Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012
Публікуються опис археологічно розкритої у 2010–2012 рр. головної частини спорудженої у середині XIII ст. резиденції князя Данила Романовича в Холмі та попередні результати аналізу фаз розбудови й функціонування унікального для Східної Європи резиденційного комплексу. The article describes the m...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Княжа доба: історія і культура |
|---|---|
| Дата: | 2013 |
| Автори: | , , |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Польська |
| Опубліковано: |
Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України
2013
|
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/93729 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 / A. Buko, T. Dzieńkowski, S. Gołub // Княжа доба: історія і культура. — 2013. — Вип. 7. — С. 175-186. — Бібліогр.: 10 назв. — пол. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859977987693215744 |
|---|---|
| author | Buko, A. Dzieńkowski, T. Gołub, S. |
| author_facet | Buko, A. Dzieńkowski, T. Gołub, S. |
| citation_txt | Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 / A. Buko, T. Dzieńkowski, S. Gołub // Княжа доба: історія і культура. — 2013. — Вип. 7. — С. 175-186. — Бібліогр.: 10 назв. — пол. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Княжа доба: історія і культура |
| description | Публікуються опис археологічно розкритої у 2010–2012 рр. головної частини
спорудженої у середині XIII ст. резиденції
князя Данила Романовича в Холмі та попередні результати аналізу фаз розбудови
й функціонування унікального для Східної
Європи резиденційного комплексу.
The article describes the main part of the
residency of the Prince Daniel Romanovych in
Cholm, constructed in the mid-13th century
and archaeologically researched in 2010–2012.
It discusses the preliminary results of the analysis
of the expansion and functioning of this
unique for Eastern Europe residential complex.
|
| first_indexed | 2025-12-07T16:24:29Z |
| format | Article |
| fulltext |
Andtzej BUKO, Tomasz DZIEŃKOWSKI, Stаnisław GOŁUB
REZYDENCJA KSIĄŻĘCA NA “WYSOKIEJ GÓRCE”
W CHEŁMIE W ŚWIETLE WYNIKÓW BADAŃ
ARCHEOLOGICZNYCH Z LAT 2010–2012
Wczesnośredniowieczny zespół rezydencjalno-obronny, którego główny-
mi członami była siedziba książęca (od 1253 roku królewska), świątynie oraz
pałac biskupi, założono na kredowym pagórze nazwanym Wzgórzem Kate-
dralnym. W jego północno-zachodniej części, tzw. Wysokiej Górce, wzniesiono
książęcą rezydencję pozostającą od niemal 100 lat w orbicie zainteresowań ar-
cheologów, historyków i architektów1. Potrzeba ponownych badań w celu we-
ryfikacji dotychczasowych ustaleń związanych z funkcją, rozbudową i chrono-
logią rezydencji zaowocowała realizacją przez Instytut Archeologii i Etnologii
Polskiej Akademii Nauk w Warszawie pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja
Buko Projektu Badawczego “Zespół rezydencjalno-sakralny na Górze Kate-
dralnej w Chełmie” nr N N527198138, przyznanego przez Ministerstwo Nauki
i Szkolnictwa Wyższego na lata 2010–20132.
