Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka
Celem artykułu jest wskazanie na znaczenie książek i artykułów Witolda Filipczaka w badaniach nad życiem sejmików Prawobrzeżnej Ukrainy w latach 1778–1786. Jest ważne dla badaczy, którzy mają ograniczony kontakt z polską literaturą historyczną. Метою статті є визначення важливості книг і статтей Віт...
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Історичний архів. Наукові студії |
|---|---|
| Datum: | 2015 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Polnisch |
| Veröffentlicht: |
Інститут української археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України
2015
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/95185 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka / A. Stroynowski // Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2015. — Вип. 15. — С. 137-140. — Бібліогр.: 9 назв. — пол. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860123944670986240 |
|---|---|
| author | Stroynowski, A. |
| author_facet | Stroynowski, A. |
| citation_txt | Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka / A. Stroynowski // Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2015. — Вип. 15. — С. 137-140. — Бібліогр.: 9 назв. — пол. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Історичний архів. Наукові студії |
| description | Celem artykułu jest wskazanie na znaczenie książek i artykułów Witolda Filipczaka w badaniach nad życiem sejmików Prawobrzeżnej Ukrainy w latach 1778–1786. Jest ważne dla badaczy, którzy mają ograniczony kontakt z polską literaturą historyczną.
Метою статті є визначення важливості книг і статтей Вітольда Філіпчука у дослідженні діяльності сеймиків Правобережної України в 1778–1786 рр. Дана стаття допоможе дослідникам, які мають обмежений доступ до польськомовної історичної літератури.
The purpose of the article is the indication on the meaning of books and articles Witold Filipczak in research over the life of regional councils (sejmików) of Right-bank-Ukraine in years 1778–1786. Is important for explorers whom have a limited contact with the Polish historic literature.
|
| first_indexed | 2025-12-07T17:40:59Z |
| format | Article |
| fulltext |
Випуск 10
137
УДК 930
Stroynowski Andrzej,
Dr. hab., profesor, kierownik zakladu historii nowozytnei, Akademia im. Jana Długosza, Częstochowa, Polska
ŻYCIE SEJMIKOWE PRAWOBRZEŻNEJ UKRAINY
W PRACACH WITOLDA FILIPCZAKA
Celem artykułu jest wskazanie na znaczenie książek i artykułów Witolda Filipczaka w
badaniach nad życiem sejmików Prawobrzeżnej Ukrainy w latach 1778–1786. Jest ważne dla
badaczy, którzy mają ograniczony kontakt z polską literaturą historyczną.
Słowa kluczowe: Prawobrzeżna Ukraina; sejmiki; wiek XVIII.
Uhonorowanie młodego jeszcze historyka
szerszym omówieniem jego dorobku może
zaskakiwać. Jednak są to badania na tyle ważne,
oparte na bogatym materiale źródłowym, że ich
prezentacja wydaje się ze wszech miar uzasad-
niona. Należy bowiem te wyniki upowszechniać
wśród szerszego kręgu badaczy, specjalizujących
się w historii Prawobrzeżnej Ukrainy, zachęcając
do sięgania do prac, które częstokroć nie zazna-
czają nawet, że poświęcone są tej problematyce.
