòi — 16 %,
Êðå ìå íåöü êî ìó — 6 %), òîäi ÿê «êíÿ æà òà-ïî âiòíè êè» — 82 %.
(äèâ. òàá ëè öþ 5).
«ÊÍßÆÀÒÀ ÃÎËÎÂͲ» ÒÀ «ÊÍßÆÀÒÀ- ÏβÒÍÈÊÈ»
231
Òàá ëè öÿ 3. Ñïiââiäíî øåí íÿ ìiæ çåì ëå âî ëîäi ííÿ ìè «êíÿ -
æàò-ïî âiòíèêiâ» òà «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» â Ëóöü êî ìó ïî âiòi
Âî ëè íñüêî ãî âîºâî äñòâà ñòà íîì íà 1570 ð.22
Ãðóïè
âëàñíèêiâ ó íèõ çåìëi
êiëüêiñòü
ðîäiâ
% âîëîê %
«êíÿ æà òà-ïî âiòíè êè» 10 62,5 698 16
«êíÿ æà òà ãî ëîâíi» 6 37,5 3706 84
âñüî ãî 16 100 4404 100
Òàá ëè öÿ 4. Ñïiââiäíî øåí íÿ ìiæ çåì ëå âî ëîäi ííÿ ìè «êíÿ -
æàò- ïî âiòíèêiâ» òà «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» â Êðå ìå íåöü êî ìó
ïî âiòi Âî ëè íñüêî ãî âîºâî äñòâà ñòà íîì íà 1570 ð.23
Ãðóïè
âëàñíèêiâ ó íèõ çåìëi
êiëüêiñòü
ðîäiâ % âîëîê %
«êíÿ æà òà-ïî âiòíè êè» 2 40 129 6
«êíÿ æà òà ãî ëîâíi» 3 60 1915 94
âñüî ãî 5 100 2044 100
Òàá ëè öÿ 5. Ñïiââiäíî øåí íÿ ìiæ çåì ëå âî ëîäiííÿìè «êíÿ -
æàò- ïî âiòíèê³â» òà «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» ó Âî ëî äè ìè ðñüêî ìó
ïî âiòi Âî ëè íñüêî ãî âîºâî äñòâà ñòà íîì íà 1570 ð.24
Ãðóïè
âëàñíèêiâ ó íèõ çåìëi
êiëüêiñòü
ðîäiâ % âîëîê %
«êíÿ æà òà-ïî âiòíè êè» 5 50 283 18
«êíÿ æà òà ãî ëîâíi» 5 50 1323 82
âñüî ãî 10 100 1606 100
Çà ìàé æå 60 ðîêiâ ó ñïiââiäíî øåííi çåì ëå âî ëîäiíü ìiæ äâî -
ìà ãðó ïà ìè êíÿçiâ âiäáó ëè ñÿ êàð äè íàëüíi çìiíè, ùî ÿñ êðà âî âiäîá -
ðà æåíi âiäïî âiäíè ìè öèô ðà ìè i âiäñîò êà ìè òàá ëèöi 6. Çà äà íè ìè
äæå ðåë, íà îñíîâi ÿêèõ ñêëà äå íî äàíó òàá ëè öþ, «êíÿ æà òà-ïî âiòíè-
ÀÍÄÐIÉ ÁËÀÍÓÖÀ
232
Òàá ëè öÿ 6. Ñïiââiäíî øåí íÿ ìiæ çåì ëå âî ëîäi ííÿ ìè «êíÿ -
æàò-ïî âiòíèêiâ» òà «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» ó Âî ëè íñüêî ìó âî -
º âîä ñòâi ñòà íîì íà 1629 ð.25
Ãðóïè
âëàñíèêiâ ó íèõ çåìëi
êiëüêiñòü
ðîäiâ % âîëîê %
«êíÿ æà òà-ïî âiòíè êè» 9 47 1919 4
«êíÿ æà òà ãî ëîâíi» 10 53 43433 96
âñüî ãî 19 100 45352 100
êè» íà ïåð øó òðå òè íó XVII ñò. âñå áiëüøå âòðà ÷à þòü é òàê íå äóæå
ìiöíi åêî íîìi÷íi ïî çèöi¿ â ðåã iîíi. Òàê, ïî ðiâíÿ íî ç 1570 ð., ó äà -
íèé ÷àñ ÷àñ òêà çå ìåëü íèõ âî ëîäiíü êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ çìåí øè ëà ñÿ
ç 14 äî 4 %. Íà òîìiñòü «êíÿ æà òà ãî ëîâíi» îñòà òî÷ íî çà êðiïè ëè
ñâîº äîì iíó âàí íÿ â åêî íîìiöi Âî ëèíi — ÷àñ òêà ¿õíiõ âî ëîäiíü ñÿã -
íó ëà 96 %, òîá òî çáiëüøè ëà ñÿ íà 10 % ïî ðiâíÿ íî ç 1570 ð.
Òà êèì ÷è íîì, çà ñòîëiòíié ïåð iîä âî ëèíñüêi «êíÿ æà òà-ïî -
âiòíè êè» â åêî íî ìi÷íî ìó àñ ïåêòi ïî ñòó ïî âî âòðà òè ëè ñâî¿ ïî çèöi¿,
ùî âè ðà æà ëèñü ãî ëîâ íèì ÷è íîì îá ñÿ ãà ìè çåìåëüíèõ âîëîäiíü.