Pierwsze prace archeologiczno-architektoniczne na terenie tzw. Wysokiej
Górki miały miejsce w latach 1910–1912 i były prowadzone przez Piotra Po-
kryszkina i Fedora Korałłowa. Wstępne wyniki opublikował w 1954 roku Pa-
weł Rappoport (ryc. 1A) 3. Odsłonięto wówczas relikty trzech budowli wznie-
sionych z ciosów piaskowca glaukonitowego (tzw. zielony kamień). Budowlę
“główną” zidentyfikowano na podstawie źródeł pisanych jako rezydencję pa-
latialną księcia Daniela Romanowicza z XIII wieku. Mury odkryte w części
północnej założenia uznano za relikty spalonej cerkwi Św. Jana. Nieokreślone
pozostały mury odkryte wewnątrz założenia w postaci kamiennej, czworo-
kątnej budowli uważane za pozostałości baszty-wieży (?), być może starszej
chronologicznie. Na stoku wzgórza poniżej murów natrafiono na konstrukcje
1 Buko A. Monumentalna zabudowa
Góry Katedralnej w Chełmie we wczesnym
średniowieczu // Archaeologia Historica
Polona. – 2005. – T. 15/1. – S. 69–83; Dzień-
kowski T. Rozwój przestrzenny Chełma w
średniowieczu na podstawie badań arche-
ologicznych // Rocznik Chełmski. – 2010. –
T. 14. – S. 7–28.
2 W ramach zespołu badawczego zadania
archeologiczne były realizowane przez
Tomasza Dzieńkowskiego i Stanisłąwa
Gołuba (Chełm), architektoniczne – Teresę
Rodzińska-Chorąży i Anetę Bukowska
(Kraków) oraz Vasyla Petryka (Lwów),
historyczne – Dariusza Dąbrowskiego
(Bydgoszcz), środowiskowe – Radosława
Dobrowolskiego (Lublin), nieinwazyjne –
Krysztofa Misiewicza (Warszawa).
3 Раппопорт П. А. Холм // Сoветская
а рхеология. – 1954. – Т. 20. – С. 313–323.
176 Andtzej BUKO, Tomasz DZIEŃKOWSKI, Stаnisław GOŁUB
drewniane, wiązane przez P. Rappoporta z umocnieniem nasypu. Odsłonięto
również ślady pogańskiego stosu (?)4.
Ponowne badania archeologiczne wykonano w latach 1966–1968 przez
Wojciecha Zina i Witolda Grabskiego (AGH Kraków) oraz Jana Gurbę i Irenę
Kutyłowską (KA UMCS)5. Za chronologicznie najmłodsze uznano relikty wie-
ży datowanej na czasy Kazimierza Wielkiego, których wcześniej nie badano.
Według J. Gurby i I. Kutyłowskiej wieża była posadowiona na murach starszej
budowli, które ponownie zidentyfikowano jako relikty palatium księcia Da-
niela Romanowicza (ryc. 1B). Z kolei odkrycie posadowionych poniżej muru
palatium konstrukcji drewnianych w typie fortyfikacji skrzyńcowych wzmoc-
nionych palisadą zostało uznane za świadectwa potwierdzające istnienie gro-
dziska datowanego na XI–XII wiek.
W latach 1996–1997 i 2000 roku przeprowadzono badania w pobliżu ka-
miennej studni zlokalizowanej w ogrodach oraz rozpoznano lokalizację i
przebieg fosy otaczającej założenie. W 2001 roku podjęto prace sondażowe na
Wysokiej Górce, w trakcie których przebadano południowy stok wzgórza oraz
odsłonięto mur kamienny palatium (faza 1) i umocnienia drewniano-kamien-
no-ziemne (faza 2)6.
4 Раппопорт П. А. Холм. – С. 313–316.
5 Gurba J., Kutyłowska I. Sprawozdanie z
badań wczesnośredniowiecznego grodziska w
Chełmie Lubelskim // Sprawozdania Archeolo-
giczne. – 1970. – T. 22. – S. 231–241.
6 Dzieńkowski T. Górka Chełmska we
wczesnym średniowieczu // Badania arche-
ologiczne о początkach i historii Chełma /
Red. E. Banasiewicz-Szykuła. – Lublin,
2002. – S. 73–84.
Ryc. 1. Chełm, Wysoka Górka. Badania P. Pokryszkina z lat 1909–1912 (A) oraz W. Zina,
W. Grabskiego z lat 1966–1968 (B). A: 1-palatium, 2-wieża lub studnia, 3-lokalizacja wieży
nie badanej przez P. Pokryszkina, 4-cerkiew (?) Św. Jana, 5-umocnienia drewniano-ziemne,
6-cerkiewka z XIX wieku. B: 1-palatium, 2-mury nieznanej budowli, 3-wieża z czasów Kazi-
mierza Wielkiego, 4-lokalizacja cerkwi Św. Jana, 5-umocnienia drewniano-ziemne, a-badania
1966–1968, b-1997, c-2001 (wg P. A. Rappoport 1954 i J. Gurba, I. Kutyłowska 1970, T. Dzień-
kowski 2002, oprac. T. Dzieńkowski)
177REZYDENCJA KSIĄŻĘCA NA “WYSOKIEJ GÓRCE” W CHEŁMIE W ŚWIETLE WYNIKÓW…
Celem podjętych w 2010 roku interdyscyplinarnych badań była weryfi-
kacja dotychczasowych ustaleń dotyczących chronologii, funkcji, formy zało-
żenia i jego przebudowy oraz cech stylistyczno-architektonicznych obiektu*.
