Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса
There has been presented a new research direction in sociology aimed to analyzehistorical process. Taking into account various theoretical models of historical process based on corresponding paradigms (Marxist, functional, conflictualist), theauthor has proved that the historic actionalism methodolo...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Социология: теория, методы, маркетинг |
|---|---|
| Дата: | 1999 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Російська |
| Опубліковано: |
Iнститут соціології НАН України
1999
|
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/89499 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса / И. Гавриленко // Социология: теория, методы, маркетинг. — 1999. — № 3. — С. 101-118. — Бібліогр.: 19 назв. — рос. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859585944480382976 |
|---|---|
| author | Гавриленко, И. |
| author_facet | Гавриленко, И. |
| citation_txt | Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса / И. Гавриленко // Социология: теория, методы, маркетинг. — 1999. — № 3. — С. 101-118. — Бібліогр.: 19 назв. — рос. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Социология: теория, методы, маркетинг |
| description | There has been presented a new research direction in sociology aimed to analyzehistorical process. Taking into account various theoretical models of historical process based on corresponding paradigms (Marxist, functional, conflictualist), theauthor has proved that the historic actionalism methodology would be the most fruitful and adequate for the current situation in Ukraine. If society is a system ofhistorical actions aimed to reform existing relations, then, with the help of presentedapproach, it can be analyzed like consensus and conflict interactions between allsocial subjects (groups, organizations, institutes) without exception.
|
| first_indexed | 2025-11-27T11:20:20Z |
| format | Article |
| fulltext |
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
ИВАН ГАВРИЛЕНКО,
äîê òîð ôè ëî ñîô ñêèõ íàóê, ïðî ôåñ ñîð êà ôåä -
ðû îò ðàñ ëå âîé ñî öè î ëî ãèè Êè åâ ñêî ãî íà öèî -
íà ëüíî ãî óíè âåð ñè òå òà èì.Òà ðà ñà Øåâ ÷åí êî
Исторический акционализм как методология
исследования исторического процесса
Abstract
There has been presented a new research direction in sociology aimed to analyze
historical process. Taking into account various theoretical models of historical
process based on corresponding paradigms (Marxist, functional, conflictualist), the
author has proved that the historic actionalism methodology would be the most
fruitful and adequate for the current situation in Ukraine. If society is a system of
historical actions aimed to reform existing relations, then, with the help of presented
approach, it can be analyzed like consensus and conflict interactions between all
social subjects (groups, organizations, institutes) without exception.
Ñïå öè ôè êà ïðåä ìå òà è ìå òî äî ëî ãè ÷åñ êèõ îðè åí òà öèé
Êðî ìå óæå èç âåñ òíûõ ñïî ñî áîâ êëàñ ñè ôè êà öèè îá ùå ñî öè î ëî ãè ÷åñ êèõ
òå î ðèé, èõ åùå ìîæ íî ðàç äå ëèòü íà èç ó÷à þ ùèå îá ùåñ òâî ãëàâ íûì îá ðà çîì
êàê ñî öè àëü íóþ ñèñ òå ìó è òå, ÷òî ïðå è ìó ùåñ òâåí íîå âíè ìà íèå óäå ëÿ þò
èñ ñëå äî âà íèþ îá ùåñ òâà êàê èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ ñà. Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè -
î íà ëèçì îò íî ñèò ñÿ êî âòî ðî ìó òèïó ñî öè î ëî ãè ÷åñ êèõ òå î ðèé. Ïðåä ìå òîì
äàí íî ãî íà ïðàâ ëå íèÿ âû ñòó ïà þò èñ òî ðè ÷åñ êèå äå éñòâèÿ èí äè âè äó àëü íûõ
è êîë ëåê òèâ íûõ ñî öè àëü íûõ ñóá ú åê òîâ, âêëþ ÷àÿ ãðóï ïû, îðãà íè çà öèè, ñî -
öè àëü íûå äâè æå íèÿ è èí ñòè òó òû, òî åñòü äå éñòâèÿ, íà öå ëåí íûå íà ïðå îá -
ðà çî âà íèå ñó ùåñ òâó þ ùèõ îá ùåñ òâåí íûõ îò íî øå íèé. Ñî îò âå ò ñò âåí íî,
çäåñü ïðåîáëàäàåò ãåíåòè÷åñêèé ïîäõîä, â îòëè÷èå, íàïðèìåð, îò ôóíê öè î -
íà ëèç ìà, áàçèðóþùåãîñÿ íà ñèíõðîíè÷åñêîì àíàëèçå.
Ìîæ íî ñêà çàòü, çà è ìñòâóÿ âû ðà æå íèå èç âåñ òíî ãî ôðàí öóç ñêî ãî ñî öè -
î ëî ãà À.Òó ðå íà, ÷òî ïðåä ìå òîì èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î íà ëèç ìà åñòü ðà áî òà
îá ùåñ òâà íàä ñà ìèì ñî áîé. Îíà ïðåä ïî ëà ãà åò îöåí êó ñó ùåñ òâó þ ùå ãî ïî -
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 101
ðÿä êà ñ òî÷ êè çðå íèÿ íå êî òî ðîé èñ òî ðè ÷åñ êîé ïåð ñïåê òè âû, òå î ðå òè ÷åñ êîå
è êóëü òóð íî-ñèì âî ëè ÷åñ êîå ïðåä ñòàâ ëå íèå ñà ìîé ýòîé ïåð ñïåê òè âû, à
òàêæå ìîáèëèçàöèþ ñîöèàëüíîé àêòèâíîñòè äëÿ åå äîñòèæåíèÿ.
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì èñ õî äèò èç ïðåä ïî ñûë êè, ÷òî îá ùåñ òâî
ñïî ñîá íî — â íå êî òî ðîì ïðè áëè æå íèè (â êà êîì èìåí íî — çà âè ñèò îò õà -
ðàê òå ðà êîí êðåò íî ãî îá ùåñ òâà, ÷òî ÿâ ëÿ åò ñÿ îäíèì èç ñó ùåñ òâåí íûõ ïî êà -
çà òå ëåé åãî ñî öè àëü íî ãî êà ÷åñ òâà) — ïðî åê òè ðî âàòü ñî áñòâåí íîå áó äó ùåå
è ñî îò âå òñòâåí íî äå éñòâî âàòü. Ïî äîá íîå ïðî åê òè ðî âà íèå ïðåä ñòàâ ëÿ åò ñî -
áîé âåñü ìà ñëîæ íûé è ïðî òè âî ðå ÷è âûé ïðî öåññ, âêëþ ÷à þ ùèé ïðåä ÷ó -
âñòâèå, ïðî ãíî çè ðî âà íèå, ñî ãëà ñî âà íèå èí äè âè äó àëü íûõ è êîë ëåê òèâ íûõ
äå éñòâèé, äîñ òè æå íèå ñî ãëà ñèÿ êàê îò íî ñè òåëü íî ñî äåð æà íèÿ ïðî åê òà, òàê
è íà ñ÷åò âêëà äà è âîç íàã ðàæ äå íèÿ. Òà êèå äå éñòâèÿ íà çû âà þò ñÿ ñî öè àëü -
íîé äå ÿ òåëü íîñ òüþ (ðà áî òîé) è ñó ùåñ òâåí íî îò ëè ÷à þò ñÿ îò ïðî èç âî ä -
ñòâåí íî ãî òðó äà: ïî áó äè òåëü íûì ñòè ìó ëîì ê íèì ÿâ ëÿ åò ñÿ íå ñòîëü êî èí -
òå ðåñ, ñêîëü êî ïî òðåá íîñòü ñà ìî ðå à ëè çà öèè; ïðåä ìå òîì äå éñòâèÿ ñòà íî -
âèò ñÿ íå ïðè ðî äà, à ñàìî îá ùåñ òâî; âîç íàã ðàæ äå íèå íî ñèò ïðå è ìó ùåñ ò âåí -
íî ìî ðàëü íûé (ïðå ñòèæ íûé) õà ðàê òåð. Èíûå çäåñü òàêæå èíñòðóìåíòû
äåéñòâèÿ: ñîöèàëüíûé êîíòðîëü, ïðîïàãàíäà, ïðîñâåùåíèå, óáåæäåíèå,
ïåðåãîâîðû, äîñòèæåíèå ñîãëàñèÿ, äîãîâîðåííîñòè, âçàèìíûé äåìîêðàòè -
÷åñêèé êîíòðîëü è ò.ä.
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì åñòü íî âàÿ âåð ñèÿ ðàç âè òèÿ. Îíà ïðè í öè -
ïè àëü íî îò ëè ÷à åò ñÿ îò ðà íåå èç âåñ òíûõ. Ïðåæ äå âñå ãî — îò òå î ðèè ñòè õèé -
íî-ýâî ëþ öè îí íî ãî ðàç âè òèÿ. Ïîñ ëåä íÿÿ èñ õî äèò èç ïðåä ïî ñûë êè, ÷òî êà -
êîå-ëèáî ïðî åê òè ðî âà íèå áó äó ùå ãî â ïðè íöè ïå íå âîç ìîæ íî. Êàæ äûé èí -
äè âèä, èñ õî äÿ èç ñâî å ãî èí òå ðå ñà, ñòðå ìèò ñÿ, â ðàì êàõ ëè÷ íûõ âîç ìîæ íîñ -
òåé è ðå ñóð ñîâ, ê åãî óäîâ ëåò âî ðå íèþ, äå éñòâóÿ îá û÷ íî â êîí êó ðåí ò íîé
ñðå äå (â ñòîë êíî âå íèè ñ äðó ãè ìè ýãî èñ òè ÷åñ êè ìè èí òå ðå ñà ìè).  ðå çóëü -
òà òå îá ðà çó åò ñÿ íå êèé ñî öè àëü íûé ïî ðÿ äîê, êî òî ðî ãî íè êòî êîí êðåò íî íå
çà ìûø ëÿë è íå äî áè âàë ñÿ. Åãî ñëå äó åò ïðè íÿòü â êà ÷åñ òâå åñ òåñ ò âåí íîé
íå îá õî äè ìîñ òè. Èñòî ðè ÷åñ êàÿ íå îá õî äè ìîñòü, â êîí òåê ñòå òà êî ãî ïîä õî äà,
âû ãëÿ äèò êàê íå êèé ðîê, êîë ëåê òèâ íàÿ ñóäü áà, à ñîöèàëüíûé ïîðÿäîê —
êàê ðåçóëüòàò äåéñòâèÿ “íåâèäèìîé ðóêè” (âûðà æåíèå À.Ñìè òà), ðàñ ñòàâ -
ëÿ þ ùåé âñå ïî ìåñòàì ïî âîëå ñëó÷àÿ è îá ñòîÿòåëüñòâ.
Êîí öåï öèÿ ñòè õèé íîé ýâî ëþ öèè, òà êèì îá ðà çîì, ñíè ìà åò ïðî òè âî ïîñ -
òàâ ëå íèå ñóá ú åê òèâ íî ãî è îá ú åê òèâ íî ãî, öå ëå ñî îá ðàç íî ãî è ñòè õèé íî ãî,
ñî çíà òåëü íî ãî è áåñ ñîç íà òåëü íî ãî, ïðî ñòî îò áðà ñû âàÿ âñå ñóá ú åê òèâ íîå,
öå ëå ñî îá ðàç íîå è ñî çíà òåëü íîå. Îñíîâ íûì ìå õà íèç ìîì èñ òî ðè ÷åñ êî ãî
ïðî öåñ ñà â òà êîì êîí òåê ñòå âû ñòó ïà åò ñòè õèé íîå âçà èì íîå ïðè ñïî ñîá ëå -
íèå ñî öè àëü íûõ ýëå ìåí òîâ. À ïðåä ìå òîì ñî öè î ëî ãèè ñòà íî âèò ñÿ èñ ñëå äî -
âà íèå ñòðóê òó ðû èí äè âè äó àëü íûõ äå éñòâèé, îñíî âàí íûõ íà èí òå ðå ñàõ,
îöåí êå ñè òó à öèè, ó÷å òå âîç äå éñòâèé, âîç ìîæ íîñ òåé è ðå àê öèé äðó ãèõ ëþ -
äåé, ñâî èõ ñî áñòâåí íûõ ðå ñóð ñîâ è ò.ä. Ïî íÿò íî, ÷òî íà îñíî âå òà êîé ìå òî -
äî ëî ãèè âîç ìîæ íà ñî öè î ëî ãè ÷åñ êàÿ òå î ðèÿ âîñ ïðî èç âî äñòâà, íî íå âîç ìîæ íà
òåîðèÿ ïðîèçâîäñòâà îáùåñòâà, âêëþ÷àþùàÿ àíàëèç ìåõà íèçìîâ ôîð ìè -
ðî âà íèÿ íîâûõ îòíîøåíèé è ñòðóêòóð, íîâîãî ïîðÿäêà.
Òå î ðèÿ ìî äåð íè çà öèè, êàê îäíà èç âåð ñèé èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ ñà, èñ -
òî ðè ÷åñ êèì àê öè î íà ëèç ìîì íå îò áðà ñû âà åò ñÿ ñ ïî ðî ãà. Îïðå äå ëÿ þò ñÿ
òîëü êî ðàì êè åå ïðè ìå íè ìîñ òè. Ìî äåð íè çà öèÿ êàê çà è ìñòâî âà íèå óæå âû -
ðà áî òàí íûõ ïàò òåð íîâ ñî öè àëü íî ãî ïî âå äå íèÿ ÿâ ëÿ åò ñÿ äîñ òà òî÷ íî ðàñ -
102 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
ïðîñ òðà íåí íûì, à â íå êî òî ðûõ ñëó ÷à ÿõ íå îá õî äè ìûì è äàæå ýô ôåê òèâ -
íûì ìå õà íèç ìîì “ðàç âè òèÿ âäî ãîí êó”.  ýòîì êà ÷åñ òâå ïðåä ìåò, ìå òî äî ëî -
ãèÿ è ðå çóëü òà òû äàí íîé êîí öåï öèè âêëþ ÷à þò ñÿ, áó äó ÷è ñî îò âå òñòâåí íûì
îá ðà çîì ïå ðå ðà áî òà íû, â òå î ðå òè ÷åñ êóþ òêàíü èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î íà ëèç -
ìà. Íî ïðè ýòîì ñëå äó åò ïî ìíèòü, ÷òî ìî äåð íè çà öèÿ åñòü ìå òîä ðàç âè òèÿ
îá ùåñòâ, çà äåð æàâ øèõ ñÿ â ñâî åì ðàç âè òèè. Èñòî ðè ÷åñ êèé æå àê öè î íà ëèçì
èñ ñëå äó åò ìå õà íèç ìû íå òîëü êî èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïîä ðà æà íèÿ, íî è èñ òî ðè -
÷åñ êî ãî òâîð÷åñòâà — ôîðìèðîâàíèÿ ðàíåå íå ñóùåñòâî âàâøåãî, ïðè í öè ïè -
àëü íî íîâîãî è îò äðóãèõ îòëè÷íîãî ñîöèàëüíîãî ïîðÿäêà.
Áëè æå âñå ãî ïðåä ìåò èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î íà ëèç ìà ê ïðåä ìå òó èñ òî ðè -
÷åñ êî ãî ìà òå ðè à ëèç ìà. Ïîñ ëåä íèé, ïî íà øå ìó ìíå íèþ, ÿâ ëÿ åò ñÿ äîñ òà òî÷ -
íî ðàç ðà áî òàí íîé âåð ñè åé èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ ñà, ðàñ ñìàò ðè âà å ìî ãî,
ãëàâ íûì îá ðà çîì, êàê èñ òî ðè ÷åñ êèé ïðî ãðåññ.  íåì ïî ñòàâ ëå íû, â äîñ òà -
òî÷ íî êîð ðåê òíîé ôîð ìå, òà êèå âàæ íûå äëÿ òå î ðèè èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ -
ñà ïðî áëå ìû, êàê îïðå äå ëå íèå èñ òî÷ íè êîâ, äâè æó ùèõ ñèë, ìå õà íèç ìîâ è
êðè òå ðè åâ ðàç âè òèÿ, î÷åð ÷å íû îñíîâ íûå ôàçû èëè ñòó ïå íè èñ òî ðè ÷åñ êî ãî
ïðî öåñ ñà (îá ùåñ òâåí íî-ýêî íî ìè ÷åñ êèå ôîð ìà öèè), àê öåí òè ðî âà íà îñî áàÿ
âàæ íîñòü äëÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ ñà êëàñ ñî âûõ êîí ôëèê òîâ è ñïî ñî áîâ
èõ ðàç ðå øå íèÿ, ïðåä ñòàâ ëåí îïðå äå ëåí íûé ïðî ãíîç èñ òî ðè ÷åñ êî ãî áó äó -
ùå ãî (êîì ìó íèñ òè ÷åñ êàÿ óòî ïèÿ) è ò.ä. Âñÿ ýòà ïðî áëå ìà òè êà èñ òî ðè ÷åñ -
êèì àê öè î íà ëèç ìîì íå òîëü êî íå îò áðà ñû âà åò ñÿ, à, íà ïðî òèâ, ïîä õâà òû âà -
åò ñÿ. È çäåñü ìû óñìàò ðè âà åì îñíîâíóþ ïðåäïîñûëêó íàó÷íîãî ïðåîäîëåíèÿ
ìàðêñèçìà ÷åðåç îáðàùåíèå ê èíîìó, áîëåå àäå êâàòíîìó ñîâðåìåííûì
óñëîâèÿì, ðåøåíèþ ýòèõ æå ïðîáëåì.
Èìå åò ñÿ íå êî òî ðîå ñõî äñòâî ñ ìàð êñèç ìîì è â ìå òî äî ëî ãèè àíà ëè çà
(ðå÷ü èäåò î ìàð êñèç ìå êàê íà ó÷íîé òå î ðèè, à íå î ìàð êñèç ìå êàê “ó÷å íèè”,
èäå î ëî ãèè èëè óòî ïèè, òî åñòü îá àêà äå ìè ÷åñ êîì, à íå ïî ëè òè ÷åñ êîì ìàð -
êñèç ìå).  ÷àñ òíîñ òè, èñ òî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì òàê æå îðè åí òè ðó åò ñÿ íà
äè à ëåê òè êó êàê íà è áî ëåå îá ùóþ ôè ëî ñîô ñêóþ ìå òî äî ëî ãèþ àíà ëè çà. Äè -
à ëåê òè êà â äàí íîì ñëó ÷àå ïîíèìàåòñÿ êàê òåîðèÿ âûÿâëåíèÿ, îïèñàíèÿ è
ðàçðåøåíèÿ ïðîòèâîðå÷èé.