ßê ïî êà çàâ àíàëiç âiäïî âiäíèõ äæå ðåë, «êíÿ æà òà-ïî âiòíè -
êè» ñóòòºâî ïî ñòó ïà ëè ñÿ «êíÿ æà òàì ãî ëîâ íèì», ùî é ñòà ëî îäíiºþ
ç ãî ëîâ íèõ âiäìiííîñ òåé ìiæ ¿õíiìè ñòà òó ñà ìè. Ïðåä ñòàâ íè êè ãðó -
ïè «êíÿ æàò-ïî âiòíèêiâ», íå ìà þ ÷è â áiëüøîñòi âè ïàäêiâ âà ãî ìèõ
ôiíàí ñî âèõ âà æåëiâ, ïî ñòó ïî âî ñòà âà ëè ñëó ãà ìè ñâî¿õ íà áà ãà òî çà -
ìî æíiøèõ ñóñiäiâ — êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ. Íàï ðèê ëàä, ñå ðåä êíÿçiâ-
ñëóã Îñòðîçü êèõ áóëè ïðåä ñòàâ íè êè òà êèõ ðî äèí «êíÿ æàò-ïî âiò -
íèêiâ», ÿê Êóð öå âè÷iâ, Âîéí-Âî ðî íåöü êèõ, Æè æå ìñüêèõ, Õî âà í -
ñüêèõ, Ðó æè íñüêèõ; Âèø íå âåöü êèì ñëó æè ëè Äðóöüêi-Ãîðñüêi,
Ëèêè, Òåì ðþê-Ïÿ òè ãîðñüêi, Ðó æèíñüêi, à Êî ðåöü êèì i Ñàí ãóø -
êàì — âæå çãà äó âàíi Ðó æèíñüêi26. Ïîñ òó ïî âî êíÿçi-ïî âiòíè êè âè -
ìó øåíi çà ñòàâ ëÿ òè, çäà âà òè â îðåí äó, à òî é ÷à ñîì ïðî äà âà òè ñâî¿
ìàºòíîñòi, òîäi ÿê âî ëîäi ííÿ êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ â îñíîâ íî ìó çà ëè øà -
ëè ñÿ ñò àáiëüíè ìè, à äåõ òî ùå é çìiã ¿õ çáiëüøè òè27. Íà äðó ãó ïî ëî -
âè íó XVI — ïî ÷à òîê XVII ñò. íà âiòü ìåíø òè òó ëî âàíi ïàíè ìîã ëè
ïî ñïå ðå ÷à òè ñÿ íå ëèøå â ñâî¿é åêî íîìi÷íi ìîöi, à é äå ÿêi ç íèõ çî -
«ÊÍßÆÀÒÀ ÃÎËÎÂͲ» ÒÀ «ÊÍßÆÀÒÀ- ÏβÒÍÈÊÈ»
233
ñå ðå äè ëè â ñâî¿õ ðó êàõ âå ëè ÷åçíi, ïî ðiâíÿ íî ç êíÿ çÿ ìè-ïî âiòíè êà -
ìè, çåì ëå âî ëîäi ííÿ28. Òîìó îñíîâ íîþ âiäìiííiñòþ åêî íî ìi÷íî ãî
õà ðàê òå ðó êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ âiä êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ áóëî ïî õîä æåí íÿ
¿õíiõ âî ëîäiíü. ßêùî ïåðøi âè ðiçíÿ ëèñü óñïàä êî âà íè ìè çåì ëå âî -
ëîäi ííÿ ìè, òî âî ëîäi ííÿ äðó ãèõ ôîð ìó âà ëîñü â îñíîâ íî ìó çà ðà -
õó íîê îò ÷èí-âèñ ëóã29.
Îêðiì âiäìiííîñ òåé åêî íî ìi÷íî ãî õà ðàê òå ðó, «êíÿ æàò-ïî -
âiòíèêiâ» âiä «êíÿ æàò ãî ëîâ íèõ» âiäðiçíÿ ëè é òàêi ôàê òî ðè ÿê ñî öi -
àëü íå ñòà íî âè ùå òà ïðà âî ñâiäîìiñòü, ÿêi âêëþ ÷à ëè ó ñåáå ñó âå ðåí -
íiñòü çåì ëå âî ëîäi ííÿ, îñî áèñòi ïðà âà (âèñ òóï çáðîé íèõ çà ãîíiâ íà
âiéíó îêðå ìî âiä çà ãàëü íî ãî ïî âiòî âî ãî îïîë ÷åí íÿ, ïðà âî íà ïåð -
ñî íàëüíi ëèñ òè-ïî âiäîì ëåí íÿ), ïðà âî ïiäñóä íîñòi âèê ëþ÷ íî âå ëè -
êî ìó êíÿ çþ30. Îñòàí íÿ òåçà ïðî ïðå ðî ãà òè âó êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ íàä
êíÿ çÿ ìè-ïî âiòíè êà ìè âèäàºòüñÿ ïå ðå áiëüøå íîþ. Âàæ êî ïî ãî äè -
òè ñÿ ç äóì êîþ, ùî êíÿçi-ïî âiòíè êè ïiäëÿ ãà ëè ëèøå ïiä þðèñ äèê -
öiþ âîºâîä ÷è ìiñöå âèõ ñòà ðîñò. Òàêå òâåð äæåí íÿ Í. ßêî âåí êî
áàçóº íà âiäïî âiäíèõ ôîð ìó ëàõ Âî ëè íñüêî¿ i Êè¿âñüêî¿ óñòàâ íèõ
ãðà ìîò, îäíàê íå âêà çóº ïðè öüî ìó íà êîí êðåòíi ñòàòòi äà íèõ ãðà -
ìîò31. Ïðî òå «ïå ðå âiä íà âèùå ïðà âî», òîá òî ïiä þðèñ äèê öiþ âå -
ëè êî ãî êíÿ çÿ ëè òî âñüêî ãî, ìàëè íå òiëüêè «êíÿ æà òà-ïî âiòíè êè», à
é íå òè òó ëî âà íà çíàòü — ïàíè i çåì ’ÿ íè32. Íàï ðèê ëàä, ó 1494 ð.