Wyjaśnienia wymagała kwestia funkcjonowania starszego grodu.
Zgodnie z programem badawczym w latach 2010–2012 wykonano nastę-
pujące działania.
1) Badania nieinwazyjne geofizyczne i georadarowe obejmujące plateau
kopca i teren przyległy.
2) Badania archeologiczne-architektoniczne o powierzchni 325,35m2 usy-
tuowane w południowej części kopca (ryc. 2).
3) Analizę źródeł pisanych omawiających powstanie założenia i średnio-
wieczną historię regionu.
4) Badania architektoniczne odkrytych murów i analizy zapraw wapien-
nych, surowców i zabytków kamiennych.
5) Badania geologiczne i geomorfologiczne wzgórza oraz badania paleo-
środowiskowe otoczenia.
6) Datowania specjalistyczne – 14C.
7) Plany geodezyjne i szczegółowe mapy wzgórza wykonane metodą GPS
i GIS.
8) Zdjęcia lotnicze i balonowe założenia.
* Badany teren znajduje się na terenie
Parafii Rzymsko-Katolickiej przy bazylice
p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.
Chcielibyśmy w tym miejscu podziękować
Proboszczowi dr. Tadeuszowi Kądziołce i
jego Współpracownikom za miłe przyjęcie
i pomoc w trakcie badań.
Ryc. 2. Chełm, Wysoka Górka. Widok w trakcie badań archeologicznych (fot. M. Bogacki)
178 Andtzej BUKO, Tomasz DZIEŃKOWSKI, Stаnisław GOŁUB
Podstawowym działaniem w ramach Projektu były badania archeologicz-
no-architektoniczne, które prowadzono w latach 2010–2012. Założono 38 wy-
kopów (nr 17–37 wraz z częściami A–C) o łącznej powierzchni 325,35m2 (rok
2010 – 100m2; 2011 – 145,75m2; 2012 – 79,6m2). Głębokości wykopów dochodzi-
ły do 5 m, co wymagało dodatkowego zabezpieczenia i niezwykle utrudniało
prowadzenie badań. Wykopy zakładano w newralgicznych miejscach: w na-
rożach murów obwodowych, we wnętrzu i na zewnątrz budowli oraz w prze-
strzeni nie objętej zabudową (ryc. 3).
W 2010 roku założono 9 wykopów badawczych. Wykopy 18, 19 i 20 usytu-
owano w narożnikach muru obwodowego. Odsłonięto naroża wewnętrzne i
zewnętrzne budowli (NW, SW, SE) potwierdzając prostokątny narys założenia
o wymiarach 22,5 x 33 m. W wykopie 20 stwierdzono duże zniszczenia w wy-
niku pożaru i nie uchwycono muru. W wykopach 21, 22, 24, 25 i 26 rozpoznano
mury, tzw. wieży (budowla B). Odsłonięto narożnik SW i SE rejestrując długość
muru południowego – ok. 11 m. Budowlę wykonano z piaskowca na zaprawie
wapiennej. Fundament posadowiono na głębokości 1,2 m na konstrukcji złożo-
nej z kamieni piaskowców łączonych spoiwem ilastym. Wysokość tej stabiliza-
cji (konstrukcji) wynosiła 2 m (ryc. 4).
W wykopie 23 po wyeksplorowaniu pozostałości po badaniach P. Pokrysz-
kina i W. Zina, odsłonięto nowe elementy architektoniczne. Był to narożnik
pałacu, mur zewnętrzny, mur wewnętrzny, posadzka i kamienne pilastry. Ele-
menty te związane są najpewniej z wejściem do budowli (cerkwi? lub pałacu?)
(ryc. 5).