Âìåñ òå ñ òåì, èìå þò ñÿ è ïðè íöè ïè àëü íûå ðàñ õîæ äå íèÿ ñ ìàð êñèç ìîì,
çà òðà ãè âà þ ùèå è ïðåä ìåò, è ìå òî äî ëî ãèþ èñ ñëå äî âà íèÿ. Â ìàð êñèç ìå îá -
ùåñ òâî ïðåä ñòàâ ëå íî ïðå æäå âñå ãî êàê îò íî ñè òåëü íî ñòè õèé íûé (åñ òåñ ò -
âåí íî-èñ òî ðè ÷åñ êèé â åãî òåð ìè íî ëî ãèè) ñî öè àëü íûé ïðî öåññ.  èñ òî ðè -
÷åñ êîì àê öè î íà ëèç ìå — êàê ñèñ òå ìà îñîç íàí íûõ (îñìûñ ëåí íûõ è öå ëå ñî -
îá ðàç íûõ) èñ òî ðè ÷åñ êèõ äå éñòâèé. Ïî ý òî ìó â ìàð êñèç ìå èñ òî ðèÿ ïðåä çà -
äà íà ôà òàëü íûì è íå èç áåæ íûì îá ðà çîì. Çà äà ÷à æå èñ ñëå äî âà íèÿ ñî ñòî èò
ëèøü â òîì, ÷òî áû îò êðûòü åå âíóò ðåí íþþ (“æå ëåç íóþ”) ëî ãè êó è, ïðåä -
ñêà çàâ áó äó ùåå, ñäå ëàòü ïðî ãíîç îïðå äå ëÿ þ ùèì ïðè íöè ïîì èñ òî ðè ÷åñ êèõ
äå éñòâèé. Ïî ýòîé ïðè ÷è íå â ìàð êñèç ìå òå î ðå òè ÷åñ êîå âíè ìà íèå íà öå ëå íî
íå ñòîëü êî íà àíà ëèç ñòðóê òó ðû èñ òî ðè ÷åñ êèõ äå éñòâèé, ñêîëü êî íà ïðåä -
ñêà çà íèå áó äó ùå ãî, êî òî ðîå çà òåì è îïðå äå ëÿ åò ýòó ñòðóê òó ðó. Â èñ òî ðè -
÷åñ êîì æå àê öè î íà ëèç ìå îñíîâ íîå âíè ìà íèå óäå ëÿ åò ñÿ àíà ëè çó èìåí íî
ñòðóêòóðû èñòîðè÷åñêèõ äåéñòâèé, à ïðîãíîçèðîâàíèå áóäóùåãî ðàñ ñìàò -
ðèâàåòñÿ ëèøü êàê ïîáóäèòåëüíûé ìîòèâ ê èñòîðè÷åñêèì äåéñòâèÿì.
Ñî îò âå òñòâåí íî ýòèì ïðè íöè ïè àëü íûì ðàñ õîæ äå íè ÿì â èñ òî ðè ÷åñ êîì
àê öè î íà ëèç ìå ñó ùåñ òâåí íî èíà ÷å ðàç âî ðà ÷è âà åò ñÿ âñÿ ïðî áëå ìà òè êà àíà -
ëè çà. Èñòî ðè ÷åñ êèé ìà òå ðè à ëèçì åñòü íå êàÿ òå î ðèÿ (òî÷ íåå — ñïå êó ëÿ òèâ -
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 103
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
íàÿ ôè ëî ñî ôèÿ) âñå ãî èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ ñà. Èñòî ðè ÷åñ êèé æå àê öè î íà -
ëèçì äå ëà åò ïðåä ìå òîì ðàñ ñìîò ðå íèÿ ëèøü èí äóñ òðè àëü íûå îá ùåñ ò âà. Â
òîì ÷èñ ëå è ïî òî ìó, ÷òî èñ êî ìûé èì òèï ñî öè àëü íûõ ïðå îá ðà çî âà íèé (ñî -
çíà òåëü íî êîí òðî ëè ðó å ìîå, óñòîé ÷è âîå è óïðàâ ëÿ å ìîå ðàç âè òèå) âîç ìîæ -
íî òîëü êî â òà êîì îá ùåñ òâå è ëèøü íà äîñ òà òî÷ íî âû ñî êîé ñòó ïå íè åãî ñî -
áñòâåí íî ãî ðàç âè òèÿ.  èñ òî ðè ÷åñ êîì ìà òå ðè à ëèç ìå àíà ëè çè ðó þò ñÿ íå êèå
áåç ëè÷ íûå ôàê òî ðû (ãå îã ðà ôè ÷åñ êàÿ ñðå äà, íà ðî äî íà ñå ëå íèå, ïðî èç âî -
äñòâî, òåõ íè êà, êóëü òó ðà è ò.ä.).  èñ òî ðè ÷åñ êîì àê öè î íà ëèç ìå — ðå àëü íîå
âçà è ìî äå éñòâèå ðå àëü íûõ ñî öè àëü íûõ ñóá ú åê òîâ: êëàñ ñîâ, ýò íî ñîâ, êîí -
ôåñ ñèé, ïðî ôåñ ñè î íàëü íûõ, òåð ðè òî ðè àëü íûõ, ïî ëî âîç ðàñ òíûõ è ò.ä.
ãðóïï, îðãà íè çà öèé, ñî öè àëü íûõ äâè æå íèé, èí ñòè òó òîâ. Èñòî ðè ÷åñ êèé ìà -
òå ðè à ëèçì îñíîâ íîå âíè ìà íèå óäå ëÿ åò âíå ñî öè àëü íûì ïðåä ïî ñûë êàì, àâ -
òî ìà òè ÷åñ êè îïðå äå ëÿ þ ùèì ïðî öåññ ðàç âè òèÿ.  ðå çóëü òà òå ÷åãî ÷å ëî âåê
è ÷å ëî âå ÷åñ êèå îá ú å äè íå íèÿ ïðåâðàùàþòñÿ â íåêèå ìàðèîíåòêè, äåéñòâèÿ
êîòîðûõ îïðåäåëÿþò òå ñàìûå ôàêòîðû, ñòîÿùèå çà íèìè.  èñòîðè÷åñêîì
æå àêöèîíàëèçìå âíèìàíèå àêöåíòèðóåòñÿ íà ñîöèàëüíîì êà÷åñòâå ñî öè -
àëü íûõ ñóáúåêòîâ è èñïîëüçóåìûõ èìè ðåñóðñàõ äåéñòâèÿ.
 èñ òî ðè ÷åñ êîì àê öè î íà ëèç ìå ïðè íöè ïè àëü íî èíîé ïîä õîä è ê àíà ëè -
çó ñî öè îã ðóï ïî âîé ñòðóê òó ðû îá ùåñ òâà.  èñ òî ðè ÷åñ êîì ìà òå ðè à ëèç ìå
ïðàê òè ÷åñ êè åäè íñòâåí íûì ñóá ú åê òîì èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ ñà îá ú ÿâ ëÿ -
þò ñÿ êëàñ ñû.  èñ òî ðè ÷åñ êîì àê öè î íà ëèç ìå âñå ñî öè àëü íûå ãðóï ïû ðàâ -
íîï ðàâ íî ñî ó÷àñ òâó þò â ñî öè àëü íûõ ïðå îá ðà çî âà íè ÿõ, õîòÿ èìå þò ïðè
ýòîì ðàç íûå ôóíê öèè. Êëàñ ñû ïåð ñî íè ôè öè ðó þò îñíîâ íûå ñî öè àëü íûå
êîí ôëèê òû, òî åñòü äèô ôå ðåí öè à öèþ è ñòðà òè ôè êà öèþ îá ùåñ òâà. Ýòíî ñû
è êîí ôåñ ñèè îá åñ ïå ÷è âà þò èí òåã ðà öèþ è ñòà áè ëè çà öèþ îá ùåñ òâà, ÷òî áû
ñî õðà íèòü íå îá õî äè ìûé óðî âåíü ñî öè àëü íî ãî ïî ðÿä êà è ñïëî ÷åí íîñ òè.
Ïðî ôåñ ñè î íàëü íûå ãðóï ïû âû ðà áà òû âà þò íåîáõîäèìûå ðåñóðñû ðàç âèòèÿ
(îñóùåñòâëÿþò ñîöèàëüíûå íàêîïëåíèÿ è ïîñëåäóþùóþ èõ êîí âåðñèþ â
íàóêó, òåõíèêó, êóëüòóðó è îáðàçîâàíèå).
Ìàð êñèçì ðàâ íî äó øåí ê àíà ëè çó ñî öè àëü íûõ îðãà íè çà öèé. Äëÿ íåãî
îíè — òîëü êî èíñòðó ìåí òû ïðà âÿ ùå ãî êëàñ ñà.  êîí òåê ñòå æå èñ òî ðè ÷åñ -
êî ãî àê öè î íà ëèç ìà ýòî — î÷åíü âàæ íûé êîì ïî íåíò ñî öè àëü íûõ ïðå îá ðà çî -
âà íèé. Èõ óïî ðÿ äî ÷åí íàÿ ñî âî êóï íîñòü îá åñ ïå ÷è âà åò ñïî ñîá íîñòü îá ùåñ -
òâà ê ñà ìî îð ãà íè çà öèè, ñòà áèëü íîñ òè, ïî ðÿä êó. Âìåñ òå ñ òåì, ñî öè àëü íûå
îðãà íè çà öèè ÿâ ëÿ þò ñÿ âàæ íåé øèì ãà ðàí òîì ðàç âè òèÿ: õî çÿ éñò âåí íûå
îñó ùå ñòâëÿ þò ñî öè àëü íûå íà êîï ëå íèÿ; ïî ëè òè ÷åñ êèå — äå ìî ê ðà òè ÷åñ êèé
êîí òðîëü çà èõ èñ ïîëü çî âà íè åì (ïðî äóê òèâ íûì ïî òðåá ëå íè åì); íà ó÷íûå è
ïðî ñâå òè òå ëüñêèå — îá åñ ïå ÷è âà þò ñî çè äà íèå ðåñóðñîâ ðàçâè òèÿ; êóëü òóð -
íûå — ôîðìèðóþò ïåðñïåêòèâíûå öåííîñòíûå îðèåíòàöèè è âíåäðÿþò èõ
â îáùåñòâåííîå ñîçíàíèå.
Èç âñåõ èí ñòè òó òîâ ìàð êñèçì ïðå è ìó ùåñ òâåí íîå âíè ìà íèå îá ðà ùà åò
íà ãî ñó äà ðñòâî. Âñå äðó ãèå ó íåãî îá ðå ÷å íû íà îò ìè ðà íèå, à ïðàê òè ÷åñ êè —
íà ïî ãëî ùå íèå ãî ñó äà ðñòâîì.  êîí òåê ñòå èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î íà ëèç ìà
èí ñòè òó òû ðàâ íîï ðàâ íû â ñâî èõ âîç ìîæ íîñ òÿõ ñî ó÷àñ òèÿ â ðàç âè òèè. Íî
êàæ äûé — ñâî èì îñî áûì îá ðà çîì. Ïîñ êîëü êó âñå îíè ðå à ëè çó þò îäíè è òå
æå ñî öè àëü íûå ôóíê öèè (ðåï ðî äóê òèâ íóþ, êîì ìó íè êà òèâ íóþ, ñå ëåê òèâ -
íóþ, õî çÿ éñòâåí íóþ, ðåê ðå à òèâ íóþ è ò.ä.), õîòÿ êàæäûé — â ñîîòâåòñòâèè
ñ ðåñóðñàìè, èìåþùèìèñÿ â åãî ðàñïîðÿæåíèè.
104 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
Íå ìå íåå ïðè íöè ïè àëü íûå ðàñ õîæ äå íèÿ ñ ìàð êñèç ìîì èìå þò ñÿ è â îò -
íî øå íèè ìå òî äî ëî ãèè. Âî-ïåð âûõ, ñó ùåñ òâåí íóþ ïå ðå ðà áîò êó ïðå òåð ïå -
âà åò äè à ëåê òè ÷åñ êèé ìå òîä: àê öåíò ñòà âèò ñÿ íå íà ïðî òè âîñ òî ÿ íèè è àí òà -
ãî íèç ìå, à íà ïðè ìè ðå íèè è êîì ïðî ìèñ ñå.  ñâÿ çè ñ ÷åì íà è áî ëåå ýô ôåê -
òèâ íûì ñïî ñî áîì ðàç ðå øå íèÿ ïðî òè âî ðå ÷èé ñòà íî âÿò ñÿ íå ïîä àâ ëå íèå
èëè ðàñ ïàä, à âçà èì íàÿ òðàíñ ôîð ìà öèÿ è ñèí òåç. Âìåñ òå ñ òåì ðå øè òåëü íî
îò âåð ãà åò ñÿ ìà òå ðè à ëèçì. Íî íå êàê ñî áñòâåí íî ôè ëî ñîô ñêèé ïðè íöèï
(ýòó ïðî áëå ìó ðå øà þò ôè ëî ñî ôû), à êàê ïî ñòó ëàò, êî òî ðûé íå èç áåæ íî
ïðè âî äèò ê ýêî íî ìè ÷åñ êî ìó äå òåð ìè íèç ìó. Ñëå äî âà òåëü íî — ê àâ òî ìà òèç -
ìó è ôà òà ëèç ìó.  ñâÿ çè ñ ÷åì èñ òî ðèÿ ñòà íî âèò ñÿ æåñ òêîé è íå ïîä âèæ -
íîé (ïðè âñåì åå êà æó ùåì ñÿ äè íà ìèç ìå) êî íñòðóê öè åé, à èñ òî ðè ÷åñ êèé
ïðî ãðåññ — óëè öåé ñ îä íî ñòî ðîí íèì äâè æå íè åì.  èñ òî ðè ÷åñ êîì æå àê öè -
î íà ëèç ìå ýô ôåê òèâ íàÿ ýêî íî ìè êà ÿâ ëÿ åò ñÿ ëèøü íå îá õî äè ìîé, íî íå äîñ -
òà òî÷ íîé ïðåä ïî ñûë êîé ðàç âè òèÿ. Äîñ òà òî÷ íîé æå ïðåä ïî ñûë êîé ÿâ ëÿ åò -
ñÿ õà ðàê òåð (ñî öè àëü íîå êà ÷åñ òâî) ñî öè îã ðóï ïî âîé ñòðóê òó ðû. Ïðåæ äå
âñå ãî åå íà è áî ëåå “âå ñî ìûõ” ãðóïï. Âìåñ òå ñ òåì, èñ òî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà -
ëèçì îò ðè öà åò ôà òàëü íóþ îá óñëîâ ëåí íîñòü íàïðàâ ëåííîñòè ðàçâèòèÿ.
Êàæäàÿ èñòîðè÷åñêàÿ ñèòóàöèÿ ïðåäñòàâëÿåò ñîáîé íåêîòîðóþ ñî âî êóï -
íîñòü âîçìîæíîñòåé, ñòàëî áûòü, ïðåäïîëàãàåò âûáîð è ñîïðÿæåííóþ ñ
íèì èñòîðè÷åñêóþ îòâåòñòâåííîñòü âñåõ áåç èñêëþ÷åíèÿ ñîöèàëüíûõ
ñóáúåêòîâ.
Èäåé íî-òå î ðå òè ÷åñ êèå èñ òî÷ íè êè
Èñõîä íûì èñ òî ðè ÷åñ êèì ïóí êòîì ôîð ìè ðî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè -
î íà ëèç ìà ñëå äó åò, î÷å âèä íî, ñ÷è òàòü ìàð êñèçì. Èìåí íî â íåì àíà ëè çè ðó å -
ìàÿ ïðî áëå ìà òè êà âïåð âûå áûëà ñôîð ìó ëè ðî âà íà â ñòîëü ðàç âåð íó òîì
âèäå. Íî ïî ñêîëü êó ýòî — íå ìàð êñèçì (õîòÿ è íå àíòè-ìàð êñèçì), òî äâè -
æå íèå â ñòî ðî íó èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î íà ëèç ìà ïðîèñõîäèëî ïðåæäå âñåãî
÷åðåç êðèòèêó ìàðêñèçìà.
Ïðàâ äà, ñàìà ïî ñåáå êðè òè êà ìàð êñèç ìà ìî æåò âåñ òè â ñòî ðî íó ëþ áî ãî
èç ñó ùåñ òâó þ ùèõ ñî öè î ëî ãè ÷åñ êèõ íà ïðàâ ëå íèé. Êðî ìå òîãî, î÷åíü ÷àñ òî
îíà åùå è íå âïîë íå êîð ðåê òíà, òàê êàê ñëå äó åò ïó òåì ïîä ìå íû èëè ñó ùåñ -
òâåí íîé òðàíñ ôîð ìà öèè ïðåä ìå òà èñ ñëå äî âà íèÿ. Íà è áî ëåå ÿð êèì ïðè ìå -
ðîì ýòî ãî ÿâ ëÿ åò ñÿ ôóíê öè î íà ëèçì, ïðåä ìåò êî òî ðî ãî ïðÿ ìî ïðî òè âî ïî -
ëî æåí ìàð êñè ñòñêî ìó. Ôóí êöè î íà ëèçì èñ ñëå äó åò îá ùåñ òâî êàê ñî öè àëü -
íóþ ñèñ òå ìó, ìàð êñèçì ðàñ ñìàò ðè âà åò åãî êàê èñ òî ðè ÷åñ êèé ïðî öåññ. Õîòÿ
ýòî îäíî è òî æå îá ùåñ òâî, áå ðåò ñÿ îíî â ñî âåð øåí íî ðàç íûõ èç ìå ðå íè ÿõ.
Ïî ý òî ìó ôóíê öè î íà ëè ñòñêàÿ êðè òè êà ìàð êñèç ìà ñòîëü æå áåñ ñìûñ ëåí íà,
êàê è ìàð êñè ñòñêàÿ êðè òè êà ôóíê öè î íà ëèç ìà. Òàê ÷òî â äàëü íåé øåì ìû
áó äåì îá ðà ùàòü ñÿ ëèøü ê òîé êðèòèêå ìàðêñèçìà, â êîòîðîé ñîõðàíÿåòñÿ,
õîòÿ áû îò÷àñòè, åãî ïðîáëåìàòèêà, ìåòîäîëîãèÿ è òåðìèíîëîãè÷åñêèé
àïïàðàò.