Tak jest w tym przypadku, gdy najciekawsza z
prac Witolda Filipczaka w tytule zapowiada
skupienie się na problematyce wielkopolskiej,
czyli bardzo odległej od Ukrainy [1]. Jest to
jednak całkowicie mylące, bowiem jest tam
niezwykle bogata dokumentacja życia sejmiko-
wego na Prawobrzeżnej Ukrainie epoce stanisła-
wowskiej, ukazana w pierwszym – najobszer-
niejszym w tej książce – rozdziale, liczącym aż
160 stron, poświęconym skrupulatnemu omówie-
niu układu sił politycznych w Rzeczypospolitej
w latach 1780–1786. Według tej samej kon-
cepcji przedstawiony też został obraz życia
sejmikowego, chociaż głównie w odniesieniu do
sejmików poselskich, we wcześniejszej pracy
Witolda Filipczaka, poświęconej sejmowi 1778
roku [2], w której drugi i nieomal cały trzeci
rozdział zostały poświęcone sejmikom. W
rezultacie w tych dwóch książkach uzyskać
można pełną informację o życiu sejmikowym
Prawobrzeżnej Ukrainy, zyskując też możliwość
swobodnego porównania z innymi ziemiami
Rzeczypospolitej. Uzupełnieniem tych zasadni-
czych prac są artykuły tego badacza. Tu na
szczególną uwagę zasługuje artykuł poświęcony
funkcjonowaniu sejmiku kijowskiego [3],
chociaż formalnie poświęcony został tylko
okresowi zaledwie dwóch lat. Jest on jednak
istotny ze względu na przełomowe znaczenie lat
1780–1781 dla kształtowania się układu sił
politycznych w województwie kijowskim, gdzie
wykształciły się dwie zwalczające się partie:
hetmańska i królewska, skupione odpowiednio
wokół Franciszka Ksawerego Branickiego i
Józefa Stempkowskiego. Bardzo istotny jest
również artykuł poświęcony rugom poselskim
[4], ponieważ zawarta w nim została szczegółowa
analiza okoliczności i sposobów rozwiązania
przez sejm problemu rozdwojenia sejmików:
podolskiego i wołyńskiego w 1786 roku. Zagad-
nienie to zaś wcześniej nie było analizowane od
strony prawnej. Mniejsze znaczenie ma już
artykuł o zmaganiach o mandaty poselskie w
prowincji małopolskiej w 1778 roku [5], gdyż w
znacznym stopniu pokrywa się z ustaleniami z
książki o sejmie 1778 roku, jak też problema-
tyka sejmików ukraińskich jest tam słabiej
wyeksponowana.
Wskazując na te zasadnicze dla ziem Prawo-
brzeżnej Ukrainy prace Witolda Filipczaka
należy zaznaczyć, że wiążą się one z głównym
nurtem jego zainteresowań problematyką
sejmikową. Ujmował ją w szeregu artykułów,
poświęconych poszczególnym województwom i
ziemiom Rzeczypospolitej [6–9]. Właśnie ta
stałość zainteresowań owocuje dopracowaniem
Історичний архів
138
metod badawczych, dogłębną znajomością
źródeł i literatury przedmiotu.
Tu jednak należy wskazać na podstawową
wartość tych prac, które podejmują zagadnienie
niezbyt popularne wśród historyków, niezbyt
chętnie sięgających do problematyki politycznej
lat 1778–1786, uznawanej czasem za okres
straconych szans, gdy nie było żadnych szans na
podejmowanie reform przez «sejmy jałowe».
Było to bowiem okres dominacji rosyjskiej i
wszechwładzy ambasadora Otto Magnusa
Stackelberga. W dodatku nieliczne badania sku-
piają się od lat na śledzeniu zmian w układzie sił
międzynarodowych i walk politycznych w
centrum życia politycznego, czyli w Warszawie,
przy zdecydowanie mniejszym zainteresowaniu
życiem prowincji szlacheckiej, chociaż z dość
częstym odwoływaniem się do roli politycznej i
kulturalnej magnaterii. Na taką sytuację wpływa
również rozproszenie źródeł sejmikowych, jak
też konieczność wykorzystania ogromnej i
rozproszonej po różnych archiwach korespon-
dencji z tego okresu, znanej głównie z kręgu
ówczesnych decydentów życia politycznego,
czyli króla i najbardziej wpływowych magnatów.
Korespondencja szlachecka zaś nie jest prak-
tycznie wykorzystywana, co niepomiernie utrudnia
osiągnięcie postępu w badaniach. Oczywiście
podstawą pozostały źródła wytwarzane przez
sejmiki: instrukcje, lauda, uniwersały i manifesty,
rozproszone po księgach sądowych. Dla
przeanalizowania postawy posłów na kolejnych
sejmach posłużyły diariusze i zbiory mów
sejmowych. Pomocne było również wykorzys-
tanie tzw. Metryki Litewskiej, w której znajdują
się akta Rady Nieustającej. Ciekawym
uzupełnieniem tej bazy źródłowej, częściowo
weryfikującym oficjalne dokumenty sejmikowe,
stała się lektura pamiętników i prasy, głównie
pisanej. Bogata baza źródłowa stanowi o
wartości tych prac, w których nieomal każde
zdanie jest udokumentowane. Wymagało to
zapoznania się ze zbiorami Archiwum Głów-
nego Akt Dawnych w Warszawie, archiwami
państwowymi w Poznaniu, Łodzi, Toruniu oraz
w Krakowie i Lublinie, a także zbiorami ręko-
piśmiennymi Biblioteki Czartoryskich, Biblioteki
Jagiellońskiej, Biblioteki Kórnickiej, Biblioteki
Narodowej, Biblioteki Raczyńskich, Biblioteki
Ossolińskich i Biblioteki im. Zielińskich w
Płocku. W dodatku te materiały źródłowe były
stale konfrontowanie z literaturą przedmiotu,
która wydaje się nieomal kompletna (tylko w
ostatniej z tych prac o sejmikach wielkopolskich
wykorzystano około 480 pozycji).