Ryc. 3. Chełm, Wysoka Górka. Szkic lokalizacji wykopów 17-37 z sezonów 2010, 2011 i 2012
wraz z odkrytymi kamiennymi budowlami (oprac. T. Dzieńkowski)
179REZYDENCJA KSIĄŻĘCA NA “WYSOKIEJ GÓRCE” W CHEŁMIE W ŚWIETLE WYNIKÓW…
Ostatni etap związany był z badaniami budowli kamiennej identyfikowa-
nej z wieżą lub studnią (budowla A). W wykopie 17 odsłonięto część muru
południowego i zbadano jego konstrukcję oraz posadowienie. Stwierdzono, iż
muru przecinał nasyp stabilizacyjny i był posadowiony na głębokości ok. 4 m.
Wzniesiono go z piaskowca i w mniejszej ilości z ciosów piaskowca glaukoni-
towego. Odkryto użyte wtórnie detale architektoniczne (co najmniej dwa), z
których jeden został wydobyty.
W 2011 roku eksplorowano wykopy 23, 26 i założono kolejne 27-32. W
wykopie 23 kontynuowano prace poszerzając go w kierunku południowo-
wschodnim. Odsłonięto strop warstwy niwelacyjno-użytkowej i destrukty
muru kamiennego (w. 23A). Zbadano fundament wewnętrznej części muru
obwodowego, który tworzyły utwardzane warstwy opoki, iłu i wylewek za-
prawy. Natomiast część zewnętrzną stanowił lity mur kamienny o szerokości
1 m posadowiony 4 m od powierzchni terenu. Poniżej muru wystąpiła war-
stwa żółtego iłu niwelacyjnego, warstwa pożaru oraz czarnej ziemi zalegającej
na zbitej opoce (calec?).
Wykop 30 założono w obrębie wykopu 23 od strony północnej. Celem ek-
sploracji było zbadanie warstw występujących poza murami założenia. Stwier-
dzono obniżenie, które następnie zasypano gruzem kamiennym. Sytuacja ta
Ryc. 4. Chełm, Wysoka Górka. Wykop 25. Mur wieży (1) posadowiony na kamiennej konstruk-
cji (2) (oprac. T. Dzieńkowski)
180 Andtzej BUKO, Tomasz DZIEŃKOWSKI, Stаnisław GOŁUB
wymaga dodatkowych badań i potwierdzenia czy mamy do czynienia z fosą
czy raczej wyrównaną powierzchnią terenu.
Wykop 26 został założony w 2010 roku. W 2011 poszerzono go i połączono
z wykopem 23 oraz 29. W wyniku eksploracji odsłonięto:
– poziom użytkowy fazy 1;
– warstwy niwelacyjne o miąższości około 1,4–1,5 m (faza 2);
– warstwy budowlane miąższości ok. 0,3–0,4 m (faza 2);
– poziom wyrównawczy (cienka warstwa glaukonitytu i kredy) – (faza 2);
– poziom użytkowy (konstrukcje drewniane? obudowa, podesty?) (faza 2);
Wykop 27 był rozszerzeniem wykopu 17 w kierunkach północnym i po-
łudniowym. Zlokalizowany był w obrębie ruin budowli kamiennej badanej
przez Pokryszkina i Zina. Pierwotne warstwy zachowały się jedynie na nie-
wielkich odcinkach. Cała część NE była przekopana przez poprzedników.
Narys budowli i lico wewnętrzne zbadano ponownie eksplorując wykop 17 w
jego części środkowej. Odsłonięto tu pierwotne nawarstwienia nie zaburzone
badaniami poprzedników. Wykop eksplorowano do głębokości 4,2 m, na któ-
rej znajdował się spąg muru posadowiony na zbitej opoce (calec?). Odsłonięto
lico muru z kamienia, głównie piaskowca, ale i z dużych ciosów glaukonitytu.