Îäíèì èç ïåð âûõ íà ýòîì ïóòè ñëå äó åò íà çâàòü Àë.Òîê âè ëÿ. Îí, ñêî -
ðåå âñå ãî, íå òîëü êî íå çíàë ðà áîò Ê.Ìàð êñà, íî äàæå è íå ïî äî çðå âàë î åãî
ñó ùåñ òâî âà íèè. Îäíà êî ïðè ìåð íî â òå æå ãîäû (è äàæå â òîì æå ãî ðî äå —
Ïà ðè æå) Òîê âèëü âû äâè íóë ïðÿ ìî ïðî òè âî ïî ëîæ íóþ ìàð ê ñè ñò ñêîé òå î -
ðèþ ñî öè àëü íîé ðå âî ëþ öèè. Â òî âðå ìÿ êàê Ìàðêñ óñìàò ðè âàë â ðå âî ëþ -
öèè åäè íñòâåí íî âîç ìîæ íûé ìå õà íèçì íà è áî ëåå áëà ãî ïî ëó÷ íî ãî ðàç ðå øå -
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 105
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
íèÿ ñî öè àëü íûõ êîí ôëèê òîâ (ñî öè àëü íûõ àí òà ãî íèç ìîâ â åãî òåð ìè íî ëî -
ãèè), Òîê âèëü âè äåë â ñî öè àëü íîé ðå âî ëþ öèè ñêî ðåå ïðå ïÿ òñòâèå íà ïóòè
ñî öè àëü íî ãî ïðî ãðåñ ñà. Àíàëèçèðóÿ íî âåé øóþ èñ òî ðèþ Ôðàí öèè, Òîê -
âèëü âû ÿ âèë, ÷òî ñ êàæ äîé íî âîé ñî öè àëü íîé ðå âî ëþ öè åé îá ùåñ òâåí íîå
ïî ëî æå íèå òîëü êî óõóä øà ëîñü, à ñî öè àëü íûå àí òà ãî íèç ìû âîç ðàñ òà ëè. Ïî
åãî ìíå íèþ, ýòî ïðî èñ õî äè ëî îò òî ãî, ÷òî ëè äå ðîì (ãå ãå ìî íîì â ìàð êñè -
ñòñêîé òåð ìè íî ëî ãèè) íà ñ èëüñòâåí íîé ñìå íû ïî ëè òè ÷åñ êî ãî ðå æè ìà áûëà
íå íà è áî ëåå îá åç äî ëåí íàÿ, à íå îæè äàí íî, áûñ òðî è íå âïîë íå ñïðà âåä ëè âî
ðàç áî ãà òåâ øàÿ ñî öè àëü íàÿ ãðóï ïà, ñòðå ìÿ ùà ÿ ñÿ êîí âåð òè ðî âàòü ïðè îá ðå -
òåí íîå áî ãà òñòâî âî âëàñòü. Äëÿ ýòî ãî îíà äîë æíà áûëà ïîä íÿòü íà áóíò
âñþ èëè õîòÿ áû ïðå îá ëà äà þ ùóþ ÷àñòü íà ñå ëå íèÿ, èñ ïîëü çóÿ åãî çà êîí íîå
íå äî â îëüñòâî ñâî èì ïî ëî æå íè åì. ×òî âîç ìîæ íî òîëü êî â òîì ñëó ÷àå, åñëè
íà ðî äó áó äåò ïðåä ëî æå íà ïðè âëå êà òåëü íàÿ ñî öè àëü íàÿ óòî ïèÿ, êî òî ðàÿ,
áó äó ÷è ëèøü èíñòðó ìåí òîì ìî áè ëè çà öèè è îðãà íè çà öèè ñî öè àëü íîé àê -
òèâ íîñ òè, íå ìî æåò áûòü ïðàê òè ÷åñ êè ðå à ëè çî âà íà. Ñëå äî âà òåëü íî, ðå âî -
ëþ öèÿ ñ íå èç áåæ íîñ òüþ ïðåä ïî ëà ãà åò ãðàæ äàí ñêóþ âîéíó è ïîñëåäóþùóþ
ïîëèòè÷åñêóþ äèêòàòóðó íàèáîëåå àãðåñ ñèâíîé, çëîáíîé è àìîðàëüíîé
ôðàêöèè ðâóùåãîñÿ ê âëàñòè êëàññà. À ýòî îçíà÷àåò çíà÷èòåëüíóþ ïîòåðþ
ïðîèçâîäèòåëüíûõ ñèë è îáùåñòâåííûõ áîãàòñòâ, íà âîñïîëíåíèå êîòîðûõ
â äàëüíåéøåì óõîäÿò ãîäû è äåñÿòè ëåòèÿ.
Íî âûå øòðè õè ê ýòîé êàð òè íå äî áà âèë àìå ðè êàí ñêèé ñî öè î ëîã ðóñ -
ñêî ãî ïðî èñ õîæ äå íèÿ Ï.Ñî ðî êèí. Àíàëèçèðóÿ óðî êè “ðóñ ñêîé ðå âî ëþ -
öèè”, îí îá ðà òèë âíè ìà íèå íà íå ñêîëü êî ìî ìåí òîâ, èìå þ ùèõ ïðè íöè ïè -
àëü íîå çíà ÷å íèå. Âî-ïåð âûõ, ïîä ÷åð êíóë îí, â ðå çóëü òà òå ðå âî ëþ öèè â
ïåð âóþ î÷å ðåäü óõóä øà åò ñÿ îá ùåñ òâåí íîå ïî ëî æå íèå èìåí íî òîé ñî öè -
àëü íîé ãðóï ïû, êî òî ðàÿ (èëè îò èìå íè êî òî ðîé) îíà ñî âåð øà åò ñÿ. Âî-âòî -
ðûõ, áðà òî ó áè éñòâåí íàÿ ãðàæ äàí ñêàÿ âîé íà âå äåò ê îá ùåé êóëü òóð íîé è
ìî ðàëü íîé äåã ðà äà öèè îá ùåñ òâà, ïî ñêîëü êó ëå ãè òè ìè ðó åò íà ñè ëèå âíóò ðè
îá ùåñ òâà, îäíà ÷àñòü êî òî ðî ãî íà ÷è íà åò âåñ òè ñåáÿ ïî îò íî øå íèþ ê äðó ãîé
÷àñ òè êàê ê ÷ó æî ìó íà ðî äó. Íà êî íåö, ðåç êî óõóä øà åò ñÿ ñî öè îã ðóï ïî âàÿ
(ïðå æäå âñå ãî ïî ëî âîç ðàñ òíàÿ) ñòðóê òó ðà, òàê êàê â îãíå ãðàæ äàí ñêîé âîé -
íû ãèá íóò ïðå æäå âñå ãî ìî ëî äûå è çäî ðî âûå ìóæ ÷è íû. Ñìå ùå íèå ïî ëî -
âîç ðàñ òíûõ ïðîïîðöèé îáðàçóåò äîëãî íå âîñïîëíÿþ ùóþ ñÿ äå ìî ã ðà ôè ÷åñ -
êóþ áðåøü è âíîâü-òàêè âåäåò ê ïàäåíèþ ãðàæäàíñêîé (â îñî áåííîñòè
ñåêñóàëüíîé) ìîðàëè.
 èç âåñ òíîì ñìûñ ëå ê ÷èñ ëó ïðåä øåñ òâåí íè êîâ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î -
íà ëèç ìà ìîæ íî îò íåñ òè è Ë.Òðîö êî ãî. Åãî êîí öåï öèþ “ïðåä àí íîé ðå âî ëþ -
öèè” ìîæ íî òðàê òî âàòü êàê íå âîëü íî îò êðû òóþ èì çà êî íî ìåð íîñòü âñÿ êîé
ðå âî ëþ öèè, êî òî ðàÿ â êîí öå êîí öîâ ïî âî ðà ÷è âà åò ñÿ ïðî òèâ ñâî èõ æå çà -
÷èí ùè êîâ. Ïðèí öè ïè àëü íàÿ íå ðå à ëè çó å ìîñòü çà ëî æåí íîé â åå îñíî âà íèå
ìî áè ëè çó þ ùåé óòî ïèè åñ òåñ òâåí íûì îá ðà çîì òðàíñ ôîð ìè ðó åò ñÿ â êîë -
ëåê òèâ íîå íå äî â îëüñòâî è îçëîáëåííîñòü ðàçî÷àðîâàííûõ ó÷àñòíèêîâ,
òðåáóþùèõ ìåñòè, æåðòâ, “ïðåäàòåëåé”.
Ñïî ñî áñòâî âà ëà îñìûñ ëå íèþ íî âî ãî ïîä õî äà è íå îìàð êñè ñòñêàÿ êîí -
öåï öèÿ À.Ãðàì øè. Ïî ñóòè, îí îá îñíî âàë ïðè íöè ïè àëü íóþ íå âîç ìîæ íîñòü
íà ñ èëüñòâåí íîé ðå âî ëþ öèè â ðàç âè òîì ïðî ìûø ëåí íîì îá ùåñ òâå. Ðà áî ÷èé
êëàññ â ýòîì îá ùåñ òâå óæå íå ñî ñòàâ ëÿ åò áîëü øè íñòâî îá ùåñ òâà, òà êèì
ñêî ðåå ñòà íî âèò ñÿ “ñðåä íèé” êëàññ. Íà ëè ÷èå äå ìîê ðà òè ÷åñ êèõ ìå õà íèç ìîâ
ñìå íû âëàñ òè ïðå âðà ùà åò â îñíîâ íîå îðó äèå ïî ëè òè ÷åñ êîé áîðü áû íå âî î -
106 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
ðó æåí íûå ñèëû, à ïðî ïà ãàí äó, ïðîñâåùåíèå, óáåæäåíèå, âíóøåíèå è ò.ï.,
êîðî÷å — ñîöèàëüíóþ äåÿòåëüíîñòü.
Ñëå äó þ ùèì øà ãîì íà ýòîì ïóòè ñòà ëà “êðè òè ÷åñ êàÿ òå î ðèÿ” ñî öè î ëî -
ãîâ Ôðàí êôó ðòñêîé øêî ëû, â îñî áåí íîñ òè Ã.Ìàð êó çå. Îíè ðàñ êðû ëè âëàñ -
òíûå ïà ðà ìåò ðû èäå î ëî ãèè è êóëü òó ðû, ïî êà çàâ, ÷òî ñêðû òàÿ ìà íè ïó ëÿ -
öèÿ ïî âå äå íè åì ãà ðàí òè ðó åò ïðà âÿ ùå ìó êëàñ ñó áîëü øå âîç ìîæ íîñ òåé äëÿ
ïðî ÿâ ëå íèÿ ñâî åé âîëè, ÷åì ïðÿ ìîå è îò êðû òîå íà ñè ëèå. Îòñþ äà ñ íå èç -
áåæ íîñ òüþ ñëå äó þò äâà âàæ íåé øèõ äëÿ êîí öåï öèè èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î -
íà ëèç ìà âû âî äà: (1) èäå î ëî ãèþ è êóëü òó ðó ñëå äó åò îò íåñ òè ê ÷èñ ëó âàæ -
íåé øèõ ïî êà çà òå ëåé êëàñ ñî âî ãî ðàñ ñëî å íèÿ, êîí òðîëü íàä íèìè ãà ðàí òè -
ðó åò ñî öè àëü íûé êîí òðîëü âî îá ùå; (2) êëàñ ñî âàÿ áîðü áà â ïðî ìûø ëåí íîì
îá ùåñ òâå ñìå ùà åò ñÿ â ñòî ðî íó îá ðàç íî-ñèì âî ëè ÷åñ êî ãî âçà è ìî äå éñò âèÿ,
÷òî íà ïîë íÿ åò åå ïðè íöè ïè àëü íî íî âûì ñî äåð æà íè åì. Îíà ñòà íî âèò ñÿ äå -
ÿ òåëü íîñ òüþ ïî êîí òðî ëþ íàä ïðî èç âî äñòâîì è êî íñòðó è ðî âà íè åì ñìûñ -
ëîâ è îðè åí òà öèé, â òîì ÷èñ ëå íà èñ òî ðè ÷åñ êóþ ïåð ñïåê òè âó. Çíà÷èò,
ïðàâÿùèì çäåñü ñòàíîâèòñÿ êëàññ, êîíòðîëèðóþùèé êóëüòóðíóþ ìîäåëü
áóäóùåãî. Èëè èíà÷å: êëàññ, ÿâëÿþùèéñÿ ïðàâÿùèì, êîíòðîëèðóåò êóëü -
òóð íóþ ìîäåëü áóäóùåãî.
Çàñ ëó æè âà åò âíè ìà íèÿ è òå çèñ îò íî ñè òåëü íî ïî òå ðè ðå âî ëþ öè îí íîñ -
òè ðà áî ÷èì êëàñ ñîì è ïðè õî äà åìó íà ñìå íó íî âûõ ñóá ú åê òîâ ñî öè àëü íî ãî
ïðî òåñ òà: ìî ëî äå æè, öâåò íûõ, áåç ðà áîò íûõ è ò.ï. Îòñþ äà ñëå äó åò, ÷òî
êëàññ — ýòî ñêî ðåå ôóíê öèÿ, ÷åì ñòðóê òó ðà. Ñòà ëî áûòü, ïðåä ñòàâ ëå íèå è
ðàç ðå øå íèå êëàñ ñî âî ãî êîí ôëèê òà ïðè èç âåñ òíûõ ïðåä ïî ñûë êàõ ìî ãóò
áðàòü íà ñåáÿ äðó ãèå ñî öè àëü íûå ãðóï ïû, åñëè îíè ÷ó âñòâó þò ñåáÿ â ðàì -
êàõ ñó ùåñ òâó þ ùå ãî ñî öè àëü íî ãî ïîðÿäêà îò÷óæäåííûìè è îáåçäî ëåííûìè.
Ð.Äà ðåí äîð ôà óæå ìîæ íî îò íåñ òè ê ÷èñ ëó ïðÿ ìûõ ïðåä øåñ òâåí íè êîâ
èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î íà ëèç ìà. Ïðåæ äå âñå ãî îí âîñ ñòà íî âèë â ïðà âàõ, ïîä -
òâåð äèâ åãî ïðî äóê òèâ íîñòü, êîí ôëèê òó à ëè ñòñêèé ïîä õîä, îñâî áî äèâ ñî -
öè î ëî ãèþ îò èç âåñ òíî ãî çà ñèëüÿ ôóíê öè î íà ëèç ìà, ìå òî äî ëî ãèÿ êî òî ðî ãî
íà ÷à ëà èí òåð ïðå òè ðî âàòü ñÿ êàê åäè íñòâåí íî âîç ìîæ íûé ñïî ñîá ñî öè î ëî -
ãè ÷åñ êî ãî àíà ëè çà. Äà ðåí äîðô îò êðûë íî âûå ïåð ñïåê òè âû êîí ôëèê òó à -
ëèç ìà, îòî ðâàâ åãî îò æåñ òêîé ñâÿç êè ñ ìàð êñèç ìîì, è îò áðî ñèâ íà ñ -
èëüñòâåí íî-ðå âî ëþ öè îí íûé ïîä õîä, ðàñ êðûë ïðåä ïî ñûë êè ôóíê öè î íàëü -
íî ãî (êî íñòðóê òèâ íî ãî è ïðî äóê òèâ íî ãî, áåç ïî òå ðè äîñ òèã íó òî ãî) ðàç ðå -
øå íèÿ ñî öè àëü íî-êëàñ ñî âûõ êîí ôëèê òîâ. Òà êèõ ïðåä ïî ñû ëîê äâå: (1) çà -
êîí íûé ñïî ñîá ïðåä ñòàâ ëå íèÿ, ðàç âåð òû âà íèÿ è ðàç ðå øå íèÿ êîí ôëèê òîâ;
(2) óðî âåíü ñî öè àëü íîé çðå ëîñ òè ïîä ÷è íåí íî ãî êëàñ ñà. Äà ðåí äîðô òàê æå
îïè ñàë îñíîâ íûå ñòó ïå íè ñî çðå âà íèÿ êëàñ ñà: èäåíòè÷íîñòü (îñîçíàíèå
ðåàëüíîãî ïîëîæåíèÿ è ñâÿçàííûõ ñ íèì èíòåðåñîâ); îïïî çèöèÿ (îïðå äå -
ëå íèå ñâîåãî êëàññîâîãî ïðîòèâíèêà); áîðüáà (ïðàêòè÷åñêîå ðàçðåøåíèå
êîíôëèêòîâ).
Óñòðà íå íèå íå çà êîí íûõ ôîðì ðàç ðå øå íèÿ ñî öè àëü íûõ êîí ôëèê òîâ
ñìå ùà åò êëàñ ñî âóþ áîðü áó â ñòî ðî íó êîì ìó íè êà òèâ íî ãî âçà è ìî äå éñòâèÿ
è äå ìîê ðà òè ÷åñ êî ãî êîí òðî ëÿ. Ïðåä ñòàâ ëå íèå êëàñ ñî âûõ èí òå ðå ñîâ ïàð òè -
ÿ ìè, ïðî ôñî þ çà ìè, ãðàæ äàí ñêè ìè îðãà íè çà öè ÿ ìè èëè ñî öè àëü íû ìè äâè -
æå íè ÿ ìè òå ïåðü óñòó ïà åò ìåñ òî êîí òðî ëþ “ñíè çó” çà èõ äå ÿ òåëü íîñ òüþ. Â
ðå çóëü òà òå ñî öè àëü íàÿ áàçà (êëàñ ñû èëè äðó ãèå ãðóï ïû èí òå ðå ñîâ) ïðå -
âðà ùà åò ñÿ â àê òèâ íî ãî ñóá ú åê òà ïî ëè òè ÷åñ êî ãî âçà è ìî äå éñòâèÿ. Êðè òå ðè -
åì êëàñ ñî âîé ïðè íàä ëåæ íîñ òè íå êî òî ðîé ïî ëè òè ÷åñ êîé ñòðóê òó ðû òå ïåðü
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 107
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
ñòà íî âèò ñÿ íå ïðå çåí òà öèÿ ÷üèõ-òî èí òå ðå ñîâ ñàìà ïî ñåáå, à ñòå ïåíü
äåìîêðàòè÷åñêîãî êîíòðîëÿ çà åå äåÿòåëüíîñòüþ ñî ñòîðîíû òîé ñî öè àëü -
íîé áàçû, êîòîðóþ äàííàÿ ñòðóêòóðà íàìåðåâàåòñÿ ïðåäñòàâèòü.