Z tego właśnie względu wskazane tu prace
Witolda Filipczaka stanowią istotną nowość,
głównie ze względu na szerokie wykorzystanie
pomijanych dotychczas źródeł. Nie są to zresztą
tylko materiały sejmikowe, bo ostateczną
weryfikację postaw politycznych szlachty i jej
posłów dostarczał przebieg kolejnych sejmów
(1778–1786), które od lat stanowią przedmiot
zainteresowania tego Autora. W rezultacie w
kolejnych pracach czytelnik uzyskuje chronolo-
giczny obraz przygotowania, przebiegu i rezul-
tatów kolejnych akcji sejmikowych, z analizą
wyników wyborów (deputatów, kandydatów do
urzędniczego awansu i posłów) i treści instrukcji
poselskich. Tu również, przy charakterystyce
poszczególnych posłów, analizie została pod-
dana aktywność sejmowa posłów i zgodność ich
wypowiedzi z zaleceniami instrukcji. Przed-
stawione też zostały zagadnienia formalne, czyli
miejsce obrad, zagajanie ich i prowadzenie, a
także procedura spisywania instrukcji i laudów
sejmikowych. Dzięki temu można zapoznać się
nie tylko z zasadniczym układem sił politycz-
nych na każdym sejmiku, gdzie ścierały się
wpływy dworu królewskiego i magnackiej
opozycji, ale również z lokalnymi powiązaniami
i konflikty, które zmieniały się w ciągu tych lat,
ponieważ dochodziło do emancypowania się
lokalnych przywódców szlacheckich spod
wpływów magnackich. Prowadziło to często
nawet do osłabienia pozycji głównych stronnictw,
które rozdzielała rywalizacja ambitnych liderów,
jak chociażby Grocholskich ze Szczęsnym
Potockim. Te ambicje prowadziły czasem do
działań niezbyt przemyślanych, jak w przypadku
rozdwojenia sejmiku wołyńskiego w 1786 roku,
gdy przeciw sobie wystąpili bracia Sanguszkowie,
działający wówczas – przynajmniej formalnie –
w ramach stronnictwa dworskiego. Tak szeroko
Випуск 10
139
ujmowana ilość zagadnień poruszanych w tych
pracach jest więc bardzo szeroka i wymagała
dużej dyscypliny w prezentowaniu zgromadzo-
nych materiałów.
Ocena warsztatowej wartości musi być
wysoka. Źródła zostały wykorzystane w sposób
budzący uznanie, głównie z powodu krytycznej
analizy i umiejętnego wyciągania wniosków
oraz dbałością o rzetelne przedstawianie
zagadnień w oparciu o bogaty materiał źródłowy i
literaturę przedmiotu. Wiąże się z tym dążenie
do ukazania szerszej wizji wydarzeń, do ich
syntetyzowania, chociaż czasem pojawiają
niedostatki w dyscyplinie narracji, wyrażające
się w podejmowaniu wątków, niewiele wno-
szących do poruszanych zagadnień. W ostatecz-
nym jednak rezultacie, przy nasuwających się
czasem zastrzeżeń do zbyt szerokiego
ujmowania niektórych zagadnień, otrzymujemy
jednak bardzo szeroki i wnikliwy obraz postaw
politycznych społeczeństwa szlacheckiego, dróg
awansu politycznego i majątkowego, a także ich
zależności od umiejętności wpisania się w
system rządów królewsko-ambasadorskich. Z
prac tych wyłania się obraz ówczesnej szlachty,
zwłaszcza zaś jej aspiracji, poglądów i
powiązań. W pracach tych ukazana też została
wizja ogólnych mechanizmów politycznych w
epoce stanisławowskiej, która przyniosła
ograniczenie roli sejmikowych inicjatyw, które
w warunkach «partyjnej» dyscypliny nie miały
szans realizacji. W tej sytuacji instrukcje i lauda
sejmikowe pozostają świadectwem poglądów
lokalnych liderów szlacheckich, ale wyrażanych
właściwie tylko na sejmikach. W trakcie
sejmowych obrad zaś ci sami przywódcy, już
jako wybrani przedstawiciele sejmików, rezygno-
wali z obrony, czy nawet prób przedstawienia
tych postulatów. Ta skala podporządkowania się
oczekiwaniom głównych decydentów życia
politycznego najbardziej widoczna jest oczywiście
w partii rządzącej, czyli w obozie królewsko-
ambasadorskim. Słuszne również jest stwier-
dzenie, że poselscy reprezentanci sejmików
najchętniej angażowali się w dyskusje w izbach
połączonych, gdyż dawało to im znacznie
większą możliwość zaprezentowania się i
zdobycia uznania przywódców partyjnych.