W dolnej partii mur był dobrze zachowany, równy (nachylony do wewnątrz –
0,2–0,3 m), dosyć regularny, z zaprawą wapienną nie zwietrzałą, obecną w
Ryc. 5. Chełm, Wysoka Górka. Wykop 23 – narożnik pałacu, mur zewnętrzny i wewnętrzny,
posadzka i pilastry (fot. T. Dzieńkowski)
181REZYDENCJA KSIĄŻĘCA NA “WYSOKIEJ GÓRCE” W CHEŁMIE W ŚWIETLE WYNIKÓW…
* W wykopie 28 w licu zewnętrznym
muru budowli znajdowały się “resztki”
warstwy 202 (stabilizacji fazy 2), co wska-
zuje, iż opaskę dostawiono po uprzednim
usunięciu tej warstwy.
spoinach. Wydzielały się naprzemienne warstwy piaskowca (5) i powyżej
glaukonitytu (5), choć od głębokości ok. 2 m w górę, nie było to już tak mocno
czytelne, gdyż mur był tu już dosyć podniszczony, nierówny, z wypłukaną
zaprawą. Interesujący jest fakt, iż przebieg muru wewnątrz budowli ma kształt
owalny, choć tu duże zniszczenia utrudniają tę obserwację.
Mur zewnętrzny był rozpoznany do głębokości 1,5 m w 2010 roku. W 2011
roku potwierdzono fakt, iż do muru dobudowano szczelną opaskę z kamieni
i kredy/iłu o szerokości 1–1,5 m. Jej stopa posadowienia była zróżnicowana od
2 do 2,6 m (od powierzchni) i nie była jednolita ze spągiem muru budowli*.
Wskazuje to na jej młodszą pozycję stratygraficzną w stosunku do budowli.
Funkcja jej należy łączyć ze wzmocnieniem fundamentu i rozszerzeniem po-
wierzchni użytkowej.
W wykopach 28, 28A i 28B zbadano kilka elementów, jak konstrukcję wie-
ży (budowla B) i warstwę stabilizacji uchwyconą również w wykopach 23, 26,
29 i 31. Miała ona charakter niwelacji, sypanej i celowo utwardzanej, w górnej
partii z wylewką zaprawy. Ponadto rozpoznano mur budowli A oraz opaskę
z kamieni i iłu kredowego dostawioną do muru budowli A. Stwierdzono kon-
tynuację opaski w kierunku SW, co może sugerować, iż w części południowo-
zachodniej znajdują się relikty nieznanych dotąd murów.
W wykopie 29 rozpoznano fragment muru obwodowego z ciosów glauko-
nitytu. Nie zbadano jego relacji z wieżą ze względu na brak dostępu.
Wykop 31 odsłonił fragment konstrukcji kamienno-glinianej (tzw. opaskę),
pozostałości warstwy pożarowej i negatywy konstrukcji drewnianych, które
mogą być pozostałościami wału o szerokości 5-6m. Odkryto również pozosta-
łości zniszczonego muru obwodowego i pakiet warstw stabilizacyjnych odbu-
dowujących skarpę po zniszczeniu muru.
Wykop 32 eksplorowano jedynie do stropu zasypiska po badaniach z lat 60.
W 2012 roku skoncentrowano się na dwóch elementach – badania budowli
C (nowoodkrytej), oraz muru obwodowego w narożniku zewnętrznym.
Budowlę C, nieznaną dotąd, odsłonięto w wykopach 33, 36 i 37. Jej kon-
strukcję stanowiła kamienna platforma o wymiarach 9 x 10m i różnej miąż-
szości. Strukturę tworzą kamienie piaskowce spojone gliną kredową. Stwier-
dzono, iż spąg muru od strony północno-zachodniej znajduje się na głębokości
4 m. Istnieje domniemanie, iż mur jest rozwarstwiony i jego dolna część pocho-
dzi ze starszej fazy, górna natomiast jest chronologicznie młodsza.
W wykopie 35 dotarto do głębokości około 5m. Odsłonięto tu narożnik do-
brze zachowanego muru kamiennego z ciosów piaskowca rezydencji z fazy 1
oraz nawarstwienia umocnień drewniano-ziemnych. Stwierdzono, iż mur zo-
stał posadowiony na głazach glaukonitytu i przesypce ziemi. Poniżej muru za-
rejestrowano warstwowany układ glaukonitytu i gliny. Niestety nie uzyskano
jednoznacznych argumentów potwierdzających ich naturalne pochodzenie.