êè¿âñüêèé áî ÿ ðèí ²âàí Ïåò ðî âè÷ çâåð íóâ ñÿ äî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ
Îëåê ñàí äðà ßãå ëîí ÷è êà çà ïðà âîì ïå ðå âî äó íà âèùå ïðà âî ïå ðå -
ãëÿ íó òè éîãî ñïðà âó ùîäî ìàºòêiâ Òî ãàí ÷å, Òî âàðiâ i Ãðè ãîðiâ ç
äâî þ ðiäíèì áðà òîì Êóçü ìîþ ²âàø êå âè ÷åì33. ßê áà ÷è ìî, ïðà âîì
ïå ðå âî äó íà âèùå ïðà âî ó äà íî ìó âè ïàä êó ñêî ðèñ òàâ ñÿ ïðåä ñòàâ -
íèê íè æ÷î ãî øëÿ õå òñüêî ãî ïðî øàð êó. Ìàëî òîãî, öèì ïðà âîì íà
ïðàê òèöi êî ðèñ òà ëè ñÿ ðÿ äîâi øëÿõ òè÷i i â ñó äî âèõ ñïðà âàõ, ïî çè -
âà þ ÷èñü íå ç ðiâíè ìè ñîái, à é íà âiòü ç êíÿ çÿ ìè. Òà êèé âè ïà äîê,
çîê ðå ìà, çóñòði÷àºìî ó ñïðàâi çà 1499 ð. Ìè õàé ëà Ïàâ øè ÷à i ÷î ëîâi -
êà éîãî ñåñ òðè ²âàíà Ñå ìå íî âè ÷à ç êíÿ çÿ ìè ²âà íîì òà Ëüâîì Ïî ëó -
áå íñüêè ìè ïðî ìàºòêè ïåð øèõ Âà ðåâöi, Óáåð íîâ òà Êî íî òîâ34.
Ó Êè¿âñüêié óñòàâíié ãðà ìîòi ìiñòè ëî ñÿ ùå é çà ñòå ðå æåí íÿ,
ùî ÿêùî êíÿçü, ïàí àáî çåì ’ÿ íèí íå ç’ÿâ ëÿòü ñÿ ó ïåâ íèé âèç íà ÷å -
íèé ÷àñ ñó äî âî ãî ðîç ãëÿ äó ñïðà âè âå ëè êèì êíÿ çåì ëè òî âñüêèì, òî
äàíà ñïðà âà àâ òî ìà òè÷ íî ïå ðå õî äèòü ïiä þðèñ äèê öiþ âîºâîäè
ÀÍÄÐIÉ ÁËÀÍÓÖÀ
234
(«òîãà âîºâîäà íàøú ìà åòú ìîöú íî åãî ïå ðåä ñî áîþ êó ïðà âó ïî -
ñòà âè òè áåõ êàæú äî ãî îò çû âàíüÿ ïå ðåä íàñ è ñïðà âåä ëè âîñò ìà åòü
òîìó â÷è íèòü íà êî íåöú»)35. Âiäìiòè ìî, ùî òàêà ïðà âî âà ïðå ðî ãà -
òè âà ïðè âiëå éî âà íî¿ âå ðñòâè ñóñïiëüñòâà ðàí íüî ãî íî âî ãî ÷àñó, ÿê
ïå ðå âîä íà âèùå ïðà âî, ñêà ñî âó âà ëà ñÿ ç ââå äåí íÿì â äiþ Ïåð øî ãî
Ëè òî âñüêî ãî Ñòà òó òó ó 1529 ð. Òàê, ïå ðå âiä ñïðà âè íà âèùå ïðà âî
çà áî ðî íÿâ ñÿ Ðîçä. 6 Àðò. 2, ïðî òå òóò öå ïðà âî ìîã ëî çà ñòî ñî âó âà -
òè ñÿ ëèøå ó âè ïàä êó ïî ðó øåí íÿ ïèñü ìî âî ãî çà êî íî äà âñòâà36.
Çðiâíÿ òè â ïðà âàõ êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ i êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ ç ðåø òîþ
øëÿõ òè ïî âèííi áóëè ðå ôîð ìè 1564–1566 ðð. ó ÂÊË, ÿêè ìè ïðî ãî -
ëî øó âà ëî ñÿ ñêà ñó âàí íÿ iìóí iòå òó ïåð øèõ âiä ìiñöå âî ãî ñó äî ÷èí -
ñòâà. Ïðî òå i ïiñëÿ ââå äåí íÿ â äiþ âiäïî âiäíèõ íîðì Äðó ãî ãî Ëè òîâ -
ñüêîãî Ñòà òó òó ó 1566 ð. òà êèì iìóí iòå òîì ïðî äîâ æó âà ëè êî ðèñ òó -
âà òè ñÿ îêðåìi ïðåä ñòàâ íè êè ç ãðó ïè êíÿçiâ ãî ëîâ íèõ37. Íà òîìiñòü
âæå íà öåé ÷àñ ìà ëîâ ïëè âîâi i â îñíîâ íî ìó íå çà ìîæíi êíÿçi-ïî -
âiòíè êè âñå æ òàêè áóëè âè ìó øåíi ïiäêî ðè òè ñÿ òà êî ìó íî âî ââå -
äåí íþ.