Ïðàâ äà, â íå êî òî ðûõ îò íî øå íè ÿõ Äà ðåí äîðô âñå åùå îñòà åò ñÿ ïîä âëè -
ÿ íè åì ìàð êñè ñòñêîé äîê òðè íû.  ÷àñ òíîñ òè, ïðå è ìó ùåñ òâåí íîå âíè ìà íèå
îí óäå ëÿ åò àíà ëè çó ïîä ÷è íåí íî ãî êëàñ ñà, ñ÷è òàÿ, âè äè ìî, ÷òî ñïî ñîá ðàç -
ðå øå íèÿ ñî öè àëü íûõ êîí ôëèê òîâ îïðå äå ëÿ åò ñÿ ïðå æäå âñå ãî åãî õà ðàê òå -
ðîì. Ìåæ äó òåì, ïðå è ìó ùåñ òâåí íîå çíà ÷å íèå èìå åò êàê ðàç õà ðàê òåð ïðà -
âÿ ùå ãî êëàñ ñà, ïî ñêîëü êó èìåí íî åãî äå ÿ òåëü íîñòü ïî ôîð ìå è ñî äåð æà -
íèþ áëè æå âñå ãî ê ñî öè àëü íîé äå ÿ òåëü íîñ òè (óïðàâ ëå íèþ, êîí òðî ëþ, ìî -
òè âà öèè, âîç íàã ðàæ äå íèþ, ôîð ìè ðî âà íèþ êóëü òóð íîé ìî äå ëè áó äó ùå ãî è
ò.ä.). Åãî ïî íè ìà íèå êëàñ ñîâ íî ñèò ñêî ðåå ñòðóê òó ðà ëè ñòñêèé, ÷åì ôóíê -
öè î íà ëè ñòñêèé õà ðàê òåð: êëàññ àíà ëè çè ðó åò ñÿ ñêî ðåå êàê íå êîå ÿâ ëå íèå,
÷åì êàê ôóíê öèÿ. Îñíî âû âà ÿñü íà òà êîì ïîä õî äå, ïðàê òè ÷åñ êè íå âîç ìîæ -
íî îá ú ÿñ íèòü, ïî ÷å ìó êëàñ ñî âóþ ïî çà äà ÷àì áîðü áó âå äåò íå êëàñ ñî âàÿ
ñòðóê òó ðà (ýò íîñ, êîí ôåñ ñèÿ, îðãà íè çà öèÿ, èí ñòè òóò èëè ñî öè àëü íîå äâè -
æå íèå). Èíà ÷å ïðè äåò ñÿ âîç âðà ùàòü ñÿ íà ìàð ê ñè ñò ñêèå ïî çè öèè, ðàñ ñìàò -
ðè âàÿ íå êëàñ ñî âûå îá ðà çî âà íèÿ èñ êëþ ÷è òåëü íî êàê ïî òåí öè àëü íûõ èëè
ðå àëü íûõ ñî þç íè êîâ (êàê áû ïîä÷èíåííûõ) êëàññà.  ñèëó òàêîé íà öå ëåí -
íîñ òè àíàëèçà Äàðåíäîðô óïîðíî èùåò îáúåêòèâíûé èëè, òî÷íåå, åñ òåñ ò -
âåí íûé ïðèçíàê êëàññà, ïðèçíàâ, â îòëè÷èå îò ìàðê ñèçìà, òàêîâûì íå
áîãàòñòâî, à âëàñòü.
Íå ïîñ ðå äñòâåí íûì æå ôóí äà òî ðîì èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î íà ëèç ìà ÿâ -
ëÿ åò ñÿ ñî âðå ìåí íûé ôðàí öóç ñêèé ñî öè î ëîã À.Òó ðåí. Â ñâî èõ ãëàâ íûõ ðà -
áî òàõ (“Ñî öè î ëî ãèÿ äå éñòâèÿ”, “Ðà áî ÷åå ñî çíà íèå”, “Ìàé ñêîå äâè æå íèå è
óòî ïè ÷åñ êèé êîì ìó íèçì”, “Ïîñ òèí äóñ òðè àëü íîå îá ùåñ òâî”, “Ïîñ ëå ñî öè à -
ëèç ìà”, “Îáùåñ òâî ïðî òèâ ãî ñó äà ðñòâà”, “Ñî öè àëü íûå àê òå ðû è ïî ëè òè -
÷åñ êàÿ ñèñ òå ìà â Ëà òèí ñêîé Àìåðèêå”, “Ðà áî ÷åå äâè æå íèå”, “Âîç âðà ùå íèå
àê òå ðà” è äð.) îí ñôîð ìó ëè ðî âàë åãî îñíîâ íóþ òå ìà òè êó, îá îñíî âàë ìå òî -
äî ëî ãèþ àíà ëè çà, ïðåä ñòà âèë äîñ òà òî÷ íî ðàç âåð íó òîå ðå øå íèå ïî ñòàâ ëåí -
íûõ ïðî áëåì è óáå äè òåëü íóþ òå î ðå òè ÷åñ êóþ ìî äåëü èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî -
öåñ ñà. Îïè ñàòü åãî ñî öè î ëî ãè ÷åñ êóþ ñèñ òå ìó îçíà ÷à ëî áû èç ëî æèòü îñíî -
âû èñ òî ðè ÷åñ êî ãî àê öè î íà ëèç ìà, ÷òî â äàí íîì ñëó ÷àå è íå âîç ìîæ íî, è íå -
óìåñ òíî. Ïîýòîìó îñòàíîâèìñÿ òîëüêî íà òåõ ìîìåíòàõ åãî äîêòðèíû,
êîòîðûå èìåþò ïðèíöèïèàëüíîå çíà÷åíèå è ñîñòàâëÿþò ñîâîêóïíîñòü
ìåòîäîëîãè÷åñêèõ ïðèíöèïîâ àíàëèçà.
Ñî öè àëü íàÿ ñèñ òå ìà â åãî òå î ðèè âû ãëÿ äèò êàê ñèñ òå ìà èñ òî ðè ÷åñ êèõ
(ñî öè îò âîð ÷åñ êèõ) äå éñòâèé, ñî âåð øà å ìûõ ñî öè àëü íû ìè àê òî ðà ìè (ëè÷ -
íîñ òÿ ìè, ãðóï ïà ìè, îðãà íè çà öè ÿ ìè, äâè æå íè ÿ ìè, èí ñòè òó òà ìè) ñ öåëüþ
ôîð ìè ðî âà íèÿ íî âûõ îá ùåñ òâåí íûõ îò íî øå íèé (íî âî ãî ñî öè àëü íî ãî òèïà
îá ùåñ òâà). Íè îäèí èç íèõ íå èìå åò íà ïå ðåä çà äàí íûõ ïðå è ìó ùåñòâ, òàê
æå êàê íè êòî íå èñ êëþ ÷à åò ñÿ èç ÷èñ ëà ñî ó÷àñ òíè êîâ èñ òî ðè ÷åñ êèõ ñî áû -
òèé. Õîòÿ âêëà äû âà þò îíè â ýòîò ïðî öåññ ðå ñóð ñû ðàç ëè÷ íî ãî ñî öè î ò âîð -
÷åñ êî ãî ïî òåí öè à ëà, îò ÷å ãî èìå þò ðàç ëè÷ íûå óðîâ íè âîç íàã ðàæ äå íèÿ.
Æåñ òêèé ýêî íî ìè ÷åñ êèé äå òåð ìè íèçì ìàð êñèç ìà îò áðà ñû âà åò ñÿ. Ñîñ òî ÿ -
íèå ïðî èç âî äñòâà è ýêî íî ìè êè ñ÷è òà åò ñÿ íå îá õî äè ìîé, íî íå äîñ òà òî÷ íîé
ïðåä ïî ñûë êîé ðàç âè òèÿ. Äîñ òà òî÷ íîé æå ïðè çíà åò ñÿ ñî öè îê ëàñ ñî âàÿ
ñòðóê òó ðà îá ùåñ òâà, ÷åì ââî äèò ñÿ î÷åíü âàæíàÿ äëÿ ñîöèîëîãèè âîçìîæ -
108 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
íîñòü îáúÿñíèòü ñîöèàëüíîå (èñòîðè÷åñêèé ïðîöåññ) ïîñðåäñòâîì ñî -
öèàëü íîãî æå (ñîñòîÿíèÿ ãðóïï, îðãàíèçàöèé, äâèæåíèé è èíñòèòóöèé).
Êðè òå ðè åì êëàñ ñî âî ãî ðàñ ñëî å íèÿ îá ùåñ òâà ó Òó ðå íà ÿâ ëÿ åò ñÿ íå áî -
ãà òñòâî (ìàð êñèçì) èëè âëàñòü (êîí ôëèê òó à ëèçì), à ìåðà êëàñ ñî âî ãî êîí -
òðî ëÿ íàä èñ òî ðè÷ íîñ òüþ (ïåð ñïåê òèâ íû ìè öåí íîñ òíû ìè îðè åí òà öè ÿ ìè,
ñî öè àëü íû ìè íà êîï ëå íè ÿ ìè, èç ú ÿ òè ÿ ìè è ïðî èç âî äñòâîì ðå ñóð ñîâ ðàç âè -
òèÿ). Â êà êîì-òî ñìûñ ëå, ýòî òå æå áî ãà òñòâî è âëàñòü, òîëü êî âçÿ òûå èñ -
êëþ ÷è òåëü íî â êà ÷åñ òâå ñî öè îò âîð ÷åñ êî ãî ðå ñóð ñà. Âìåñ òå ñ òåì çíà ÷è -
òåëü íî áîëü øóþ ðîëü íà ÷è íà åò èã ðàòü ïðå ñòèæ (ñî öè àëü íàÿ ïîä äåð æêà è
îäîá ðå íèå îïðå äå ëåí íûõ äå éñòâèé ñî öè àëü íûõ ñóá ú åê òîâ). Ñòà ëî áûòü,
áî ãà òñòâî è âëàñòü âû ñòó ïà þò òå ïåðü â êà ÷åñ òâå èíñòðó ìåí òîâ ñî öè àëü íî -
ãî äå éñòâèÿ ëèøü â òîé ìåðå, â êà êîé îíè êîí âåð òè ðó þò ñÿ â ñî öè àëü íûé
ïðå ñòèæ (íà õî äÿò ïîä äåð æêó è îäîá ðå íèå). Â ñèëó ýòî ãî ñàìà âëàñòü ñòà -
íî âèò ñÿ íå ñòîëü êî èíñòðó ìåí òîì ïðè íóæ äå íèÿ è ïîä àâ ëå íèÿ, ñêîëü êî
ñðå äñòâîì âîç äå éñòâèÿ íà êîë ëåê òèâ íûå ìî òè âû ïî âå äå íèÿ ïó òåì ðàç ú ÿñ -
íå íèÿ, óáåæ äå íèÿ, ïî îùðå íèÿ, ïîä äåð æêè è ïðè îá ùå íèÿ. Çíà ÷èò, ñó ùåñ ò -
âåí íóþ òðàíñ ôîð ìà öèþ ïðå òåð ïå âà åò ãî ñó äà ðñòâî êàê îñíîâ íîé èí ñòè òóò
âëàñ òè; îíî èí òåð ïðå òè ðó åò ñÿ ñêî ðåå êàê èíñòðó ìåíò ëå ãà ëè çà öèè è ëå ãè -
òè ìà öèè, ïðè íÿ òèÿ è èñ ïîë íå íèÿ ðå øå íèé, ÷åì ðåï ðåñ ñèâ íî ãî ïîä àâ ëå íèÿ
èëè ôîð ìàëü íî ãî êîí òðî ëÿ. Ãî ñó äà ðñòâî óæå íå òâî ðåö ñî öè àëü íûõ ïî ðÿä -
êîâ, à òîëü êî çà êîí íûé ãà ðàíò çà êîí íûõ æå ôîðì ñî öè àëü íî ãî âçàèìî -
äåéñò âèÿ. Ñî öè àëü íàÿ àê òèâ íîñòü, òà êèì îá ðà çîì, ñìå ùà åò ñÿ èç ñôå ðû ãî -
ñó äà ðñòâà â ïðî ñòðà íñòâî ãðàæäàíñêîãî îáùåñòâà. Áîëåå àêòèâ íûìè ñî -
öèî òâîð÷åñêèìè ñóáúåêòàìè ñòàíîâÿòñÿ äðóãèå èíñòèòóöèè (öåð êîâü,
ñåìüÿ, øêîëà, êóëüòóðà, íàóêà è ò.ä.), à òàêæå íåèíñòèòóöèàëèçè ðîâàííûå
îá ðà çî âà íèÿ (îðãàíèçàöèè, äâèæåíèÿ, ñîöèàëüíûå èíèöèàòèâû è ñàìî -
äåÿòåëüíîñòü).
Ââè äó òîãî, ÷òî íå îá õî äè ìîé (íî íå äîñ òà òî÷ íîé) ïðåä ïî ñûë êîé ñî öè -
àëü íî ãî ðàç âè òèÿ ÿâ ëÿ þò ñÿ ñî öè àëü íûå íà êîï ëå íèÿ è ïî ñëå äó þ ùèå èç ú ÿ -
òèÿ (ïðî äóê òèâ íîå èí âåñ òè ðî âà íèå â íà óêó, òåõ íè êó, îá ðà çî âà íèå è êóëü -
òó ðó), îñî áîå çíà ÷å íèå ïðè îá ðå òà þò ñî öè àëü íûå îðãà íè çà öèè. Çäåñü îñî -
áóþ âàæ íîñòü èìå åò àâ òî íîì íîñòü èõ äå éñòâèé, îá åñ ïå ÷è âà þ ùàÿ èíè öè à -
òè âó, ïðåä ïðè èì ÷è âîñòü, íå îá õî äè ìûé óðî âåíü ñà ìî äå ÿ òåëü íîñ òè è êîí -
êó ðåí òíóþ ñðå äó âçà è ìî äå éñòâèÿ. Îñíîâ íûì ìå õà íèç ìîì ðå ãó ëÿ öèè èõ
äå ÿ òåëü íîñ òè ÿâ ëÿ åò ñÿ ðû íîê; îí èí òåð ïðå òè ðó åò ñÿ êàê ìå õà íèçì ñî öè -
àëü íî ãî ïðè çíà íèÿ (îäîá ðå íèÿ è ïîä äåð æêè) ïðî èç âå äåí íî ãî ïðî äóê òà
(òî âà ðîâ, óñëóã, èí ôîð ìà öèè, çíà íèé, öåí íîñ òíûõ îðè åí òà öèé è ò.ä.). Ðû -
íîê íå îá ÿ çà òåëü íî ïðåä ïî ëà ãà åò ÷àñ òíûõ ñî áñòâåí íè êîâ, ïî ñêîëü êó àâ òî -
íîì íîñòü äå éñòâèé è êîí êó ðåí òíîñòü îò íî øå íèé ìî æåò áûòü îá åñ ïå ÷å íà è
íà îñíî âå èíûõ ôîðì ñî áñòâåí íîñ òè (êîë ëåê òè âè çà öèè, àêöèîíèðîâàíèè,
äðóãèõ ôîðì êîîïåðàöèè). Ãîñóäàðñòâî âìåøèâàåòñÿ â äåÿòåëüíîñòü ñî öè -
àëü íûõ îðãàíèçàöèé òîëüêî â ñëó÷àå íàðóøåíèÿ èìè çàêîíîâ èëè ìîðàëè
äàííîãî îáùåñòâà.
Âî îá ùå ãî ñó äà ðñòâî, êàê åäè íñòâåí íûé çà êîí íûé èí ñòè òóò íà ñ èëü -
ñòâåí íûõ ôîðì êîí òðî ëÿ, ïðè íóæ äå íèÿ è ïîä àâ ëå íèÿ, ñî ñòàâ ëÿ åò ñåðü åç -
íóþ òå î ðå òè ÷åñ êóþ è ïðàê òè ÷åñ êóþ ïðî áëå ìó ëþ áî ãî îá ùåñ òâà. Âî-ïåð -
âûõ, î÷åíü âàæ íî ÷åò êî îïðå äå ëèòü ñôå ðó åãî ïî ëíî ìî ÷èé è êîì ïå òåí öèè,
òàê êàê èç áû òî÷ íîå îãî ñó ä àðñòâëå íèå âå äåò ê òî òà ëè òàð íî ìó ïå ðå ðîæ äå -
íèþ îá ùåñ òâà. Âî-âòî ðûõ, íå ïîä êîí òðîëü íûé ðû íîê óãðî æà åò íå ñïðà âåä -
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 109
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
ëè âîé ñî öè àëü íîé ñòðà òè ôè êà öè åé, ïî ñêîëü êó îí ïðè çíà åò òîëü êî êîí êó -
ðåí òîñ ïî ñîá íîñòü ðå ñóð ñîâ ëà äåëü öåâ, èõ îá ìåí íûé ïî òåí öè àë è ñïî ñî áåí
ïîä à âèòü èëè çà ãëó øèòü ïî ëî æè òåëü íî íà ïðàâ ëåí íóþ ñî öè àëü íóþ àê òèâ -
íîñòü, èñ òî÷ íè êîì êî òî ðîé íå îá ÿ çà òåëü íî ÿâ ëÿ åò ñÿ êîì ìåð ÷åñ êèé èí òå -
ðåñ. Â ýòîì ïëà íå ãî ñó äà ðñòâî ÿâ ëÿ åò ñÿ èíñòðó ìåí òîì ñî öè àëü íîé çà ùè -
òû. Â-òðåòü èõ, ïåð ñïåê òèâ íûå öåí íîñ òíûå îðè åí òà öèè (êóëü òóð íàÿ ìî -
äåëü áó äó ùå ãî) îêîí ÷à òåëü íî ïðè íè ìà þò çà êîí íóþ ôîð ìó, òîëü êî ïðå âðà -
òèâ øèñü â ãî ñó äà ðñòâåí íóþ èäå î ëî ãèþ, óòî ïèþ èëè õîòÿ áû ïî ëè òè ÷åñ -
êóþ ðè òî ðè êó. À ýòî óãðî æà åò òåì, ÷òî ðàç âè òèå ñòà íåò íå äîá ðî âîëü íûì
îá ùåñ òâåí íûì âû áî ðîì íà îñíî âå ãðàæ äàí ñêî ãî ñî ãëà ñèÿ è ìåæ ãðóï ïî -
âûõ êîí âåí öèé, à ïðèíóäèòåëüíûì äåéñòâèåì ñî ñòîðîíû ãîñóäàðñòâà,
êîòîðîå â êîíöå êîíöîâ ìîæåò ñòàòü èíñòðóìåíòîì äèêòàòóðû â ðóêàõ òîé
ãðóïïû, èíòåðåñû è âîëþ êîòîðîé êóëüòóðíàÿ ìîäåëü áóäóùåãî â íà è áîëü -
øåé ñòåïåíè âûðàæàåò.