Dodatkowo w roku 2012 Miasto Chełm sfinansowało badania oraz konserwa-
cję muru południowego wieży z dwoma narożnikami – wschodnim i zachodnim
182 Andtzej BUKO, Tomasz DZIEŃKOWSKI, Stаnisław GOŁUB
(budowla B). Prace wykonały firmy specjalistyczne. Wykop archeologiczny nr
34 objął narysy murów, sposób posadowienia oraz nawarstwienia ziemne we-
wnątrz obiektu. Dzięki temu obiekt z XIII wieku został udostępniony do celów
turystycznych. Zgodnie z planami Miasta jest początek tworzenia dużego rezer-
watu archeologicznego. Każdego roku będzie dodawany kolejny element.
Wyniki badań z sezonów 2010–2012 pozwalają dokonać wstępnego podsu-
mowania. Według danych archeologicznych i architektonicznych odkryto co
najmniej trzy fazy użytkowania założenia oraz dwie fazy związane z pracami
niwelacyjnymi (ryc. 6):
Faza 1
– Budowa nasypu stabilizacyjnego i murów obwodowych (dziedziniec lub
pałac).
– Wzniesienie tzw. budowli A w centrum założenia. Ponieważ dane są nie-
jednoznaczne zatem nie jest wykluczone, iż budowla ta powstała w fazie 2.
– Wykonanie nasypu stabilizacyjnego.
– Wytyczenie poziomu użytkowego.
– Brak śladów użytkowania.
Faza 2
– Zniszczenie założenia (katastrofa budowlana?).
– Niwelacja i odbudowa założenia.
– Wzniesienie tzw. budowli B (wieża w centrum).
– Odbudowa skarpy wschodniej i budowa umocnień.
– Wytyczenie poziomu użytkowego.
Faza 3
– Rozbudowa założenia i wzniesienie tzw. budowli C (kamiennej platformy).
– Konstrukcja obudowująca mur tzw. budowli A.
– Warstwa użytkowa lub rozsypisko.
Faza 4
– Niwelacja terenu niszcząca warstwy późnośredniowieczne i nowożytne.
Faza 5
– Niwelacje XIX i XX wiek.
* * *
Powyższe wyniki wskazują, iż obecne wzgórze “Wysoka Górka” jest co
najmniej 5m nasypem antropogenicznym przykrywającym relikty czterech
Ryc. 6. Chełm, Wysoka Górka. Przekrój nawarstwień i murów na linii SW–NE. Wykopy 8, 17,
27 i 28 (rys. T. Dzieńkowski i R. Ratajczak)
183REZYDENCJA KSIĄŻĘCA NA “WYSOKIEJ GÓRCE” W CHEŁMIE W ŚWIETLE WYNIKÓW…
budowli kamiennych (mur obwodowy, budowle A, B i C). W wykopach
17 i 25 na głębokości 4,5m odkryto pierwotny poziom terenu ze śladami
spalenizny, będącej reliktami albo starszego osadnictwa, albo pozostałoś-
ciami wzmiankowanego w Kronice halicko-wołyńskiej “małego gródka” z
lat 20. XIII wieku9. Kolejnym etapem była akcja budowlana mająca na celu
zagospodarowanie większej przestrzeni wzgórza pod budowę najpewniej
rezydencji. W wykopie 17 udokumentowano 1,5 m miąższości jednorodny
nasyp stabilizacyjno-wyrównawczy na którym wzniesiono mury budowli.
Poniżej fundamentu kamiennego wykonano stabilizację złożoną z opoki i
5 wylewek wapiennych. Na tak mocnej podstawie wzniesiono mur z ka-
mienia (ciosy piaskowca glaukonitytowego) o szerokości 2 m zbudowany
w układzie opus emplectum o wymiarach 22,5x33 m. Niemożliwa jest od-
powiedź na podstawie dotychczasowych badań czy mury te są reliktami
pałacu czy dziedzińca. Zastanawiający jest również brak śladów użytko-
wania, nieukończone mury i olbrzymie ilości gruzu kamiennego. Dane te
wskazywałyby na katastrofę budowlaną zaistniałą tuż przed ukończeniem
budowli. Według datowań 14C około połowy XIII wieku podjęto odbudowę
założenia. Na ustabilizowanej i podniesionej o 2 m powierzchni wzniesiono
nowy gród fazy 2 otoczony wałami drewniano-ziemnymi, które odkryto
w 2001 i 2011 roku. Ze względu na brak prac w części północnej nie wie-
my jak wyglądała ta część założenia. Nie zostało również rozstrzygnięte w
świetle danych stratygraficznych czy wzniesiono wówczas budowlę A, czy
powstała ona już w fazie 1. Nie zbadano jej pełnego narysu, który we wnę-
trzu miał owalny kształt. Część północna budowli została w dużym stop-
niu zniszczona. Kwestie te podobnie jak jej funkcja wymagają dodatkowych
badań. W centrum założenia, które w fazie 2 najpewniej zajęło znacznie
większy obszar, znajdowała się badana w 2012 roku mieszkalno-obronna
wieża (tzw. budowla B) (ryc. 7). Według Kroniki halicko-wołyńskiej wieża
była “...podbudowana kamieniem na wysokość 15 łokci, zbudowana sama z drewna
ciosanego i pobielona jak ser świeciła się na wszystkie strony”10.