Òà êèì ÷è íîì, «êíÿ æà òà ãî ëîâíi» òà «êíÿ æà òà-ïî âiòíè êè» ó
XVI — ïåðøié ïî ëî âèíi XVII ñò. çà é ìà ëè îñîá ëè âå ïî ëî æåí íÿ ñå -
ðåä çíàòi ÂÊË òà Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿. Ïðî òå ¿õ åêî íîìi÷íi ïî çèöi¿ òà
ìà òåð iàëüíi ñòàò êè áóëè äà ëå êî íå ðiâíè ìè. Êíÿçi ãî ëîâíi, çå ìåëü -
íi âî ëîäi ííÿ ÿêèõ ïðî òÿ ãîì ñòîëi òòÿ ëèøå çðîñ òà ëè, âè ðàç íî
ðiçíè ëè ñÿ âiä êíÿçiâ-ïî âiòíèêiâ, ÿêi ùî äàëi âòðà ÷à ëè ñâî¿ i òàê íå
ïî êàçíi çà îá ñÿ ãà ìè çåì ëå âî ëîäi ííÿ. Íà òîìiñòü äå-þðå i äå-ôàê òî
êíÿçi-ïî âiòíè êè êî ðèñ òà ëè ñÿ íà ðiâíi ç êíÿ çÿ ìè ãî ëîâ íè ìè ïðà âîì
«ïå ðå âî äó íà âèùå ïðà âî», òîá òî iç çâåð íåí íÿì äî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ
ëè òî âñüêî ãî äëÿ ðîç ãëÿ äó ñó äî âèõ ñïðàâ.
«ÊÍßÆÀÒÀ ÃÎËÎÂͲ» ÒÀ «ÊÍßÆÀÒÀ- ÏβÒÍÈÊÈ»
235
1Çãiäíî ç äîñëiäæåí íÿì Í. ßêî âåí êî, «çà óâåñü ÷àñ iñíó âàí íÿ Âå ëè êî ãî êí ÿ çiâ -
ñòâà Ëè òî âñüêî ãî, à çãî äîì i Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿ êîð ïî ðàö iÿ êíÿçiâ ïî ïîâ íè ëà ñÿ çà
ðà õó íîê ðî äèí íå êí ÿçiâñüêî ãî ïî õîä æåí íÿ äâi÷i, òà é òî ïî æà ëó âàí íÿ éøëè
ç-çà ðó áå æà, âiä iìïå ðà òîðiâ Ñâÿ ùåí íî¿ Ðè ìñüêî¿ iìïåði¿: ó 1515 ð. iìïå ðà òîð
Ìàê ñèì iëÿí íàä àâ êí ÿçiâñüêèé òè òóë Ðàä çèâ iëàì, ó 1647 ð. Ôå ðäiíàíä ²²² — Ëþ -
áî ìè ðñüêèì. Ùî õà ðàê òåð íî, íå ïðè ðîäíi ç òî÷ êè çîðó çà ãà ëó êíÿçiâñüêi òè òó ëè
ïðè æè ëè ñÿ íå áåç çó ñèëü» (ßêî âåí êî Í. Ì. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà ç êiíöÿ XIV äî
ñå ðå äè íè XVII ñò. (Âî ëèíü i Öåí òðàëü íà Óêðà¿ íà). — Ê., 1993. — Ñ. 74).
2•ród³a dziejowe. Rewizya zamków ziemi Wo³yñskiej w po³owie XVI wieku / Wyd.
A. Jab ³onowski. — T. VI. — Warszawa, 1877. — S. 20. Íîâà ïó áëiêàö iÿ ðåâiçi¿ óêðà -
¿íñüêèõ çà ìêiâ 1545 ð. íå ùî äàâ íî çäiéñíå íà Â. Êðàâ ÷åí êîì ó ñåði¿ Ëè òî âñüêà
ìåò ðè êà (Äèâ.: Ëè òî âñüêà ìåò ðè êà. Êíè ãà 561. Ðåâiçi¿ óêð à¿íñüêèõ çà ìêiâ 1545
ðîêó / Ïiäãî òó âàâ Â. Êðàâ ÷åí êî. — Ê., 2005).
3•ród³a dziejowe… — S. 20.
4ßêî âåí êî Í. Ì. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà… — Ñ. 100.
5•ród³a dziejowe… — S. 20–21. Â ðåâiçi¿ âêà çàíi òà êîæ i êíÿçi-ïî âiòíè êè Âî ëî äè -
ìè ðñüêî ãî ïî âiòó, ñå ðåä íèõ: Îëåê ñàíäð Ïî ðèöü êèé, Àíäðié Êî çå êà, Áîã äàí i
Ìè õàé ëî Êóð öå âè÷i, Âà ñè ëå âà Ðó æèöü êà-Ðî ãî âèöü êà Íàñ òàñ iÿ. (Ibid. — S. 20).
6Ëå îí òî âè÷ Ô. È. Ñîñ ëîâ íûé òèï òåð ðè òî ðè àëü íî-àä ìè íèñ òðà òèâ íî ãî ñî ñòà âà
Ëè òîâ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà è åãî ïðè ÷è íû. — ÑÏá., 1895. — Ñ. 31; Åãî æå. Ïðà âî -
ñïî ñîáíîñòü ëè òîâ ñêî-ðóñ ñêîé øëÿõ òû // Æóð íàë Ìè íèñ òå ðñòâà íà ðîä íî ãî
ïðî ñâå ùå íèÿ. — 1908. — ¹ 6. — Ñ. 247.
7Öèò. çà: ßêî âåí êî Í. Ì. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà… — Ñ. 100.
8Òàì ñàìî. — Ñ. 100.