×òî áû ýòî ãî èç áå æàòü, ãî ñó äà ðñòâî äîë æíî áûòü îöåï ëå íî ìíî ãî êîëü -
öå âîé ñèñ òå ìîé äå ìîê ðà òè ÷åñ êî ãî êîí òðî ëÿ. Âçà èì íûé êîí òðîëü äîë æåí
áûòü íå òîëü êî ñî ñòî ðî íû îò äåëü íûõ âåò âåé âëàñ òè, ïðå ññû è îá ùåñ òâåí -
íî ãî ìíå íèÿ. Äðó ãèå èí ñòè òó öèè (öåð êîâü, øêî ëà, ñåìüÿ, íà óêà, êóëü òó ðà
è ïð.) äîë æíû áûòü äîñ òà òî÷ íî àâ òî íîì íû ìè è íå çà âè ñè ìû ìè, ÷òî áû íå
òîëü êî èç áå ãàòü íå ïðî äóê òèâ íî ãî ãî ñó äà ðñòâåí íî ãî âìå øà ò åëü ñòâà, íî è
ïðî òè âîñ òî ÿòü åìó, â çà êîí íîé, ðàç óìå åò ñÿ, ôîð ìå. Êðî ìå òîãî, ãî ñó äà -
ðñòâî îõâà òû âà åò ñÿ öåï êèì êîí òðî ëåì ñî ñòî ðî íû ïî ëè òè ÷åñ êîé ñèñ òå ìû
(óïî ðÿ äî ÷åí íîé ñî âî êóï íîñ òè ïî ëè òè ÷åñ êèõ ïàð òèé, ïðî ô ñî þ çîâ, îá -
ùåñò âåííûõ îðãàíèçàöèé è ãðàæäàíñêèõ èíèöèàòèâ), â ñâîþ î÷å ðåäü, äî -
ñòà òî÷íî ïîäêîíòðîëüíûõ ñâîèì ñîöèàëüíûì áàçàì.
Ïåð ñïåê òèâ íûå öåí íîñ òíûå îðè åí òà öèè ïðè îá ðå òà þò â òà êîé ñè òó à -
öèè îñî áîå çíà ÷å íèå. Ïðåæ äå âñå ãî, ñàìà êëàñ ñî âàÿ áîðü áà, êî òî ðàÿ âñåã äà
ïî òåí öè àëü íî ñïî ñîá íà èç ìèð íîé è çà êîí íîé ïå ðåðàñ òè â íà ñ èëüñò âåí -
íóþ è àíàð õè ÷åñ êóþ, ñòàòü “ïðàç äíè êîì íà ðîä íûõ ìàññ”, äîë æíà ïî ëó ÷èòü
íå êóþ çà ùèò íóþ ñî öè àëü íóþ îá îëî÷ êó â âèäå ñî öè àëü íûõ (èñ òî ðè ÷åñ êèõ)
äâè æå íèé. Ïîñ ëåä íèå, â îò ëè ÷èå îò êëàñ ñî âîé áîðü áû, íà öå ëå íû íà âû ðà -
æå íèå èìåí íî êóëü òóð íûõ îðè åí òà öèé, à íå ýêî íî ìè ÷åñ êî ãî èí òå ðå ñà, òî
åñòü îíè ÿâ ëÿ þò ñÿ íî ñè òå ëÿ ìè íå êëàñ ñî âîé èäå î ëî ãèè, à ñî öè àëü íîé óòî -
ïèè. Îáúå äè íÿ þò ñî öè àëü íûå äâè æå íèÿ â ñâî èõ ðÿ äàõ ïðåä ñòà âè òå ëåé íå
îä íîé êëàñ ñî âîé ãðóï ïû, à ìíî ãèõ ãî ìî ãåí íûõ ãðóïï, ÷òî ïî çâî ëÿ åò èì
êîñ âåí íî êîí òðî ëè ðî âàòü ñàìó êëàñ ñî âóþ áîðüáó, ïðå ïÿòñòâóÿ ïå ðå ðîæ äå -
íèþ åå â íàñèëüñòâåííóþ ïîëèòè÷åñêóþ ðåâîëþöèþ, ðàçáîðêó ïî ëè òè ÷å ñ -
êèõ ýëèò èëè äâîðöîâûå ðàñïðè è ïåðåâîðîòû.
Èç ñêà çàí íî ãî ñòà íî âèò ñÿ ÿñ íûì îñíîâ íîé ìå òî äî ëî ãè ÷åñ êèé ïðè í -
öèï, çà ëî æåí íûé À.Òó ðå íîì â îñíî âó àíà ëè çà. Êîí òðî ëè ðó å ìîå ðàç âè òèå
åñòü ðå çóëü òàò âçà è ìî äå éñòâèÿ ñî öè àëü íûõ ñóá ú åê òîâ, ñî îò íî ñÿ ùèõ ñÿ
ìåæ äó ñî áîé íà îñíî âå ÷åò êî î÷åð ÷åí íûõ ïðà âèë ïðåä ñòàâ ëå íèÿ ñâî èõ èí òå -
ðå ñîâ è âçà èì íî ãî êîí òðî ëÿ çà èõ ðåàëèçàöèåé.
Ìî äå ëè èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ ñà
Êðî ìå äè à ëåê òè êè êàê íà è áî ëåå îá ùåé ìå òî äî ëî ãèè èñ ñëå äî âà íèÿ èñ -
òî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì øè ðî êî èñ ïîëü çó åò ìå òîä ñðàâ íè òåëü íûõ èñ òî -
ðè ÷åñ êèõ èñ ñëå äî âà íèé. Ýòî îá óñëîâ ëå íî òåì, ÷òî îí îò êà çû âà åò ñÿ ïðåä -
110 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
ñòàâ ëÿòü èñ òî ðè ÷åñ êèé ïðî öåññ â âèäå óíè ôè öè ðî âàí íîé è åäè íî îá ðàç íîé
â ñâî èõ ïðî ÿâ ëå íè ÿõ ëè íèè ðàç âè òèÿ. Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì èñ ñëå -
äó åò ñêî ðåå îá ùåñ òâà, ÷åì îá ùåñ òâî, êîí êðåò íûå èñ òî ðè ÷åñ êèå ñè òó à öèè,
÷åì îä íî ëè íåé íóþ èñ òî ðè ÷åñ êóþ ýâî ëþ öèþ. Ýòî îçíà ÷à åò îò êàç îò çà ðà -
íåå çàäàííîé è åäèíîé äëÿ âñåõ ìîäåëè, ïîä êîòîðóþ ïîäâåðñòûâàëèñü áû
îñîáûå îáùåñòâåííûå ñîñòîÿíèÿ.
Îòñþ äà ñëå äó åò íå îá õî äè ìîñòü ôîð ìè ðî âà íèÿ òå î ðå òè ÷åñ êèõ ìî äå -
ëåé, â êî òî ðûõ áûëè áû ïðåä ñòàâ ëå íû ðàç ëè÷ íûå èñ òî ðè ÷åñ êèå òèïû ñî -
öè àëü íî ãî ðàç âè òèÿ. Èñòî ðè ÷åñ êè ìè òè ïà ìè ðàç âè òèÿ ìû íà çû âà åì îñî -
áûé, õà ðàê òåð íûé äëÿ íå êî òî ðûõ îá ùåñ òâåí íûõ óñëî âèé, ñïî ñîá ñî å äè íå -
íèÿ ðàç ëè÷ íûõ ìî ìåí òîâ è ñòðóê òóð íûõ ýëå ìåí òîâ (ïðåä ïî ñû ëîê, óñëî -
âèé, ìå õà íèç ìîâ, âçà è ìî äå éñòâó þ ùèõ ñóá ú åê òîâ, êóëü òóð íîé ìî äå ëè áó -
äó ùå ãî, ñî öè àëü íûõ íà êîï ëå íèé, èç ú ÿ òèé è ïðî äóê òèâ íî ãî èí âåñ òè ðî âà -
íèÿ, ñî öè àëü íîé ìî áè ëè çà öèè è âîç íàã ðàæ äå íèÿ, îá ùåñ òâåí íî ãî êîí ñåí -
ñó ñà è êëàñ ñî âûõ êîí ôëèê òîâ è ò.ä.) â åäè íûé, öåëü íûé è âíóò ðåí íå óïî ðÿ -
äî ÷åí íûé â ñâî èõ ÷àñ òÿõ èñ òî ðè ÷åñ êèé ïðî öåññ. Ïî-íà øå ìó ìíå íèþ, ñó -
ùåñ òâó åò, ïî ìåíü øåé ìåðå, òðè òà êèõ èñ òî ðè ÷åñ êèõ òèïà ðàç âè òèÿ: ñòè -
õèé íî-ýâî ëþ öè îí íûé, íà ñ èëüñòâåí íî-ðå âî ëþ öè îí íûé, ðå ôîð ìà öè îí íî-
êîí ñåí ñóñ íûé (òåð ìè íû ïðè äàëü íåé øåì íà êîï ëå íèè ìàòåðèàëà è äî ñ òè -
æå íèè áîëüøåé òåîðåòè÷åñêîé ÿñíîñòè ìîãóò áûòü ìîäåðíè çè ðîâàíû).
Êàæäûé èç íèõ õàðàêòåðèçóåòñÿ ñâîèì îñîáûì íàáîðîì è îñîáûì ñïî ñî -
áîì èõ èñòîðè÷åñêîé ñâÿçè.
Ñòè õèé íî-ýâî ëþ öè îí íûé òèï ðàç âè òèÿ â çíà ÷è òåëü íîé ìåðå îò âå ÷à åò
òå î ðå òè ÷åñ êîé ìî äå ëè, êî òî ðàÿ ïðåä ñòàâ ëå íà â êëàñ ñè ÷åñ êèõ ðà áî òàõ
À.Ñìè òà è åãî ïî ñëå äî âà òå ëåé (òå î ðè ÿõ îá ìå íà, ÷å ëî âå ÷åñ êî ãî êà ïè òà ëà,
ðà öè î íàëü íî ãî ïî âå äå íèÿ è äð.). Ðàñ õîæ äå íèå ñî ñòî èò â òîì, ÷òî, ïî íà øå -
ìó ìíå íèþ, ýòî — íå åäè íñòâåí íî âîç ìîæ íûé, à ëèøü îäèí èç òå î ðå òè ÷åñ -
êè è ïðàê òè ÷åñ êè âîç ìîæ íûõ âà ðè àí òîâ ðàç âè òèÿ. Ìî æåò áûòü, äîñ òà òî÷ -
íî ðàñ ïðîñ òðà íåí íûé, äàæå “åñ òåñ òâåí íûé” (â ñìûñ ëå — ñòè õèé íûé, çà ðà -
íåå íå ïðî åê òè ðó å ìûé, ñî çíà òåëü íî íå óïðàâ ëÿ å ìûé), íî äàëåêî íå ñàìûé
ýôôåêòèâíûé è ïðîäóêòèâíûé. È î÷åíü ìàëî àäåêâàòíûé ðàçâèòîìó
ïðîìûøëåííîìó îáùåñòâó.
Ýêî íî ìè êà ïðè òà êîì òèïå ðàç âè òèÿ ìà ëî äè íà ìè÷ íà (êàê â ñìûñ ëå
ðîñ òà, òàê è ïà äå íèÿ), ñî öè àëü íûå íà êîï ëå íèÿ îñó ùå ñòâëÿ þò ñÿ ïðå è ìó -
ùåñ òâåí íî â èí äè âè äó àëü íî-÷àñ òíîé ôîð ìå. Èçúÿ òèÿ è ïî ñëå äó þ ùàÿ èõ
êîí âåð ñèÿ â ðå ñóð ñû ðàç âè òèÿ íå íî ñÿò öå ëå íàï ðàâ ëåí íî ãî õà ðàê òå ðà, à
âû ãëÿ äÿò, ñêî ðåå, êàê ëè÷ íàÿ èëè ãðóï ïî âàÿ èíè öè à òè âà. Îáî ãà ùå íèå è
îá åä íå íèå (âî âñåõ èõ ïðî ÿâ ëå íè ÿõ, âêëþ ÷àÿ âëàñòü è ïðå ñòèæ) ïðî èñ õî -
äÿò ìåä ëåí íî. Ïî ý òî ìó ôîð ìè ðî âà íèå ñî öè àëü íûõ ñóá ú åê òîâ îñó ùå ñòâ ëÿ -
åò ñÿ âÿëî è ïî ÷òè íå çà ìåò íî äëÿ ñà ìèõ àãåí òîâ ñî öè àëü íî ãî âçà è ìî äå -
éñòâèÿ. Ñî îò âå òñòâåí íî, ïàð òèè è äðó ãèå ïðåä ñòà âè òå ëüñêèå ñòðóê òó ðû ñ
òðó äîì “íà ùó ïû âà þò” ñâîþ ñî öè àëü íóþ áàçó, êî òî ðàÿ, ê òîìó æå, ïî ÷òè íå
ñïî ñîá íà îò âå òèòü íà èõ èäå î ëî ãè ÷åñ êèå ñèã íà ëû. Ïðà âÿ ùèé êëàññ â òà êèõ
óñëî âè ÿõ ñëà áî îðè åí òè ðî âàí íà èñ òî ðè ÷åñ êóþ ïåð ñïåê òè âó è íå ñòðå ìèò -
ñÿ âîç ãëà âèòü èñ òî ðè ÷åñ êèé ïðî ãðåññ. Îí íà öå ëåí íå ñòîëü êî íà ïðî èç âî -
äñòâî, ñêîëü êî íà ïî òðåá ëå íèå. Åãî íå î÷åíü èí òå ðå ñó åò ïðî èç âî äñòâî
ñðåäñòâ ïðî èç âî äñòâà è ñî âñåì íå èí òå ðå ñó åò ïðî èç âî äñòâî ñðåäñòâ ðàç âè -
òèÿ (íà óêè, òåõ íè êè, êóëü òó ðû è îáðàçîâàíèÿ). Åãî èäåîëî ãèÿ íîñèò
àïîëîãåòè÷åñêèé è ñàìîçàùèòíûé õàðàêòåð, à ñîöèàëüíàÿ óòî ïèÿ îá ðà ùå -
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 111
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
íà íàçàä, â èñòîðè÷åñêîå ïðîøëîå, òî åñòü ÿâëÿåòñÿ ðåòðî óòîïèåé, èäå à ëè -
çà öè åé “ñëàâíîãî” ïðîøëîãî.
Ïîä ÷è íåí íûé êëàññ â òà êîé ñè òó à öèè âû ãëÿ äèò ïîä àâ ëåí íûì è ìà ëî -
è íè öè à òèâ íûì. Îí ëè øåí ñà ìî ñîç íà íèÿ è ñà ìî îð ãà íè çà öèè. Åãî îñíîâ íàÿ
õà ðàê òå ðèñ òè êà — áåä íîñòü. Íå òîëü êî ýêî íî ìè ÷åñ êàÿ (îò ÷óæ äå íèå îò
ñðåäñòâ ïðî èç âî äñòâà, åãî öå ëåé, óñëî âèé, ïðî èç âå äåí íî ãî ïðî äóê òà, òðó äà,
ïðè ðî äû, â òîì ÷èñ ëå ñâî åé ñî áñòâåí íîé — ñïî ñîá íîñ òåé è çà äàò êîâ), íî è
ïî ëè òè ÷åñ êàÿ (áåç âëàñ òèå) è êóëü òóð íî-èäå î ëî ãè ÷åñ êàÿ (ïðè íàä ëåæ íîñòü
ê ýòîé ãðóï ïå ðàñ öå íè âà åò ñÿ êàê íå ñ÷àñ òüå è îá ðå ÷åí íîñòü). Èíòå ðå ñû ýòî -
ãî êëàñ ñà òàê æå êîí öåí òðè ðó þò ñÿ íà ïî òðåá ëå íèè, îäíà êî ñ öåëüþ ôè çè -
÷åñ êî ãî âû æè âà íèÿ. Îí öå ëè êîì ïî ãðó æåí â ïî âñå ä íåâ íîñòü îá û äåí íî ãî
ñó ùåñ òâî âà íèÿ (òå ìà òè êà åãî ñëî âåñ íî ãî äèñ êóð ñà — çà ðïëà òà è öåíû) è
ðàâ íî äó øåí ê îá ùåñ òâåí íûì äå ëàì (ëþ áàÿ ïî ïûò êà âîâ ëå÷ü åãî â ñî öè -
àëü íóþ äå ÿ òåëü íîñòü ðàñ ñìàò ðè âà åò ñÿ êàê çëî íà ìå ðåí íàÿ õèò ðîñòü è íå î -
áîñ íî âàí íîå ïî ñÿ ãà ò åëüñòâî íà ÷àñ òíóþ æèçíü). Öåí íîñ òíûå îðè åí òà öèè
òà êî ãî êëàñ ñà ïðåä ñòàâ ëå íû ãëàâ íûì îá ðà çîì â ôîð ìàõ êîë ëåê òèâ íîé ïñè -
õî ëî ãèè, ïðî ÿâ ëÿ ÿñü êàê ñè òó à òèâ íîå íå äî â îëüñòâî, áåñ öåëü íîå ðàç äðà æå -
íèå èëè áå çàä ðåñ íûå æà ëî áû. Èäå î ëî ãèÿ ëèáî îò ñó òñòâó åò âîâ ñå, ëèáî íî -
ñèò ðàç äðà æåí íî-áóí òàð ñêèé è àáñòðàê òíî-ðàç îá ëà ÷è òåëü íûé õà ðàê òåð
(“èõ” çëî äå ÿ íèé). Óòî ïèÿ åñëè è íà ëè ÷åñ òâó åò, òî òàê æå êàê èäå à ëè çà öèÿ
èñ òî ðè ÷åñ êîé ðåò ðîñ ïåê òè âû, “êîã äà ïàíû áûëè äîá ðû ìè, à õî ëî ïû — ñû -
òû ìè”. Îí íå èìå åò ïðåä ñòà âè òå ëüñêèõ ñòðóê òóð ëèáî íå êîí òðî ëè ðó åò èõ
äå ÿ òåëü íîñòü. Ïî ý òî ìó íè êà êèì îá ðà çîì íå âëè ÿ åò íà ïî ëè òè êó ãî ñó äà -
ðñòâà, êî òî ðîå òî÷ íî òàê æå ê íåìó ðàâ íî äóø íî, òðå áóÿ ëèøü ôîð ìàëü íî ãî
ïîä ÷è íå íèÿ è ðè òó àëü íîé çàêîíîïîñëóøíîñòè. Èíñòèòóòîì, ðåàëüíî îðãà -
íè çó þ ùèì è êîíòðîëè ðóþ ùèì æèçíåäåÿòåëüíîñòü ýòîãî êëàññà, ÿâëÿåòñÿ
öåðêîâü, à îñíîâíûì ïðîñòðàíñòâîì ðàçâåðòûâàíèÿ îñìûñëåííîé ñî öè àëü -
íîé àêòèâíîñòè — ñåìüÿ. Îò÷óæäåíèå îò ýêîíîìèêè è ïîëèòèêè ëîãè÷åñêè
çàâåðøàåòñÿ îò÷óæäåíèåì îò íàóêè, êóëüòóðû è îáðàçîâàíèÿ.