Obiekt miał wymiary 11x12 m i zapewne kilka kondygnacji: mieszkalną,
reprezentacyjną i gospodarcze (ryc. 8). W partii przyziemia w warstwach użyt-
kowych znaleziono tysiące naczyń, przedmioty codziennego użytku, ozdoby
oraz pokonsumpcyjne kości i ości ryb, bydła i świni. Wieża była przebudowy-
wana i użytkowana także w czasach Kazimierza Wielkiego o czym świadczy
znalezisko grosza praskiego.
9 Datowanie tego “pierwszego Chełma”
nadal pozostaje dyskusyjne, jednak podług
wszelkiego prawdopodobieństwa mógł on
być założony już tylko w latach 30. Prze-
gląd zaproponowanych dotychczas poglą-
dów na ten temat zob.: Александрович В.
Мистецькі сюжети холмського літопису
князя Данила Романовича: нотатки до
відчитання, сприйняття та інтерпретації
джерела // Український архео графічний
щорічник. Нова серія. – Київ, 2009. –
Вип. 13–14. – С. 38–42 (Ред.).
10 “…вежа же средѣ города высока . ӕкоже
бити с неӕ ѡкрс̑тъ града под̑сздана Д камене-
емь вь высотоу . е҃ı . лакотъ . создана же сама .
девомъ Р тесанымъ . и оубѣлена ӕко сыръ .
свѧтѧщисѧ С на всеи стороны…”: Ипатьев-
ская летопись // Полное собрание рус-
ских летописей. – Москва, 1998. – Т. 2. –
Стб. 844 (Ред.).
184 Andtzej BUKO, Tomasz DZIEŃKOWSKI, Stаnisław GOŁUB
Ryc. 7. Mury wieży z XIII wieku z fragmentem nowożytnego bruku (fot. T. Dzieńkowski)
Rekonstrukcji jej wyglądu w pierwszej fazie na podstawie źródeł pisa-
nych i wyników badań wykopaliskowych wykonał uczestnik projektu archi-
tekt-archeolog V. Petryk.
W październiku 2012 roku dokonano odbioru konserwatorskiego części
wieży, przeznaczonej do udostępnienia turystom (ryc. 9).
W obrębie założenia odkryto kamienną platformę (budowla C). Na pod-
stawie danych stratygraficznych jej powstanie wiąże się z 3 fazą, kiedy najpew-
niej zmieniono zagospodarowanie terenu. Funkcja budynku pozostaje nadal
nierozstrzygnięta. Być może należy je identyfikować z wieżą lub świątynią (?)
opisywanymi w Kronice.
Wyniki przeprowadzonych badań wskazują na kilka faz użytkowania
wzgórza. Dokumentują to dane stratygraficzne w postaci rozbudowanych
układów nawarstwień oraz rozwarstwienia murów świadczące o wielokrotnie
prowadzonych działaniach budowlanych (por. ryc. 6). Intensywne użytkowa-
nie założenia potwierdzają odkryte przedmioty – pion rogowy do szachów, ob-
robiony kryształ górski, biżuteria srebrna, bransolety szklane, okucia i sprzącz-
ki, monety, krzyżyki kamienne i metalowe oraz tysiące naczyń glinianych.
Ze względu na unikatowy na skalę europejską charakter stanowiska,
ogromny przyrost informacji naukowej, ale i niewystarczający obraz rozbudo-
wy rezydencji, konieczna jest dalsza kontynuacja prac badawczych i udostęp-
nianie po konserwacji kolejnych obiektów zespołu dla ruchu turystycznego.