9Ðîñiéñüêèé äåð æàâ íèé àðõiâ äàâíiõ àêòiâ (äàëi — ÐÄÀÄÀ). — Ô. 389. — Îï. 1. —
Ñïð. 523. — Àðê. 200 çâ.–208 çâ. Äèâ. òà êîæ: Ïå ðàïiñ âîé ñêà Âÿë iêà ãà êíÿñ òâà
Ëiòî¢ñêà ãà 1528 ãîäà. Ìåò ðè êà Âÿë iêà ãà êíÿñ òâà Ëiòî¢ñêà ãà. Êíiãà 523. Êíiãà
ïóáëi÷íèõ ñïðࢠ1. — Ìiíñüê, 2003. — Ñ. 148–151. òà íå ùî äàâ íî âè äà íèé Ïå -
ðå ïèñ âiéñüêà ÂÊË ó ñåði¿ Ëè òî âñüêà ìåò ðè êà â ²íñòè òóòi iñòîði¿ Ëèò âè: Lietuvos
Metrika (äàëi — LM). 1528. — Vieðøjø reikalø knyga 1. — Vilnius, 2006. —
P. 132–135.
10Áà ðà íî âè÷ Î. Çà ëþä íåí íÿ Óêðà¿ íè ïå ðåä Õìåëü íè÷ ÷è íîþ. — ×. 1: Çà ëþä íåí -
íÿ Âî ëè íñüêî ãî âîºâî äñòâà â ïåðøié ïî ëî âèíi XVII ñò. — Ê., 1930. — Ñ. 154.
11Ïî ïèñ âiéñüêà ÂÊË 1528 ð. òà Ïî áî ðî âèé ðåºñòð Âî ëè íñüêî ãî âîºâî äñòâà
1570 ð. âè êî ðèñ òàíi àâ òî ðîì çà îðèã iíà ëîì: âiäïî âiäíî ÐÄÀÄÀ. — Ô. 389. —
Îï. 1. — Ñïð. 523. — Àðê. 200 çâ.–208 çâ. òà Archiwum G³ówne Akt Dawnych w
Warszawie. Archiwum Skarbu Koronnego. sygn. 31. nr. mikr. 32745. (äàëi —
AGAD. ASK.) — Ê. 202–274 çâ., à Ïî äèì íèé òà ðèô Âî ëèíi 1629 ð. çà ïó á ëi êà öi -
ºþ Î. Áà ðà íî âè ÷à (Äèâ.: Áà ðà íî âè÷ Î. Çà ëþä íåí íÿ Óêðà¿ íè… — Ñ. 141–155).
12ÐÄÀÄÀ. — Ô. 389. — Îï. 1. — Ñïð. 523. — Àðê. 200 çâ.–208 çâ. Â «Ïî ïè ñå
çºìëè Âî ëû íüñêîå» íå çíà ÷èòü ñÿ êí. Êîñ òÿí òèí Îñòðîçü êèé. Éîãî iì’ÿ áóëî
âíå ñå íå â ðåºñòð «Ïî ÷åò Ïà íîâ-Ðàä èõ ìè ëîñ òåé», çãiäíî ç ÿêèì êíÿçü âèñ òàâ -
ëÿâ iç âñiõ ñâî¿õ âî ëîäiíü 426 êî íåé (Òàì ñàìî. — Àðê. 8 çâ.). Ïðî òå â öüî ìó
ðåºñòði íå âêà çà íà ëî êàë içàö iÿ âî ëîäiíü êí. Ê. Îñòðîçü êî ãî. Íà òîìiñòü Í. ßêî -
âåí êî çà ðà õó âà ëà âñiõ âèñ òàâ ëå íèõ Ê. Îñòðîçü êèì êî íåé äî éîãî âî ëè íñüêèõ
âî ëîäiíü, ÿê i 154 êîíÿ, ùî âèñ òàâ ëÿ ëè ñÿ êí ÿçiâñüêîþ ðî äè íîþ Ãîëü øà íñüêèõ
(ßêî âåí êî Í. Ì. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà… — Ñ. 99.). ×å ðåç âiäñóòíiñòü iìåí çà çíà -
÷å íèõ êíÿçiâ â «Ïî ïè ñå çºìëè Âî ëû íüñêîå», ¿õíi âî ëîäi ííÿ â äà íèõ òàá ëèöi 1
íå ïðåä ñòàâ ëåíi. Äëÿ ïðè êëà äó, îñòðîçüêi âî ëîäi ííÿ áóëè i íà ð. Íå ìàíi, çîê ðå -
ìà, ßâî ðñüêèé ìàºòîê, ÿêèé áóâ âiäiáðà íèé êí. Êîñ òÿí òè íîì ²âà íî âè ÷åì
Îñòðîçü êèì ïðè áëèç íî â êiíöi 1520-õ ðð. â Îñòàô iÿ Þöè íè ÷à. Ïðî öå ñâiä÷èòü
ëèñò âiä 1531 ð. êî ðî ëÿ Ñè ãiçìóí äà ² äî êí. Êîñ òÿí òè íà Îñòðîçü êî ãî: «Æèê ãè -
ìîíä áî æèþ ìè ëîñ òüþ êî ðîëü ïî ëüñêèé âå ëè êèé êíÿçü ëè òîâ ñêèé, ðóñ êèé,
ïðóñ êèé, æî ìî èò ñêèé, ìà çî âåö êèé è èíûõ.