Ðàâ íî äó øèå ãî ñó äà ðñòâà è åãî êîí òðî ëè ðó þ ùå ãî êëàñ ñà ê èñ òî ðè ÷åñ -
êîé ïåð ñïåê òè âå äå ëà åò ñòè õèé íîå è ñïîí òàí íîå ïðè ñïî ñîá ëå íèå ðàç ëè÷ -
íûõ ñî öè àëü íûõ ýëå ìåí òîâ äðóã ê äðó ãó åäè íñòâåí íî âîç ìîæ íûì ìå õà íèç -
ìîì ñî öè àëü íîé ýâî ëþ öèè. Ïðî ÿâ ëÿ åò ñÿ îíà, ãëàâ íûì îá ðà çîì, êàê ïðè -
ñïî ñîá ëå íèå âñå ãî ñî öè àëü íî ãî ïî ðÿä êà ê ýêî íî ìè ÷åñ êîé ñôå ðå. Èìåí íî
èç îïû òà òà êîé ñè òó à öèè âîç íè êà åò, ïî íà øå ìó ìíå íèþ, êàê ýêî íî ìè ÷åñ -
êèé äå òåð ìè íèçì ìàð êñèç ìà (ïðî èç âî äñòâî — äâè æó ùàÿ ñèëà èñ òî ðè ÷åñ -
êî ãî ðàç âè òèÿ), òàê è ôóíê öè î íà ëè ñòñêèé äå òåð ìè íèçì ñòðóê òóð íî ãî
ôóíê öè î íà ëèç ìà (ýâî ëþ öèÿ ñî öè àëü íîé ñèñ òå ìû ïðî ÿâ ëÿ åò ñÿ êàê àäàï òà -
öèÿ âñåõ ñôåð îáùåñòâåííîé æèçíè ê ýêîíîìèêå, êîòîðàÿ, â ñâîþ î÷åðåäü,
ÿâëÿåòñÿ èíñòðóìåíòîì ïðèñïîñîáëåíèÿ ê îêðóæàþùåé ñðåäå).
Íà ñ èëüñòâåí íî-ðå âî ëþ öè îí íûé òèï ðàç âè òèÿ èìå åò ïðî òè âî ïî ëîæ -
íûå õà ðàê òå ðèñ òè êè. Åãî íå îá õî äè ìîé ïðåä ïî ñûë êîé ÿâ ëÿ åò ñÿ äè íà ìè ÷ -
íàÿ ýêî íî ìè êà, åå áûñ òðûé ðîñò èëè ñïàä. Ðîñò ïðè ýòîì âû ñòó ïà åò áî ëåå
âå ðî ÿò íûì óñëî âè åì, ïî ñêîëü êó ðåç êèé ñïàä ñî ïðî âîæ äà åò ñÿ, ñêî ðåå, òî -
òàëü íûì “ñòó ïî ðîì”, “îöå ïå íå íè åì” âñåé ñî öè îã ðóï ïî âîé ñòðóê òó ðû, òàê
êàê áîëü øè íñòâî òå ðÿ þ ùèõ ñâîè ïðå æíèå ñî öè àëü íûå ïî çè öèè ãðóïï ñó -
äî ðîæ íî ñòðå ìÿò ñÿ íà íèõ óäåð æàòü ñÿ, çà òðà ÷è âàÿ íà ýòî âñþ ýíåð ãèþ è
ðå ñóð ñû.  ñëó ÷àå æå áûñ òðî ãî ýêî íî ìè ÷åñ êî ãî ðîñ òà âîç íè êà þò äâå ãðóï -
ïû, ñî å äè íå íèå óñè ëèé êî òî ðûõ ôîð ìè ðó åò âçðû âî î ïàñ íóþ ðå âî ëþ öè îí -
112 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
íóþ ñè òó à öèþ. Îäíà èç íèõ àê òèâ íî îá îãà ùà åò ñÿ, îñòà âà ÿñü ïî- ïðå æ íå ìó
îò ÷óæ äåí íîé îò ïî ëè òè ÷åñ êîé âëàñ òè (ïðè íàä ëå æà ùåé òðà äè öè îí íî ïðà -
âÿ ùå ìó êëàñ ñó). Äðó ãàÿ (â áîëü øè íñòâå ñëó ÷à åâ, îñíîâ íàÿ èëè çíà ÷è òåëü -
íàÿ ìàñ ñà íà ñå ëå íèÿ) — ëèáî àá ñî ëþò íî, ëèáî îò íî ñè òåëü íî (îá îãà ùà þ -
ùåé ñÿ ãðóï ïû) áåä íå åò. Âîç íè êà þò äâå îäè íà êî âî (õîòÿ è ïî ðàç íûì ïðè -
÷è íàì) íå äî âîëü íûå è ðàç äðà æåí íûå ãî ìî ëî ãè÷ íûå (ñõîä íûå â íå êî òî ðîì
îò íî øå íèè) ãðóï ïû. Íà ïî ÷âå èõ îáùåãî íåóäîâëåòâîðåíèÿ ñóùåñò -
âóþùèìè ïîðÿäêàìè ôîðìèðóþòñÿ ìîáèëèçàöèîííàÿ èäåîëîãèÿ è ïðè -
âëåêàòåëüíàÿ ñîöèàëüíàÿ óòîïèÿ, ñïîñîáñòâóþùèå ôîðìèðîâàíèþ äîñòà -
òî÷íî øèðîêîìàñøòàáíîãî ñîöèàëüíîãî ïðîòåñòà.
Ñóáú åê òîì ñî öè àëü íî ãî ïðî òåñ òà â ýòîì ñëó ÷àå âû ñòó ïà åò ñâî å îá ðàç -
íîå ñî öè àëü íîå îá ðà çî âà íèå, êî òî ðî ìó òðóä íî ïîä ûñ êàòü íà çâà íèå. Ýòî
—íå êëàñ ñû, âî âñÿ êîì ñëó ÷àå — íå çðå ëûå êëàñ ñî âûå îá ðà çî âà íèÿ. “Íî âûå
áî ãà òûå” åùå íå âïîë íå îñìûñ ëè ëè ñâîå èñ òî ðè ÷åñ êîå ïðè çâà íèå, êðî ìå
ïðî ñòåé øåé è î÷å âèä íåé øåé çà äà ÷è — çà âî å âà íèÿ ïî ëè òè ÷åñ êîé âëàñ òè.
“Íî âûå áåä íûå”, ïî ïîë íÿÿ è ðàñ òâî ðÿÿ ðÿäû òðà äè öè îí íûõ áåä íûõ, òàê
æå íå ìî ãóò îïðå äå ëèòü ñÿ îò íî ñè òåëü íî ñâî å ãî ïî ëî æå íèÿ (êî òî ðîå åùå íå
ñòà áè ëè çè ðî âà ëîñü), èí òå ðå ñà (îá ú åê òèâ íî îò ñó òñòâó þ ùå ãî), êëàñ ñî âî ãî
ïðî òèâ íè êà. Ïðà âÿ ùèé êëàññ ðàç äå ëÿ åò ñÿ íà äâå îò íî ñè òåëü íî àâ òî íîì -
íûå ôðàê öèè — “íî âûõ áî ãà òûõ” è “ñòà ðûõ âëàñ òíûõ”. Â ýòèõ óñëî âè ÿõ
òðóä íî, ïî ÷òè íå âîç ìîæ íî âû ÿ âèòü âè íî âà òî ãî è îò âå òñòâåí íî ãî. Åäè íñò -
âåí íûì ïî íÿò íûì è î÷å âèä íûì ìî ìåí òîì ñè òó à öèè ÿâ ëÿ åò ñÿ îñîç íà âà å -
ìàÿ âñå ìè íî ñè òå ëÿ ìè ïðîòåñòíîãî çàðÿäà íåîáõîäèìîñòü èçìåíèòü ñèòóà -
öèþ, èñïîëüçóÿ äëÿ ýòîãî ïîëèòè÷åñêóþ âëàñòü, çàõâàò êîòîðîé è ñòàíî -
âèòñÿ “îñíîâíûì âîïðîñîì” ñîöèàëüíîé ðåâîëþöèè.
Âîâ ëå êàÿ çíà ÷è òåëü íûå ìàñ ñû íà ñå ëå íèÿ, òà êàÿ àê öèÿ îò ÷àñ òè âû ãëÿ -
äèò êàê ñî öè àëü íîå (èñ òî ðè ÷åñ êîå) äâè æå íèå. Ãëàâ íûì îá ðà çîì, ïî ñâî åé
ñî öè àëü íîé áàçå. ßâëÿ ÿñü îá øèð íûì ìåæ ãðóï ïî âûì îá ú å äè íå íè åì, îíà
ñî öè îñ òðóê òóð íî ïî õî æà íà ñî öè àëü íîå äâè æå íèå, íî îò ëè ÷à åò ñÿ îò íåãî
öå ëÿ ìè. Äå éñòâè òåëü íîé öåëüþ äå éñòâè òåëü íî ãî ñî öè àëü íî ãî äâè æå íèÿ
âû ñòó ïà åò èç ìå íå íèå êóëü òóð íûõ îðè åí òà öèé îáùåñòâà, à ýòà ñòðóêòóðà
ñòðåìèòñÿ, ïðåæäå âñåãî, ê çàõâàòó ïîëèòè÷åñêîé âëàñòè.
Òà êèì îá ðà çîì, ñî öè àëü íîé îñíî âîé ñî öè àëü íûõ ðå âî ëþ öèé ÿâ ëÿ åò ñÿ
ñëîæ íûé êîí ãëî ìå ðàò êâà çèã ðóïï è êâà çè ñóáú åê òîâ: êëàñ ñîâ, è â òî æå
âðå ìÿ íå ñî âñåì êëàñ ñîâ; ñî öè àëü íî ãî äâè æå íèÿ, è â òî æå âðå ìÿ íå âïîë íå
äâè æå íèÿ.  îñíî âå òà êî ãî êîí ãëî ìå ðà òà ëå æèò î÷åíü íå óïî ðÿ äî ÷åí íàÿ
ñî öè àëü íàÿ êîí ôè ãó ðà öèÿ: ñî âî êóï íîñòü ãî ìî ãåí íûõ ãðóïï, åùå íå çà êîí -
÷èâ øèõ ñâîå èñ òî ðè ÷åñ êîå ôîð ìè ðî âà íèå. Èõ ñî öè àëü íàÿ íåçðåëîñòü è
îïðåäåëÿåò ëèöî ïîñëåäóþùåé ðåâîëþöèîííîé äðàìû èëè òðàãåäèè.
Íî òà êàÿ ñè òó à öèÿ íå ìî æåò äëèòü ñÿ ñëèø êîì äîë ãî. Çàõ âàò âëàñ òè è
ñìå íà ïî ëè òè ÷åñ êî ãî ðå æè ìà ôóíê öè î íàëü íî òðå áó þò ïî ÿâ ëå íèÿ äè õî òî -
ìè ÷åñ êîé êëàñ ñî âîé ñòðóê òó ðû. Ñî âåð øåí íî î÷å âèä íî, ÷òî â ýòîì “ñî öè -
àëü íîì áóëü î íå” äîë æåí ñî çðåòü ðó êî âî äÿ ùèé ïðà âÿ ùèé êëàññ. Îí äîñ òà -
òî÷ íî îðãà íè çî âàí, ñïëî ÷åí è àã ðåñ ñè âåí (êî âàë ñÿ â îãíå ðå âî ëþ öè îí íûõ
áîåâ è ãðàæ äàí ñêîé âîé íû íà âû æè âà íèå), îá ëà äà åò ìî áè ëè çó þ ùåé ïî ëè -
òè ÷åñ êîé èäå î ëî ãè åé, ïîä äåð æè âà åò èëè ïî ëíîñ òüþ ðàç äå ëÿ åò ïðè âëå êà -
òåëü íóþ ñî öè àëü íóþ óòî ïèþ, ïî ëíîñ òüþ êîí òðî ëè ðó åò ãî ñó äà ðñòâåí íûé
àï ïà ðàò (ïî ëè òè ÷åñ êèå ïðî òèâ íè êè ôè çè ÷åñ êè èëè ìî ðàëü íî óíè÷ òî æå -
íû), âñå åùå íà öå ëåí íà èñ òî ðè ÷åñ êóþ ïåð ñïåê òè âó, íå ïî òå ðÿë èíåð öèè
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 113
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
ñî öè àëü íî ãî äâè æå íèÿ è ìàñ ñî âîé ïîä äåð æêè. Óæå íà õî äÿñü ó ãî ñó äà -
ðñòâåí íî ãî ðóëÿ, ðå âî ëþ öè îí íûé àâàí ãàðä ïðî äîë æà åò îñòà âàòü ñÿ íî ñè òå -
ëåì ìÿ òåæ íîé — ðàç îá ëà ÷è òåëü íîé, àã ðåñ ñèâ íîé è äåñ òðóê òèâ íî íà ïðàâ -
ëåí íîé — èäå î ëî ãèè (ïî ñêîëü êó ÷àñ òè÷ íî âïè òàë íà ñòðî å íèÿ ïðåä ñòàâ ëÿ -
å ìîé èì ñî öè àëü íîé áàçû, ÷àñ òè÷ íî — öåí íîñ òíûå îðè åí òà öèè øè ðî êî ãî
ñî öè àëü íî ãî äâè æå íèÿ, îò êî òî ðî ãî åùå íå îòî ðâàë ñÿ), à òàê æå âû ðà çè òå -
ëåì ïðè âëå êà òåëü íîé ñî öè àëü íîé óòî ïèè. Â ðå çóëü òà òå îí èìå åò äâîé íóþ
êóëü òóð íóþ ëå ãè òè ìà öèþ âëàñ òè, ÷òî ïî çâî ëÿ åò îá îñíî âàòü, áëà ãî äà ðÿ
êîí òðî ëþ íàä èíñòðóìåíòàìè ãîñó äàðñòâåííîãî ïðèíóæäåíèÿ, ëþáûå
ôîðìû ðàñïðàâû íàä ëþáûìè “âðà ãàìè” êëàññà, íàöèè èëè êîíôåññèè.
Èíûìè ñëîâàìè, îí — íîâûé ïðàâÿùèé êëàññ — ðàñïîëàãàåò òîòàëüíîé
âëàñòüþ, èñïîëüçóÿ åå äëÿ ôîðìèðîâàíèÿ òîòàëèòàðíîãî ñîöèàëüíîãî
ïîðÿäêà.
Ïîä ÷è íåí íûé êëàññ ïðè ýòîì ñêî ðåå âñå ãî ïðå âðà òèò ñÿ â ïî ðà áî ùåí -
íûé, íå ñìîò ðÿ íà ñâîþ ïðå æíþþ ðå âî ëþ öè îí íîñòü. Îí íå çà âåð øèë ñâî å -
ãî ôîð ìè ðî âà íèÿ â ïðî òåñ òó þ ùèé (îðãà íè çî âàí íûé, ñà ìîñ òî ÿ òåëü íûé,
êîí ñî ëè äè ðî âàí íûé, ñî ñâî è ìè ñî áñòâåí íû ìè ïðåä ñòà âè òå ëüñêè ìè ñòðóê -
òó ðà ìè, ñïî ñîá íû ìè ê äå ìîê ðà òè ÷åñ êî ìó êîí òðî ëþ çà ãî ñó äà ð ñò âîì). Åùå
ìåíü øå ó íåãî ïðåä ïî ñû ëîê äëÿ ýòî ãî â óñëî âè ÿõ ðå âî ëþ öè îí íîé è ïî -
ñòðå âî ëþ öè îí íîé äèê òà òó ðû. Åãî èäå î ëî ãèÿ è óòî ïèÿ óæå ìî íî ïî ëè çè ðî -
âà íû ïðà âÿ ùèì êëàñ ñîì è ïðè íÿ ëè âèä îôè öè àëü íûõ öåí íîñ òíûõ îðè åí -
òà öèé. Ïðè âëàñ òè íà õî äèò ñÿ åãî ïðå æíèé ïî ëè òè ÷åñ êèé ñî þç íèê, ÷òî ñó -
ùåñ òâåí íî çà òðóä íÿ åò èäåí òè ôè êà öèþ, îï ïî çè öèþ è áîðü áó. Èäå î ëî ãè -
÷åñ êè îí êàê áû è ñàì íà õî äèò ñÿ ïðè âëàñ òè (äèê òà òó ðà êëàñ ñà, ýò íî ñà èëè
êîí ôåñ ñèè), “íà âðåìÿ” ïðåïîðó÷èâ åå ñâîåìó ñîþç íè êó. Îäíàêî ýòî âðåìÿ
òàê æå ðàñòÿæèìî, êàê ðàñòÿæèìî âðåìÿ èñïîë íåíèÿ ëþáîé óòîïèè,
ôàêòè÷åñêè — íàâñåãäà.