Prace wykopaliskowe prowadzone w Chełmie były największymi w Pol-
sce realizowanymi badaniami interdyscyplinarnymi ostatnich lat. Budzą duże
185REZYDENCJA KSIĄŻĘCA NA “WYSOKIEJ GÓRCE” W CHEŁMIE W ŚWIETLE WYNIKÓW…
zainteresowanie środowisk naukowych zarówno polskich jak i zagranicznych.
Poza kwestiami naukowymi stanowią one znakomitą promocję miasta i popu-
laryzację archeologii, a przede wszystkim samego zabytku.
Інститут археології та етнології Польської академії наук
“Usługi Archeologiczne”, Холм
Ryc. 8. Rekonstrukcja wieży obronno-mieszkalnej XIII w. w czasach Daniela Romanowicza
(wyk. V. Petryk)
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-93729 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 2221-6294 |
| language | Polish |
| last_indexed | 2025-12-07T16:24:29Z |
| publishDate | 2013 |
| publisher | Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Buko, A. Dzieńkowski, T. Gołub, S. 2016-02-03T13:23:40Z 2016-02-03T13:23:40Z 2013 Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 / A. Buko, T. Dzieńkowski, S. Gołub // Княжа доба: історія і культура. — 2013. — Вип. 7. — С. 175-186. — Бібліогр.: 10 назв. — пол. 2221-6294 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/93729 Публікуються опис археологічно розкритої у 2010–2012 рр. головної частини спорудженої у середині XIII ст. резиденції князя Данила Романовича в Холмі та попередні результати аналізу фаз розбудови й функціонування унікального для Східної Європи резиденційного комплексу. The article describes the main part of the residency of the Prince Daniel Romanovych in Cholm, constructed in the mid-13th century and archaeologically researched in 2010–2012. It discusses the preliminary results of the analysis of the expansion and functioning of this unique for Eastern Europe residential complex. pl Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України Княжа доба: історія і культура Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 Княжа резиденція на “Високій Гірці” в Холмі у світлі результатів археологічних досліджень 2010–2012 років The princely residence “na Wysokiej Gorce” in Cholm in the light of the archaeological research of 2010–2012 Article published earlier |
| spellingShingle | Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 Buko, A. Dzieńkowski, T. Gołub, S. |
| title | Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 |
| title_alt | Княжа резиденція на “Високій Гірці” в Холмі у світлі результатів археологічних досліджень 2010–2012 років The princely residence “na Wysokiej Gorce” in Cholm in the light of the archaeological research of 2010–2012 |
| title_full | Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 |
| title_fullStr | Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 |
| title_full_unstemmed | Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 |
| title_short | Rezydencja książęca na "Wysokiej Gorce” w Chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 |
| title_sort | rezydencja książęca na "wysokiej gorce” w chełmie w świetle wynikow badań archeologicznych z lat 2010–2012 |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/93729 |
| work_keys_str_mv | AT bukoa rezydencjaksiazecanawysokiejgorcewchełmiewswietlewynikowbadanarcheologicznychzlat20102012 AT dzienkowskit rezydencjaksiazecanawysokiejgorcewchełmiewswietlewynikowbadanarcheologicznychzlat20102012 AT gołubs rezydencjaksiazecanawysokiejgorcewchełmiewswietlewynikowbadanarcheologicznychzlat20102012 AT bukoa knâžarezidencíânavisokíigírcívholmíusvítlírezulʹtatívarheologíčnihdoslídženʹ20102012rokív AT dzienkowskit knâžarezidencíânavisokíigírcívholmíusvítlírezulʹtatívarheologíčnihdoslídženʹ20102012rokív AT gołubs knâžarezidencíânavisokíigírcívholmíusvítlírezulʹtatívarheologíčnihdoslídženʹ20102012rokív AT bukoa theprincelyresidencenawysokiejgorceincholminthelightofthearchaeologicalresearchof20102012 AT dzienkowskit theprincelyresidencenawysokiejgorceincholminthelightofthearchaeologicalresearchof20102012 AT gołubs theprincelyresidencenawysokiejgorceincholminthelightofthearchaeologicalresearchof20102012 |