Âî å âî äè ÷ó Òðîö êî ìó, ñòà ðîñ òå áðàö ëàâ ñêî ìó è âå íèö êî ìó, êíÿ çþ ìè ëîñ òè
Êîñ òàí òè íî âè ÷ó Îñòðîç êî ìó âæå íå îäíî êðàò æà ëó åò íàø äâî ðÿ íèí íàø ïàí
Îñòà ôåé Þöû íè÷ î òîì, øòî æ äåé åùå âî å âî äà Òðîö êèé, îòåö òâî åé ìè ëîñ -
òèþ íå áîæ ÷èê êíçü Êîñ òàí òèí Èâà íî âè÷ Îñòðîç êèé îò íÿë â íåãî èìå íå åãî
ßâîð ñêî ãî çåì ëè è ñå íî æà òè, è ïóùó è ê òîìó êî òî ðûé ïå ðåâîç ñâîé íà ðåöå
236
ÀÍÄÐIÉ ÁËÀÍÓÖÀ
Íå ìî íå ìåë è òî äåé òåæ â íåãî îò íÿë è ê èìå íþ ñâî å ìó çäå òåëó ïðè âåð íóë, è
òåæ äåé åãî ìè ëîñòü, ç åãî âëàñ íîå çåì ëè ëþ äåé åãî ñî ñëàâ øè, è ñâî èõ ëþ äåé
òàì ïî ñà äèë, î òîì æå ìû ïåð âå ñåãî íå îäíîê ðîò äî îòöà òâîå ìè ëîñ òè ïè ñà ëè
ïðè êà çó þ ÷è, àæ áû åãî ìè ëîñòü òûõ çåìëü è ñå íî æà òèé è ïóùè åìó ñÿ îò ñòó -
ïèë. Èíî îòöà òâî å ãî â æè âî òå íå ñòà ëî, à òû çå ìåëü è ñ ïóùè åìó íå ïîñ òó ïè -
ëî, à ïî òîì âæî èëè íå îäíîê ðàò äî òåáå ïè ñà ëè, ïðè êà çó þ ÷è ïîä çà ðó êà ìè íà -
øè ìè, àæ áû òâîÿ ìè ëîñòü òàê æå â òûå çåì ëè è ñå íî æà òè è ïóùè åãî íè ÷èì ñÿ
íå âñòó ïî âàë è òîãî ïå ðåâî çó íà ñåáå íå ìåë, è ëþäè ñâî èñ òûõ çåìëü åãî çíåñ
ïðî ÷ü, è òâîþ äåé ìè ëîñòü òîãî â÷è íè òè íå õî òåë, è íàä òî äåé åùå òâîÿ ìè -
ëîñòü êà æåøü ñ ïóùè åãî ßâîð ñêîå äå ðå âî íà áó äî âàíüå çà ìêó ñâî å ãî Çäå òå -
ëü ñêî ãî áðà òèè áåç åãî âîëè, â ÷îì òåñÿ åìó êðèâ äà è øêî äà âå ëè êàÿ äååò, à
ïðî òîå åñìè òî áó äóò çåì ëè è ïóùà åãî âëàñ íàÿ, ïðè êà çó åì òåáå ïîä çà ðó êîþ
íàøå òè ñÿ ÷îþ êî ïà ìè ãðî øåé, àæ áû òâîÿ ìè ëîñòü â òûå çåì ëè è ñå íî æà òè è
ïóùè åãî è â ïå ðåâîç íà ðåöå Íå ìå íå íè ÷èì ñÿ íå âñòó ïî âàë è ëþäè ñâîè ç åãî
çåì ëè âëàñ òíîå âå ëåë çíåñ òè ïðî ÷ü, è ÷å ðåç òî èõ òàì íå ìåë è ñ ïóùú åãî
ßâîð ñêèõ äå ðå âà íà áó äî âàíüå ê çà ìêó ñâî å ìó Çäå òå ëüñêî ãî áðà òèè áåç åãî
âîëè íå êà çàë, è òîìó äàë óïî êîè êî íå÷ íî. À êî òî ðîå áû òâî åè ìè ëîñ òè áûëî
äî íåãî äåëî è òû áû â òîì ç íèìú ïðà âîì ñÿ óâû õî äèë. Ïè ñàí ó Êðà êî âå ïîä
ëåò Áî æî ãî íà ðî æåíüÿ 1531 ìå ñÿ öà ìàð òà 20 èí äèêò 6» (Vilniaus universiteto
bibliotekos. Rankraðèiø skyrius. — F. 69–28. — P. 2).
Âiäî ìî òà êîæ, ùî öi çà õîï ëåíi çåìëi çà ëè øà ëè ñÿ ó âëàñ íîñòi êíÿçiâ Îñòðîçü -
êèõ i äî êiíöÿ 1540-õ ðð., ïðî ùî ñâiä÷èòü ùå îäèí ëèñò âiä 1540 ð. êî ðî ëÿ Ñè -
ãiçìóí äà ² âæå äî Âà ñè ëÿ Êîñ òÿí òè íî âè ÷à Îñòðîçü êî ãî, â ÿêî ìó íà ñêàð ãó: «æà -
ëî âà ëà íàì ïàíè Îñòà ôå å âàÿ ßöè íè ÷à ïàíè Àííà Àíäðååâíà è ñ áðàò ìè ñâî è -
ìè Èâà íîì Àíäðååâè÷åì à Ìàð òè íîì î òîì øòîæ äåé åùî ñâå åì òâîè âî å âî äà
Òðîö êèé íå áîæ ÷èê Êîñ òàí òèí Èâà íî âè÷ Îñòðîç êèé îò íÿë ó ìóæà åå ïàíà Îñòà -
ôèÿ ßöû íè ÷à ïå ðåâîç íà Íåì íå íå ñäó òè è ëþ äåé äåé åãî ïî ñãî íÿë è áî ÿ ðè íà
ñâî ãî Äå íè ñà è òåæ ëþ äåé ñâî èõ òàì ïî âñà æè âàë» íà êà çó âàâ êíÿ çþ ïî âåð íó òè
ìàºòêè íà ùàä êàì Îñòàô iÿ Þöè íè ÷à òà «Ïðî òî ïðè êà çó åì òîáå èæ áû âî âñåì
íà ïîä äàí íûõ ñâî èõ ïðà âà êà çàë äàòè ñïðà âåä ëè âîñò â÷è íèë êî íå÷ íî»
(Vilniaus universiteto bibliotekos. Rankraðèiø skyrius. — F. 69–27. — P. 3).