Ñî å äè íå íèå â êà ÷åñ òâå öåí òðàëü íûõ ôè ãóð èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðî öåñ ñà
ãîñ ïî äñòâó þ ùå ãî-ðó êî âî äÿ ùå ãî è ïîä ÷è íåí íî ãî-ïî ðà áî ùåí íî ãî êëàñ ñîâ
ñî çäà åò âñå íå îá õî äè ìûå ïðåä ïî ñûë êè äëÿ ðå âî ëþ öè îí íî-íà ñ èëü ñòâåí íî -
ãî òèïà ðàç âè òèÿ. Ãîñ ïî äñòâó þ ùèé êëàññ, èñ ïîëü çóÿ ïî ëíîñ òüþ èì êîí -
òðî ëè ðó å ìûå ìå õà íèç ìû ãî ñó äà ðñòâåí íî ãî ïðè íóæ äå íèÿ, ñïî ñî áåí íà
îðãà íè çà öèþ ýô ôåê òèâ íîé ýêî íî ìè êè, äè íà ìè÷ íî ãî ýêî íî ìè ÷åñ êî ãî ðîñ -
òà. Èäå î ëî ãèÿ è óòî ïèÿ îá åç äî ëåí íûõ, âçÿ òàÿ èì íà âî î ðó æå íèå, íå ïî çâî -
ëÿ þò íå ìåä ëåí íî ïðè ñòó ïèòü ê ðîñ êîø íî ìó ïî òðåá ëå íèþ. Ïî ý òî ìó èìå åò
ìåñ òî àê òèâ íîå ñî öè àëü íîå íà êîï ëå íèå. Åãî ãî ñó äà ðñòâåí íàÿ ôîð ìà çíà -
÷è òåëü íî îá ëåã ÷à åò èç ú ÿ òèå è ïðî äóê òèâ íîå êîí âåð òè ðî âà íèå â íà óêó, òåõ -
íè êó, êóëü òó ðó è îá ðà çî âà íèå. Õà ðàê òåð èäå î ëî ãèè è óòî ïèè ñó ùåñ ò âåí íî
îá ëåã ÷à þò äîñ òè æå íèå ôîð ìàëü íî ãî, íà ñ èëüñòâåí íî íà âÿ çàí íî ãî îá ùåñ -
òâåí íî ãî êîíñåíñóñà (èäåéíî-ïîëèòè÷åñêîãî åäèíñòâà îáùåñòâà, â ñî -
âåòñêîé òåðìèíîëîãèè) è àêòèâíóþ êîëëåêòèâíóþ ìîáèëèçàöèþ, ïðîÿâ -
ëÿþùóþñÿ ïðåèìóùåñòâåííî â ôîðìå èäåîëîãè÷åñêè-óòîïè÷åñêîãî ýíòó -
çèàçìà.
Õà ðàê òåð ïîä ÷è íåí íî ãî (ïî ðà áî ùåí íî ãî) êëàñ ñà ïî çâî ëÿ åò çà êëþ ÷èòü,
÷òî â èñ òî ðè ÷åñ êèõ îðè åí òà öè ÿõ ìåíü øå âñå ãî áó äåò ó÷òåí åãî ñî áñòâåí -
íûé èí òå ðåñ. Èñòî ðè ÷åñ êèé ïðî ãðåññ îñó ùåñ òâèò ñÿ çà åãî ñ÷åò, íå ïî çâî -
ëÿÿ åìó âåñ òè “òîð ãè” îò íî ñè òåëü íî ðàñ ïðå äå ëå íèÿ âêëà äà è âîç íà ã ðàæ äå -
íèÿ. Ê òîìó æå îãî ñó ä àðñòâëå íèå èäå î ëî ãèè è óòî ïèè îçíà ÷à åò èõ ñè ëî âóþ
çà ùè òó ñî ñòî ðî íû ãî ñó äà ðñòâà. Ýòî ïðè âî äèò ê ñî çäà íèþ ñî îò âå òñòâó þ -
114 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
ùèõ ðåï ðåñ ñèâ íûõ ñòðóêòóð (èäåîëîãè÷åñêîãî àïïàðàòà ïàð òèè, ÊÃÁ ëèáî
ÑÑ, øàðèàòñêèõ ñóäîâ è ò.ï.).
Òà êîé èñ òî ðè ÷åñ êèé ïðî ãðåññ ìî æåò ñî âåð øàòü ñÿ äîñ òà òî÷ íî áûñ ò ðû -
ìè è âïå ÷àò ëÿ þ ùè ìè òåì ïà ìè. Îäíà êî îí íå ñåò â ñåáå ñî áñòâåí íîå îò ðè -
öà íèå. Ïî ðà áî ùå íèå ïîä ÷è íåí íî ãî êëàñ ñà èñ òî ùà åò åãî ðå ñóð ñû è ïî ðîæ -
äà åò íå ïðå î äî ëè ìóþ ñî öè àëü íóþ àïà òèþ, â ñâÿ çè ñ ÷åì ñî öè àëü íàÿ ìî áè -
ëè çà öèÿ (ïðè îò ñó òñòâèè íàä ëå æà ùå ãî âîç íàã ðàæ äå íèÿ) ñòà íî âèò ñÿ âñå
áî ëåå çà òðóä íè òåëü íîé. Íà ñ èëüñòâåí íàÿ êîí ñî ëè äà öèÿ íå âû ñâî áîæ äà åò
äîñ òà òî÷ íîé ñî öè àëü íîé ýíåð ãèè, ïî ñêîëü êó íå ñî ïðî âîæ äà åò ñÿ ñïðà âåä -
ëè âîé (ïî êðè òå ðèþ âêëà äà â ðàç âè òèå) îá ùåñ òâåí íîé ñòðà òè ôè êà öè åé.
Íå âñòðå ÷àÿ ñî ïðî òèâ ëå íèÿ, ïðà âÿ ùèé êëàññ òå ðÿ åò ïðå æíèé äè íà ìèçì,
èç “ýëè òû ëüâîâ” ïðå âðà ùà åò ñÿ â “ýëè òó ëèñ”. Íå ïîä âåð ãà ÿñü íàä ëå æà ùå -
ìó êîí òðî ëþ, îí âñå áîëü øå ïî ãðÿ çà åò â ðîñ êîø íîì ïî òðåá ëå íèè. Åãî ðå -
âî ëþ öè îí íàÿ èäå î ëî ãèÿ íå èç áåæ íî òðàíñ ôîð ìè ðó åò ñÿ â îôè öè àëü íóþ
ðè òî ðè êó, ñòà íî âÿñü ñêó÷ íîé êà çåí íîé ôðàçîé, áåñ ñîäåð æàòåëüíîé äå ìà -
ãî ãè åé ïðîôåññèîíàëüíî ïîäãîòîâëåííûõ ëæåöîâ. Óòîïèÿ òàêæå òåðÿåò
ñâîþ ïðåæíþþ ïðèâëåêàòåëüíîñòü, âñå áîëüøå óäàëÿÿñü çà âèäèìûå
ãîðèçîíòû èñòîðèè.
Êîí ñåí ñóñ íî-ðå ôîð ìà öè îí íûé (óïðàâ ëÿ å ìûé è êîí òðî ëè ðó å ìûé)
òèï ðàç âè òèÿ åñòü íå êî òî ðûì ñèí òå çîì äâóõ ïðåä û äó ùèõ è îò âå ÷à åò òîé
èñ êî ìîé ìî äå ëè, êî òî ðóþ ðàç ðà áà òû âà åò è çà ùè ùà åò èñ òî ðè ÷åñ êèé àê öè î -
íà ëèçì. Ïî äîá íî ñòè õèé íî-ýâî ëþ öè îí íî ìó, òà êîå ðàç âè òèå ïðåä ïî ëà ãà åò
ñïîí òàí íîå òâîð ÷åñ òâî ñî öè àëü íûõ ñóá ú åê òîâ è åñ òåñ òâåí íîå (îá óñ ëîâ -
ëåí íîå ëèøü êîí êðåò íû ìè îá ñòî ÿ ò åëüñòâà ìè ñî öè àëü íîé èí òå ðàê öèè) èõ
âçà èì íîå ïðè ñïî ñîá ëå íèå. Êðî ìå òîãî, ýòîò òèï ðàç âè òèÿ ïî äî áíî íà ñ -
èëüñò âåí íî- ðå âî ëþ öè îí íî ìó, ïðåä ïî ëà ãà åò ïðåä âà ðè òåëü íîå ïðî åê òè ðî -
âà íèå áó äó ùå ãî, êîí òðîëü è óïðàâ ëå íèå åãî ðå à ëè çà öè åé. Ñòà ëî áûòü, îí
äî ïóñ êà åò ïðè íóæ äå íèå è äàæå ïîä àâ ëå íèå îò êëî íÿ þ ùèõ ñÿ ôîðì èí äè âè -
äó àëü íî ãî è êîë ëåê òèâ íî ãî ïî âå äå íèÿ. Âìåñ òå ñ òåì, êîí òðîëü â ýòîì ñëó -
÷àå íå ÿâ ëÿ åò ñÿ ëèøü ðå à ëè çà öè åé èí òå ðå ñà è âîëè îä íî ãî èç ñî öè àëü íûõ
ñóá ú åê òîâ è ïîä ÷è íåí íûõ åìó èí ñòè òó öè îí íûõ è îðãà íè çà öè îí íûõ ñòðóê -
òóð. Ýòî, ïðå æäå âñå ãî, âçà èì íûé êîí òðîëü âñåõ áåç èñ êëþ ÷å íèÿ ñî öè àëü -
íûõ ñóáúåêòîâ íà îñíîâå çàêîííûõ ôîðì ïðîòåñòíîãî âçàèìî äåéñòâèÿ,
êîíâåíöèé, äîãîâîðåííîñòåé è êîíòðàêòîâ. Ïðåäïîëàãàåòñÿ, ñëå äî âà òåëü -
íî, áàëàíñ èíòåðåñîâ, ðåñóðñîâ, âêëàäà è âîçíàãðàæäåíèÿ.
Ýòî ñòà íî âèò ñÿ âîç ìîæ íûì (è äàæå íå îá õî äè ìûì) ïðè ñëå äó þ ùèõ
ïðåä ïî ñûë êàõ. Ýêî íî ìè êà äîë æíà èìåòü áå çóñ ëîâ íóþ ïî ëî æè òåëü íóþ äè -
íà ìè êó. Íå îá ÿ çà òåëü íî ñëèø êîì óñêî ðåí íóþ, òàê êàê îò ðûâ ýêî íî ìè ÷åñ -
êî ãî ïðî ãðåñ ñà îò äðó ãèõ ýëå ìåí òîâ ñî öè àëü íîé ñèñ òå ìû ââî äèò â èñ òî ðè -
÷åñ êóþ ýâî ëþ öèþ äèñ áà ëàíñ, êî òî ðûé ìî æåò ñòàòü òðóä íî ïðå î äî ëè ìûì è
äåñ òà áè ëè çè ðî âàòü îá ùèé ñî öè àëü íûé ïî ðÿ äîê. Ñî öè àëü íûå íà êîï ëå íèÿ
äîë æíû îñó ùå ñòâëÿòü ñÿ îä íî âðå ìåí íî â èí äè âè äó àëü íîé, êîë ëåê òèâ íîé
è èí ñòè òó öè î íàëü íîé ôîð ìàõ. Êîë ëåê òèâ íûå íà êîï ëå íèÿ ñ÷è òà þò ñÿ íà è -
áî ëåå æå ëà òåëü íû ìè, ïî ñêîëü êó èí äè âè äó àëü íûå è èí ñòè òó öè î íàëü íûå
òðóä íåå ïîä äà þò ñÿ èç ú ÿ òèþ (ïåð âûå òÿ æå ëî êîí òðî ëè ðî âàòü, âòî ðûå, â
ñâÿ çè ñ åñ òåñ òâåí íîé ìîùüþ ñî öè àëü íûõ èí ñòè òó òîâ, — èç û ìàòü). Êëàñ ñû
(êàê è äðó ãèå ñî öè îã ðóï ïî âûå ñóá ú åê òû) äîë æíû, áå çóñ ëîâ íî, èìåòü çðå -
ëóþ ôîð ìó. Ýòî çíà ÷èò, ÷òî ãîñ ïî äñòâó þ ùèé êëàññ ÿâ ëÿ åò ñÿ â òî æå âðå ìÿ
è ðó êî âî äÿ ùèì, ñïî ñîá íûì íà îðãà íè çà öèþ ýô ôåê òèâ íîé ýêî íî ìè êè,
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 115
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
ïðî äóê òèâ íî èí âåñ òè ðó å ìûå èç ú ÿ òèÿ, ñî öè àëü íóþ ìî áè ëè çà öèþ (íà îñíî -
âå âû ðà áà òû âà å ìîé èì íå ïîñ ðå äñòâåí íî èëè òîëü êî ïîä äåð æè âà å ìîé
êóëü òóð íîé ìî äå ëè áó äó ùå ãî). Îí òàê æå äîë æåí áûòü ñïî ñî áåí íà àäåê -
âàò íîå âîç íàã ðàæ äå íèå è ñïðà âåä ëè âóþ ñòðà òè ôè êà öèþ (íà îñíî âå âêëà äà
â ïðî öåññ ðàç âè òèÿ), èìåòü ïîä äåð æè âà å ìóþ äðó ãè ìè ñóá ú åê òà ìè ïðî äóê -
òè âè ñòñêóþ èäå î ëî ãèþ (òå î ðå òè ÷åñ êè îá îñíî âàí íóþ îðè åí òà öèþ íà ýô -
ôåê òèâ íûå ýêî íî ìè ÷åñ êèå è óïðàâ ëåí ÷åñ êèå äå éñòâèÿ). Âíóò ðè ãîñ ïî -
äñòâó þ ùå ãî êëàñ ñà äîë æíà ñî áëþ äàòü ñÿ íîð ìàëü íàÿ ïðî ïîð öèÿ åãî îñî -
áûõ ãðóïï è ôðàê öèé (õî çÿ éñòâåí íè êîâ èëè áèç íåñ ìå íîâ, çà êî íî äà òå ëåé,
èäå î ëî ãîâ, “ïî ëè òè êà íîâ”, ïðî ïà ãàí äèñ òîâ, ñèí äè êà ëèñ òîâ è ïð.). Îí íå
îá ÿ çà òåëü íî äîë æåí ñî ñòî ÿòü èç íà è áî ëåå áî ãà òûõ ëþäåé äàííîãî îá ùåñ ò -
âà èëè ïîëíîñòüþ è â ïîëíîì îáúåìå êîí òðî ëè ðîâàòü äâèæåíèå òðóäà, åãî
ïðîäóêòîâ, êàïèòàëîâ è ðàáî÷åé ñèëû. Îäíàêî åãî âëàñòü äîëæíà áûòü
ëåãèòèìíîé (ïîëó÷åííîé íà îñíîâå çà êîíîâ è ìîðàëè äàííîãî îáùåñòâà) è
ïðåñòèæíîé (èìåòü äîñòàòî÷íóþ ïîääåðæêó è îäîáðåíèå ñî ñòîðîíû
îñíîâíîé ÷àñòè èëè áîëüøèíñòâà íàñåëåíèÿ).
Åìó ïðî òè âîñ òî ÿ ùèé ïîä ÷è íåí íûé êëàññ äîë æåí áûòü îä íî âðå ìåí íî
è ïðî òåñ òó þ ùèì. Ýòî çíà ÷èò, ÷òî îí ÿâ ëÿ åò ñÿ äîñ òà òî÷ íî ñà ìî ñîç íà òåëü -
íûì (èäåí òè ôè öè ðó þ ùèì ñî áñòâåí íîå ïî ëî æå íèå è ñâÿ çàí íûé ñ íèì èí -
òå ðåñ), êîí ñî ëè äè ðî âàí íûì (èìå þ ùèì ÷åò êîå ïðåä ñòàâ ëå íèå î ñî öè àëü -
íîì ïðî òèâ íè êå, “îá ðàç âðà ãà” êàê îñíîâ íîé ìå õà íèçì ñïëî ÷å íèÿ â
“ìû-ãðóï ïó”), ñî öè àëü íî àê òèâ íûì, à òàê æå èìå åò ñâîè, èì êîí òðî ëè ðó å -
ìûå, ïðåä ñòà âè òå ëüñêèå ñòðóê òó ðû (ïàð òèè, ïðî ôñî þ çû, îá ùåñ ò âåí íûå
îðãà íè çà öèè, ãðàæ äàí ñêèå èíè öè à òè âû). Áëà ãî äà ðÿ ýòî ìó îí ñïî ñî áåí ê
äå ìîê ðà òè ÷åñ êî ìó êîí òðî ëþ íàä ãî ñó äà ðñòâîì è åãî ïîëè òè÷åñêîé ñòðà òå -
ãè åé è ê âîçäåéñòâèþ íà äðóãèå ñîöèàëüíûå èíñòèòóòû (öåðêîâü, øêîëó,
íàóêó, êóëüòóðó è ò.ä.).