Warto tu jednak zaznaczyć, że te wystąpienia
nie miały raczej wielkiego znaczenia politycznego
i sprowadzały się do popisów oratorskich, które
skutecznie wyczerpywały i tak zbyt krótki czas
obrad. W tej sytuacji wśród sejmujących i
sejmikujących musiało narastać przekonanie o
możliwości naprawy systemu tylko poprzez
wydłużenie obrad sejmu, poprzez zagwaranto-
wanie czasu na przedstawianie postulatów
sejmików.
Na zakończenie muszę tu podkreślić
sprawność językową narracji oraz wyjątkową w
obecnych czasach kulturę dyskusji naukowej,
prezentowaną w omawianych pracach przez
Witolda Filipczaka. Nie spotykamy się tu z
zarzucaniem niekompetencji, czy wręcz obraża-
niem innych badaczy. Odnosi się to nawet do
polemiki z ustaleniami historyków, którzy nie
wykazali takiego umiaru w stosunku do
wcześniejszych prac tego Autora. Ograniczał się
on najczęściej do korygowania błędów innych
badaczy poprzez wskazanie tylko błędu (daty,
tytułu, imienia, czy nazwiska), dążąc często do
wyjaśnienia źródła takiej pomyłki. Z rzadka zaś
szerzej wyjaśniał istotę polemiki z innymi
historykami, nie deprecjonując ich badań, czy
tym bardziej nie odrzucając całkowicie wartości
źródeł. W moim przekonaniu jest to właściwa
postawa historyka.
ŹRÓDŁА І LITERATURA
1. Filipczak W. Życie sejmikowe prowincji wielkopolskiej w latach 1780–1786 / W. Filipczak. – Łódź, 2012. – S. 674.
2. Filipczak W. Sejm 1778 roku / W. Filipczak. – Warszawa, 2000. – S. 363.
3. Filipczak W. Stronnictwo regalistyczne w województwie kijowskim 1780–1782 / W. Filipczak // Przegląd Nauk
Historycznych. – 2009. – R. VIII. – Nr. 1. – S. 79–104.
4. Filipczak W. Rugi poselskie i losy «rozdwojonych» sejmików przedsejmowych w latach 1778–1786 /
W. Filipczak// Czasopismo Prawno-Historyczne. – 1997. – T. XLIX, z. 1–3. – S. 65–85.
Історичний архів
140
5. Filipczak W. Walka o mandaty poselskie w prowincji małopolskiej przed sejmem 1778 roku/ W. Filipczak // Acta
Universitatis Lodziensis. Folia Historica. – 1996. – Nr. 58. – S. 103–127.
6. Filipczak W. Aktywność sejmikowa regalistów w województwie rawskim w latach 1780–1786 / W. Filipczak //
Rocznik Łódzki. – 2010. – T. LVII. – S. 11–39.
7. Filipczak W. Ekonomie litewskie w polityce sejmikowej Stanisława Augusta po upadku Antoniego Tyzenhauza
(1780–1783) / W. Filipczak // Przegląd Nauk Historycznych. –2006. – R. V, nr 1(9). – S. 235–276.
8. Filipczak W. Sejmiki województwa płockiego 1780–1786 / W. Filipczak // Przegląd Nauk Historycznych. – 2006.
– R. VIII, nr 2. – S. 23–62.
9. Filipczak W. Sejmiki ziemi czerskiej 1780–1786 / W. Filipczak // Przegląd Nauk Historycznych. – 2010. – R. IX,
nr 1. – S. 139–179.