²ç äà òî âà íî ãî 1549 ð. íà ïî ìè íàëü íî ãî ëèñ òà âèä íî, ùî íà ùàä êè Îñòàô iÿ
Þöè íè ÷à òàê i íå çìîã ëè ïî âåð íó òè ñâî¿ âòðà ÷åíi âî ëîäi ííÿ íà ð. Íå ìàíi: «Íà
ïà ìÿòü ïàíó Þëîâ ñó. Êîëè åç äè ëè äå ëè òè ïóùó ïàíó âî å âî äå âè ëåí ñêî ìó
ïàíó Þëìó Þðüå âè ÷ó Ãëå áî âè ÷à, êíÿ çåì Âà ñè ëåì Êîñ òàí òè íî âè ÷åì, âú òîòú
÷àñú ïðè å õà ëè äî íàñú ïàí Èâàí è ïàí Àíäðåé Îñòà ôè å âè ÷è Þöû íè ÷à, ïðè ïî -
ìè íà þ ÷è ñÿ â òîè ïóùè, êî òî ðàÿ ëå æèò ðå÷ êè Ðîçú âà æîå à ðå÷ êè Âîç âåø íà, è
ïå ðåâîçú íà Íåì íå, êãäå òå ïåðú Äå íèñ ïå ðåâîçú ÷è êîìú îòú êíÿ çÿ Âà ñè ëÿ
Êîñ òàí òè íî âè ÷à èì ëþäè êî òî ðûè íàäú ïå ðåâî çîìú ñå äÿòú, è ìå íó þ ÷è, îò
òóþ ïóùó è ïå ðåâîçú, è ëþäè íå áîæú ÷èê êíÿçü Êîñ òàí òèí Èâà íî âè÷ Îñòðîç -
êèé, îò åöú êíÿ çÿ Âà ñè ëåâú, ó âîò öà íà øî ãî îò íÿëú, à øòîñú äî òû ÷åòú ðîç ðîá -
êîâ òûõú øòî ðîçú ðî áè ëè îáà ïîëú ðå÷ êè Âîç âåø íà íà ïîëè è íà ñå íî æà òè, è
òî ïî âå äè ëè, èæú òî åñòú ïî ñìåð òè êíÿ çÿ Êîñ òàí òè íî âè ÷à ïðè êíÿ çþ èëè òûå
ïîëÿ è ñå íî æà òèè ðîç ðî áè ëè è ïî âå äè ëè, èæú ìà þòü íà òóþ ïóùó è íà ïå -
ðåâîç, è íà ëþäè, è íà òûè ðîç ðîá êè ëèñ òû ãîñ ïî äàð ñêèè ïðè ïî ìè íàëü íûå, ÿê
äî êíÿ çÿ Êîñ òÿí òè íà Èâà íî âè ÷à è äî êíÿ çÿ èëè è äî êíÿ ãè íè Èëè íîå è äî êíÿ çÿ
Âà ñè ëèÿ. Ìû òîå ïðè ïî ìè íà íèå èõ êà çà ëè ñîáå äëÿ ïî ìå òè çà ïè ñà òè, à çà òûå
ïðî ðîá òè ïî âå äà ëè, èæ òî åñò ïóùà Èëî âåæ âëàñ òíîñòü íàøè» (Vilniaus
universiteto bibliotekos. Rankraðèiø skyrius. — F. 69–28. — P. 1).
13ÐÄÀÄÀ. — Ô. 389. — Îï. 1. — Ñïð. 523. — Àðê. 200 çâ.–208 çâ.
«ÊÍßÆÀÒÀ ÃÎËÎÂͲ» ÒÀ «ÊÍßÆÀÒÀ- ÏβÒÍÈÊÈ»
237
14Ïiäðà õî âà íî çà ìà òåð ià ëà ìè: ÐÄÀÄÀ. — Ô. 389. — Îï. 1. — Ñïð. 523. —
Àðê. 200 çâ.–208 çâ.
15Òàá ëè öÿ ñêëà äå íà çà ìà òåð ià ëà ìè: AGAD. ASK. — Ê. 202–274 çâ.
16Ïiäðà õî âà íî çà ìà òåð ià ëà ìè: AGAD. ASK. — Ê. 202–274 çâ.
17Ïiäðà õî âà íî çà ìà òåð ià ëà ìè: Ibid.
18 Ibid. — Ê. 246 çâ.
19 Ibid. — Ê. 202–274 çâ.
20 Ibid. — Ê. 237–248.
21Ïðî øëþáíi çâ’ÿç êè êíÿçiâ áiëüø äå òàëü íî äèâ.: ßêî âåí êî Í. Ì. Óêð à¿íñüêà
øëÿõ òà… — Ñ. 104, 124–146.
22Òàá ëè öÿ ñêëà äå íà çà ìà òåð ià ëà ìè: Ibid. — Ê. 202–236, 264–270.
23Òàá ëè öÿ ñêëà äå íà çà ìà òåð ià ëà ìè: Ibid. — Ê. 249–263, 273–274 çâ.
24Òàá ëè öÿ ñêëà äå íà çà ìà òåð ià ëà ìè: Ibid. — Ê. 237–248, 271–272 çâ.
25Òàá ëè öÿ ñêëà äå íà çà ìà òåð ià ëà ìè: Áà ðà íî âè÷ Î. Çà ëþä íåí íÿ Óêðà¿ íè… —
Ñ. 141–155.
26ßêî âåí êî Í. Ì. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà… — Ñ. 120.