Ðà çó ìå åò ñÿ, åãî íå ïîñ ðå äñòâåí íûé èí òå ðåñ ñî ñðå äî òî ÷åí ïðå æäå âñå ãî
â ïðî ñòðà íñòâå ñî öè àëü íûõ, â îñî áåí íîñ òè — õî çÿ éñòâåí íûõ (ïðåä ñòàâ ëÿ -
þ ùèõ ñî áîé îñíîâ íóþ ñôå ðó ïðè ëî æå íèÿ åãî òðó äà) îðãà íè çà öèé. Çäåñü è
íà õî äèò îñíîâ íîå âû ðà æå íèå ñî öè àëü íàÿ àê òèâ íîñòü ýòîé ãðóï ïû, â ôîð -
ìå êîí òðî ëÿ íàä ðàñ ïðå äå ëå íè åì òðó äà è åãî ðå çóëü òà òîâ. Òåì áî ëåå, ÷òî
êîí òðîëü óñëî âèé òðó äà è âîç íàã ðàæ äå íèÿ çà íåãî íå òðå áó åò êà êîé-òî îñî -
áîé ñî öè àëü íîé êîì ïå òåí öèè. Â äðó ãèõ æå îá ëàñ òÿõ ýòîò êëàññ âû íóæ äåí
äå ëå ãè ðî âàòü ïðà âî êîí òðî ëÿ ïðåä ñòà âè òå ëüñêèì îðãà íè çà öè ÿì. Ñòà ëî
áûòü, âå äó ùåé ôîð ìîé êëàñ ñî âîé áîðü áû ñòà íî âèò ñÿ ýêî íî ìè ÷åñ êàÿ, à íå
ïî ëè òè ÷åñ êàÿ, íà êî òî ðîé îñî áåí íî ÿðîñ òíî âñåã äà íà ñòà è âàë ìàð êñèçì. Â
ïî ëè òè ÷åñ êîé æå ñôå ðå çà äà ÷åé äàí íî ãî êëàñ ñà ÿâ ëÿ åò ñÿ íå çà âî å âà íèå
âëàñ òè è óñòà íîâ ëå íèå êëàñ ñî âîé äèê òà òó ðû (íå ïîñ ðå äñòâåí íîå îñó ùå ñòâ -
ëå íèå äàí íûì êëàñ ñîì, ñî ñòàâ ëÿ þ ùèì îá û÷ íî áîëü øè íñòâî íà ñå ëå íèÿ,
ãî ñó äà ðñòâåí íîé âëàñ òè ïðàê òè ÷åñ êè íå âîç ìîæ íî; êîí òðîëü æå çà íå ïî ñ -
ðå ä ñòâåí íîé äå ÿ òåëü íîñ òüþ ãî ñó äà ðñòâåí íûõ ÷è íîâ íè êîâ äëÿ íåãî êðàé íå
çà òðóä íè òå ëåí, â ñèëó ñëà áîé îá ðà çî âàí íîñ òè è êóëü òóð íîé êîì ïå òåí öèè).
 êóëü òóð íî-èäå î ëî ãè ÷åñ êîé ñôå ðå åãî áîðü áà ñî ñòî èò â òîì, ÷òî áû íå äî -
ïóñ òèòü èç áû òî÷ íî ãî îá åñ öå íè âà íèÿ åãî êóëü òó ðû, áûòà è îáðàçà æèçíè, à
òàêæå ïðåïÿòñòâîâàòü òîìó, ÷òîáû â îáùåñòâåííîì ñîçíàíèè ñîöèàëüíîå
ãîñïîäñòâî óòâåðæäàëîñü êàê çàêîííûé ðåçóëüòàò êóëüòóðíîãî ïðå âîñ õî ä -
ñòâà, è ëåãèòèìèðîâàòü ïðàâî íà ðîñêîøíîå ïîòðåáëåíèå è ñîöèàëüíûå
ïðèâèëåãèè.
116 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
 òà êîì îá ùåñ òâå äîë æíà áûòü äîñ òà òî÷ íî çðå ëîé îñíîâ íàÿ ýò íè ÷å ñ -
êàÿ ãðóï ïà, îá åñ ïå ÷è âà þ ùàÿ, íà îñíî âå “èí òåã ðà òèâ íî ãî íà öè î íà ëèç ìà”,
êîí ñî ëè äà öèþ îñíîâ íîé ìàñ ñû íà ñå ëå íèÿ (òè òóëü íî ãî ýò íî ñà). Âìåñ òå ñ
òåì, íå îá õî äè ìà äîñ òà òî÷ íàÿ ñïëî ÷åí íîñòü ïî ëè òè ÷åñ êîé íà öèè, ÷òî îá åñ -
ïå ÷è âà åò ñÿ ðàâ íîï ðà âè åì ó÷àñ òèÿ âñåõ ýò íè ÷åñ êèõ ìåíü øèíñòâ â ñî öè î -
êóëü òóð íîì è ñî öè îò âîð ÷åñ êîì ïðî öåñ ñå. Æå ëà òåëü íî, õîòÿ è íå îá ÿ çà -
òåëü íî, èìåòü òàê æå çðå ëóþ êîí ôåñ ñèþ, èäå àëü íûé ñëó ÷àé — åäè íóþ ðå -
ëè ãè îç íóþ ãðóï ïó. Îáå ýòè ãðóï ïû (ýò íî ñû è êîí ôåñ ñèè) ôóíê öè î íàëü íî
íà öå ëå íû íà ñî öè àëü íóþ êîí ñî ëè äà öèþ, òî åñòü ïðèçâàíû óäåð æàòü
ñîöèàëüíûå êîíôëèêòû â ðàìêàõ èçáðàííûõ ïåðñïåêòèâíûõ îðèåí òàöèé è
ïðîåêòîâ.
Îñíîâ íû ìè òâîð ÷åñ êè ìè ñóá ú åê òà ìè òà êî ãî îá ùåñ òâà ÿâ ëÿ þò ñÿ ñî öè -
àëü íûå îðãà íè çà öèè, ïî ñêîëü êó åãî ãëàâ íîé èñ òî ðè ÷åñ êîé çà äà ÷åé ñòà íî -
âèò ñÿ ñî öè àëü íîå íà êîï ëå íèå (ôóíê öèÿ õî çÿ éñòâåí íûõ îðãà íè çà öèé) è
ïðî äóê òèâ íîå èç ú ÿ òèå (ôóíê öèÿ ïàð òèé, ïðî ôñî þ çîâ, ãðàæ äàí ñêèõ îðãà -
íè çà öèé, à òàê æå ó÷ðåæ äå íèé íà óêè, êóëü òó ðû è îá ðà çî âà íèÿ). Ïî ý òî ìó â
äàí íîì êîí òåê ñòå òå î ðå òè ÷åñ êèå è ïðàê òè ÷åñ êèå ïðî áëå ìû ñâî äÿò ñÿ ê
òîìó, ÷òî áû âû ÿ âèòü ïðåä ïî ñûë êè è óñëî âèÿ ñî ó÷àñ òèÿ ýòèõ ñóá ú åê òîâ â
ñî öè îò âîð ÷åñ êîì ïðî öåñ ñå. Ïðè ýòîì î÷åíü âàæ íî íå äî ïóñ òèòü, ñ îä íîé
ñòî ðî íû, ÷ðåç ìåð íîé èõ ñà ìîñ òî ÿ òåëü íîñ òè, ïî ëíî ãî ïîä ÷è íå íèÿ ðûí êó,
ïðè çíà þ ùå ãî ëèøü êðè òå ðèè ýô ôåê òèâ íîñ òè è êîí êó ðåí òîñ ïî ñîá íîñ òè, ñ
äðó ãîé — ÷ðåç ìåð íî ãî îãðà íè ÷å íèÿ èõ èíè öè à òè âû è ïðåä ïðè èì ÷è âîñ òè.
Ñëèø êîì æåñ òêèé êîí òðîëü ñî ñòî ðî íû óãíå òåí íî ãî êëàñ ñà (ãðóï ïû èñ -
ïîë íè òå ëåé â ñòðóê òó ðå îðãà íè çà öèè, þãîñ ëàâ ñêèé îïûò) çà ñïðà âåä ëè -
âûì ðàñ ïðå äå ëå íè åì óãðî æà åò îðãà íè çà öèè ïî òå ðåé ýô ôåê òèâ íîñ òè, “ïðî -
å äà íè åì” íà êîï ëåí íûõ ðå ñóð ñîâ. Ñëèø êîì æåñ òêèé êîí òðîëü ñî ñòî ðî íû
ãî ñó äà ðñòâà (ñî âåò ñêèé îïûò) ïðè âî äèò ê èñ ÷åç íî âå íèþ êîí êó ðåí òíî- ðû -
íî÷ íûõ îò íî øå íèé ìåæ äó îðãà íè çà öè ÿ ìè, èõ áþ ðîê ðà òè çà öèè, ïî òå ðå
èíè öè à òè âû è ïðåä ïðè èì ÷è âîñ òè.  êî íå÷ íîì ñ÷å òå, ýòî âå äåò ê èñ ÷åç íî -
âå íèþ ñà ìèõ ñî öè àëü íûõ îðãà íè çà öèé êàê àâ òî íîì íî äå éñòâó þ ùèõ ñòðóê -
òóð, èõ ïðå âðà ùå íèþ â àä ìè íèñ òðà òèâ íûå îðãà íû ãî ñó äà ðñòâà. Ñî öè àëü -
íàÿ ñèñ òå ìà ïðè òà êèõ ïðåä ïî ñûë êàõ ïðå âðà ùà åò ñÿ â íå êî òî ðóþ êâà -
çè-îðãà íè çà öèþ èëè êî ìàí äíî-àä ìè íèñ òðà òèâ íóþ ñèñòåìó, à ñèñòåìà
èñòîðè÷åñêèõ äåéñòâèé — â ñèñòåìó íà÷àëüñòâåííûõ ðàñïîðÿæåíèé è
ïðèíóæäåíèé, ïîâñåìåñòíîãî è ñàìîäîñòàòî÷íîãî âåðòèêàëüíîãî (ñâåð -
õó—âíèç) êîíòðîëÿ. (Òàêàÿ ñèòóàöèÿ õàðàêòåðèçóåò ñêîðåå íàñèëüñòâåí -
íî-ðåâîëþöèîííûé, ÷åì êîíñåíñóñíî-ðåôîðìàöèîííûé òèï ðàçâèòèÿ.)
Îñî áîå çíà ÷å íèå â ñè òó à öèè óïðàâ ëÿ å ìî ãî ðàç âè òèÿ ïðè îá ðå òà þò ïî -
ëè òè ÷åñ êèå îðãà íè çà öèè — ïàð òèè, ïðî ôñî þ çû, ñî öè àëü íûå äâè æå íèÿ,
ãðàæ äàí ñêèå èíè öè à òè âû. Êëàñ ñî âàÿ áîðü áà íè êîã äà íå ÿâ ëÿ åò ñÿ âñå îá -
ùåé (ñ ó÷àñ òè åì âñåõ èí äè âè äîâ âçà è ìî äå éñòâó þ ùèõ ãðóïï) è áåñ ïðå ðûâ -
íîé. Ê òîìó æå êëàñ ñû îá û÷ íî íå ïîñ ðå äñòâåí íî íå êîí òàê òè ðó þò, îíè ðàç -
âå äå íû â ñî öè àëü íîì ïðî ñòðà íñòâå è âðå ìå íè. Çà èñ êëþ ÷å íè åì ñî öè àëü -
íûõ îðãà íè çà öèé, â êî òî ðûõ êëàñ ñî âàÿ áîðü áà ïðî ÿâ ëÿ åò ñÿ â ôîð ìå íå ïîñ -
ðå äñòâåí íî ãî âçà è ìî äå éñòâèÿ ðàñ ïî ðÿ äè òå ëåé (“íà ÷ àëüñòâà”) è èñ ïîë íè -
òå ëåé (ïîä ÷è íåí íûõ). Ýòî — åùå îäíî äî êà çà ò åëüñòâî òîãî, ÷òî ýêî íî ìè -
÷åñ êàÿ áîðü áà åñòü íà è áî ëåå åñ òåñ òâåí íîé è âå äó ùåé ôîð ìîé êëàñ ñî âîé
áîðü áû. Âî âñåõ äðó ãèõ ñëó ÷à ÿõ âçà è ìî äå éñòâèå êëàñ ñîâ ïîä ìå íå íî
âçàèìîäåéñòâèåì èõ ïîëèòè÷åñêèõ àâàíãàðäîâ. Èìåííî çäåñü êëàññîâûé
Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3 117
Èñòî ðè ÷åñ êèé àê öè î íà ëèçì êàê ìå òî äî ëî ãèÿ èñ ñëå äî âà íèÿ èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïðîöåññà
èíòåðåñ ïðèîáðåòàåò çàêîííóþ ôîðìó ðåïðåçåíòàöèè, ðàç âåðòûâàíèÿ è
ðàçðåøåíèÿ.
Êðî ìå òîãî, â äå ÿ òåëü íîñ òè ïî ëè òè ÷åñ êèõ ñòðóê òóð ìî ãóò áûòü òàê æå
ïðåä ñòàâ ëå íû èí òå ðå ñû äðó ãèõ ñî öè àëü íûõ ñóá ú åê òîâ (ýò íî ñîâ, êîí ôåñ -
ñèé, ïðî ôåñ ñè î íàëü íûõ, òåð ðè òî ðè àëü íûõ è ò.ï. ãðóïï, îðãà íè çà öèé, ñî öè -
àëü íûõ äâè æå íèé). Íà êî íåö, ïî ëè òè ÷åñ êèå îðãà íè çà öèè ñî ñòàâ ëÿ þò îñ -
íîâ íîé èíñòðó ìåíò äå ìîê ðà òè ÷åñ êî ãî êîí òðî ëÿ íàä äå ÿ òåëü íîñ òüþ ãî ñó -
äà ðñòâà, êî òî ðîå åñ òåñ òâåí íûì îá ðà çîì âñåã äà òÿ ãî òå åò ê àâ òî ðè òàð íî ìó,
äåñ ïî òè ÷åñ êî ìó èëè òî òà ëè òàð íî ìó ïå ðå ðîæ äå íèþ. Áåç ýòî ãî èíñòðó ìåí -
òà íå âîç ìî æåí òàê æå âçà èì íûé äå ìîê ðà òè ÷åñ êèé êîí òðîëü âñåõ äðó ãèõ ñî -
öè àëü íûõ ñóá ú åê òîâ; âîç ìî æåí ëèøü îä íî ñòî ðîí íèé àä ìè íè ñ òðà òèâ íûé
êîí òðîëü ñî ñòî ðî íû ãî ñó äà ðñòâà (è ïàð òèè, â ñëó ÷àå òî òà ëè òàð íî ãî ïå ðå -
ðîæ äå íèÿ ñà ìî ãî ãî ñó äà ðñòâà). Áåç äåìîêðàòè÷åñêîãî âçàèì íîãî êîíòðîëÿ
ñòàíîâèòñÿ íåâîçìîæíîé ñàìà ñîöèàëüíàÿ äåÿòåëüíîñòü êàê îñíîâíîå
óñëîâèå èñêîìîãî òèïà ñîöèàëüíîãî ðàçâèòèÿ.
Èñïîëü çî âàí íàÿ ëè òå ðà òó ðà
Àìåðèêàíñêàÿ ñî öè î ëî ãè ÷åñ êàÿ ìûñëü : Õðåñ òî ìà òèÿ. — Ì., 1994.
Áåð ãåð Ï., Ëóê ìàí Ã. Ñî öè àëü íîå êî íñòðó è ðî âà íèå äå éñòâè òåëü íîñ òè. — Ì., 1995.
Ãàâ ðè ëåí êî ².Ì., ×å ïàê Â.Â. Çà ãàëü íî ñîö³îëîã³÷íà òåîð³ÿ : Íà ó êî âî-ìå òî äè÷í³ òà
³íôîð ìàö³éí³ ìà òåð³àëè. — Ê., 1998.
Ãî ëî âà õà Å.È., Ïà íè íà Í.Â. Ñî öè àëü íîå áå çó ìèå. Èñòî ðèÿ, òå î ðèÿ è ñî âðå ìåí íàÿ
ïðàê òè êà. — Ê., 1994.
Äà ðåí äîðô Ð. Ýëå ìåí òû òå î ðèè ñî öè àëü íî ãî êîí ôëèê òà // Ñî öè î ëî ãè ÷åñ êèå èñ -
ñëå äî âà íèÿ. — 1994. — ¹ 5.
Ìàí õåéì Ê. ×å ëî âåê è îá ùåñ òâî â ýïî õó ïðå îá ðà çî âà íèé. — Ì., 1992.
Ìîñ êà Ã. Ïðà âÿ ùèé êëàññ // Ñî öè î ëî ãè ÷åñ êèå èñ ñëå äî âà íèÿ. — 1994. — ¹ 3.
Cî ðî êèí Ï. ×å ëî âåê, öè âè ëè çà öèÿ, îá ùåñ òâî. — Ì., 1993.
Ñî öè àëü íûé êîí ôëèêò: ñî âðå ìåí íûå èñ ñëå äî âà íèÿ. — Ì., 1991.
Óîë ëåð ñòàéí È. Îáùåñ òâåí íîå ðàç âè òèå èëè ðàç âè òèå ìè ðî âîé ñèñ òå ìû // Âîï ðî -
ñû ôè ëî ñî ôèè. — 1993. — ¹ 1-2.
Altusser L. Ideologie et apparei ideologique d’Etat. — P., 1976. — P. 76—123.
Boudon R. Effets pervers et ordre sociales. — P., 1977.
Boudon R. L’ideologie et l’origine des idees recues. — P., 1986.
Etzioni A. The Añtivå Society. — N.Y., 1968.
Social Theory. — Oxford; Cambridge, 1996.
Touraine A. Sociologie de l’action. — P., 1965.
Touraine A. Production de la societe. — P., 1973.
Touraine A. Le retourn de l’acteur. — P., 1989.
Touraine A. Critique de la modernite. — P., 1992.
118 Ñî öè î ëî ãèÿ: òå î ðèÿ, ìå òî äû, ìàð êå òèíã, 1999, 3
Èâàí Ãàâ ðè ëåí êî
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-89499 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 1563-4426 |
| language | Russian |
| last_indexed | 2025-11-27T11:20:20Z |
| publishDate | 1999 |
| publisher | Iнститут соціології НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Гавриленко, И. 2015-12-13T09:37:30Z 2015-12-13T09:37:30Z 1999 Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса / И. Гавриленко // Социология: теория, методы, маркетинг. — 1999. — № 3. — С. 101-118. — Бібліогр.: 19 назв. — рос. 1563-4426 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/89499 There has been presented a new research direction in sociology aimed to analyzehistorical process. Taking into account various theoretical models of historical process based on corresponding paradigms (Marxist, functional, conflictualist), theauthor has proved that the historic actionalism methodology would be the most fruitful and adequate for the current situation in Ukraine. If society is a system ofhistorical actions aimed to reform existing relations, then, with the help of presentedapproach, it can be analyzed like consensus and conflict interactions between allsocial subjects (groups, organizations, institutes) without exception. ru Iнститут соціології НАН України Социология: теория, методы, маркетинг Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса Article published earlier |
| spellingShingle | Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса Гавриленко, И. |
| title | Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса |
| title_full | Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса |
| title_fullStr | Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса |
| title_full_unstemmed | Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса |
| title_short | Исторический акционализм как методология исследования исторического процесса |
| title_sort | исторический акционализм как методология исследования исторического процесса |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/89499 |
| work_keys_str_mv | AT gavrilenkoi istoričeskiiakcionalizmkakmetodologiâissledovaniâistoričeskogoprocessa |