A. Стройновський, Академія ім. Яна Длугоша, м. Ченстхова, Польща
ЖИТТЯ СЕЙМИКІВ ПРАВОБЕРЕЖНОЇ УКРАЇНИ У ПРАЦЯХ ВІТОЛЬДА ФІЛІПЧУКА
Метою статті є визначення важливості книг і статтей Вітольда Філіпчука у дослідженні діяльності
сеймиків Правобережної України в 1778–1786 рр. Дана стаття допоможе дослідникам, які мають обмежений
доступ до польськомовної історичної літератури.
Ключові слова: Правобережна Україна; сеймики; XVIII ст.
A. Stroinovskiy, Yan Dlogosh Academy, Chenstohowa, Poland
LIFE OF REGIONAL COUNCILS (SEJMIKÓW) OF RIGHT-BANK-UKRAINE IN WORKS OF WITOLD
FILIPCZAK
The purpose of the article is the indication on the meaning of books and articles Witold Filipczak in research over
the life of regional councils (sejmików) of Right-bank-Ukraine in years 1778–1786. Is important for explorers whom
have a limited contact with the Polish historic literature.
Keywords: Right-bank-Ukraine; regional councils; the age XVIII.
© Стройновський А., 2015 Дата надходження статті до редколегії 06.06.2015
Рецензенти: д-р іст. наук, професор Сінкевич Є. Г.;
д-р іст. наук, професор Срогош Т.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-95185 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 1609-7742 |
| language | Polish |
| last_indexed | 2025-12-07T17:40:59Z |
| publishDate | 2015 |
| publisher | Інститут української археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Stroynowski, A. 2016-02-16T15:16:07Z 2016-02-16T15:16:07Z 2015 Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka / A. Stroynowski // Історичний архів. Наукові студії: Зб. наук. пр. — Миколаїв: ЧДУ ім. Петра Могили, 2015. — Вип. 15. — С. 137-140. — Бібліогр.: 9 назв. — пол. 1609-7742 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/95185 930 Celem artykułu jest wskazanie na znaczenie książek i artykułów Witolda Filipczaka w badaniach nad życiem sejmików Prawobrzeżnej Ukrainy w latach 1778–1786. Jest ważne dla badaczy, którzy mają ograniczony kontakt z polską literaturą historyczną. Метою статті є визначення важливості книг і статтей Вітольда Філіпчука у дослідженні діяльності сеймиків Правобережної України в 1778–1786 рр. Дана стаття допоможе дослідникам, які мають обмежений доступ до польськомовної історичної літератури. The purpose of the article is the indication on the meaning of books and articles Witold Filipczak in research over the life of regional councils (sejmików) of Right-bank-Ukraine in years 1778–1786. Is important for explorers whom have a limited contact with the Polish historic literature. pl Інститут української археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України Історичний архів. Наукові студії Вітчизняна та всесвітня історія Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka Життя сеймиків Правобережної України в працях Вітольда Філіпчака Жизнь сеймиков Правобережной Украины в работах Витольда Филипчака Life of regional councils (sejmików) of Right-Bank-Ukraine in works of Witold Filipczak Article published earlier |
| spellingShingle | Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka Stroynowski, A. Вітчизняна та всесвітня історія |
| title | Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka |
| title_alt | Життя сеймиків Правобережної України в працях Вітольда Філіпчака Жизнь сеймиков Правобережной Украины в работах Витольда Филипчака Life of regional councils (sejmików) of Right-Bank-Ukraine in works of Witold Filipczak |
| title_full | Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka |
| title_fullStr | Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka |
| title_full_unstemmed | Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka |
| title_short | Życie sejmikowe Prawobrzeżnej Ukrainy w pracach Witolda Filipczaka |
| title_sort | życie sejmikowe prawobrzeżnej ukrainy w pracach witolda filipczaka |
| topic | Вітчизняна та всесвітня історія |
| topic_facet | Вітчизняна та всесвітня історія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/95185 |
| work_keys_str_mv | AT stroynowskia zyciesejmikoweprawobrzeznejukrainywpracachwitoldafilipczaka AT stroynowskia žittâseimikívpravoberežnoíukraínivpracâhvítolʹdafílípčaka AT stroynowskia žiznʹseimikovpravoberežnoiukrainyvrabotahvitolʹdafilipčaka AT stroynowskia lifeofregionalcouncilssejmikowofrightbankukraineinworksofwitoldfilipczak |