27Áëà íó öà À. Çå ìåëüíi êîí òðàê òè êíÿçiâ íà Âî ëèíi (äðó ãà ïî ëî âè íà XVI ñò.) //
Óêðà¿ íà â Öåí òðàëü íî-Ñõiäíié ªâðîïi (ç íà é äà âíiøèõ ÷àñiâ äî êiíöÿ XVIII ñò.). —
Ê., 2005. — Âèï. 5. — Ñ. 173–182. Éîãî æ. Çå ìåëüíi êîí òðàê òè âî ëè íñüêî¿ øëÿõ -
òè â äðóãié ïî ëî âèíi XVI ñò. // Óêð. iñò. æóðí. — 2005. — ¹ 6. — Ñ. 33–50.
28Áëà íó öà À. Ïàíè i øëÿõ òà-çåì ’ÿ íè â ñèñ òåìi îá iãó çå ìåëü íèõ âî ëîäiíü íà Âî -
ëèíi â äðóãié ïî ëî âèíi XVI ñò. // Íà ó êîâi ïðàöi Êàì ’ÿ íåöü-Ïîäiëüñüêî ãî äåð æàâ -
íî ãî óíiâåð ñè òå òó: ²ñòî ðè÷íi íà óêè. — Êàì ’ÿ íåöü-Ïîäiëüñüêèé, 2005. — Ò. 14:
Íà ïî øà íó àêà äåì iêà ². Ñ. Âè íî êó ðà. — Ñ. 161–178.
29Äàíà òåçà äîñ òàò íüî îá´ðóí òî âà íà â êíèçi: ßêî âåí êî Í. Ì. Óêð à¿íñüêà øëÿõ -
òà… — Ñ. 100–101.
30Äèâ. äå òàëü íî: Òàì ñàìî. — Ñ. 100–102.
31Òàì ñàìî. — Ñ. 102. Äå òàëü íèé àíàëiç i ðîç áèâ êó íà ñòàòòi Âî ëè íñüêî¿ òà
Êè¿âñüêî¿ óñòàâ íèõ ãðà ìîò çäiéñíèâ Ä. Âà ùóê ó ñâîºìó äèñ åð òà öiéíî ìó
äîñëiäæåííi (Äèâ.: Âà ùóê Ä. Ï. Îáëàñíi ïðè âiëå¿ Âî ëèíi òà Êè¿ âùè íè: ´åíå çà i
ôóíê öiî íó âàí íÿ â äðóãié ïî ëî âèíi XV — ïåðøié òðå òèíi XVI ñò.: Äèñ. íà çäî áóò -
òÿ íàóê. ñòó ïå íÿ êàíä. iñò. íàóê. — Ê., 2005. — 238 ñ.).
32LM. (1387–1546). — Uþraðymø knyga 25. — Vilnius, 1998. — P. 103.; LM.
(1499–1514) — Uþraðymø knyga 8. — Vilnius, 1995. — P. 281.
33Àêòû Ëè òîâ ñêîé Ìåò ðè êè, ñî áðà íû Ô. Ëå îí òî âè ÷åì. — Âàð øà âà, 1896. —
Ò. ². — Âûï. ². (1413–1498). — Ñ. 42.
34Àêòû Ëè òîâ ñêîé Ìåò ðè êè, ñî áðà íû Ô. Ëå îí òî âè ÷åì. — Âàð øà âà, 1897. —
Ò. ². — Âûï. ²². (1499–1507). — Ñ. 12. Çà ãà ëîì äå ò àëüíiøå ïðî ïå ðå âîä íà âèùå
ïðà âî äèâ.: Âà ùóê Ä. Ñó äî âèé ïðî öåñ òà éîãî ôóíê öiî íó âàí íÿ â Êè¿âñüêié çåìëi
â äðóãié ïî ëî âèíi ÕV² — ïåðøié òðå òèíi ÕV²² (àíàëiç ñòà òåé Óñòàâ íèõ çå ìñüêèõ
ãðà ìîò) // Óêð à¿íñüêèé iñòî ðè÷ íèé çáiðíèê. — Ê., 2004. — Âèï. 7. — Ñ. 69–94.
35LM. (1499–1514). — Uþraðymø knyga 8. — Vilnius, 1995. — P. 242.; LM.
(1387–1546). — Uþraðymø knyga 25. — Vilnius, 1998. — P. 190.
36Ñòà òóò Âå ëè êî ãî êíÿ æåñ òâà Ëè òîâ ñêî ãî 1529 ãîäà / Ïîä ðåä. àêàä. Ê. ßáëîí ñêè -
ñà. — Ìèíñê, 1960. — Ñ. 70.
37Äîê ëà äíiøå äèâ.: ßêî âåí êî Í. Ì. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà… — Ñ. 110.
ÀÍÄÐIÉ ÁËÀÍÓÖÀ
238
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-78843 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-01T00:15:35Z |
| publishDate | 2006 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Блануца, А. 2015-03-22T07:40:36Z 2015-03-22T07:40:36Z 2006 "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття / А. Блануца // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2006. — Вип. 6. — С. 227-238. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78843 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історія "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття Article published earlier |
| spellingShingle | "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття Блануца, А. Історія |
| title | "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття |
| title_full | "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття |
| title_fullStr | "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття |
| title_full_unstemmed | "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття |
| title_short | "Княжата головні" та "княжата-повітники" на Волині в XVI - першій половині XVII століття |
| title_sort | "княжата головні" та "княжата-повітники" на волині в xvi - першій половині xvii століття |
| topic | Історія |
| topic_facet | Історія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/78843 |
| work_keys_str_mv | AT blanucaa knâžatagolovnítaknâžatapovítnikinavolinívxviperšíipoloviníxviistolíttâ |