Life and work of N. N. Bogolyubov (on his 100th birthday)
Saved in:
| Date: | 2009 |
|---|---|
| Main Authors: | , |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian English |
| Published: |
Institute of Mathematics, NAS of Ukraine
2009
|
| Online Access: | https://umj.imath.kiev.ua/index.php/umj/article/view/3085 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Ukrains’kyi Matematychnyi Zhurnal |
| Download file: |  |
Institution
Ukrains’kyi Matematychnyi Zhurnal| _version_ | 1860509114736574464 |
|---|---|
| author | Samoilenko, A. M. Самойленко, А. М. |
| author_facet | Samoilenko, A. M. Самойленко, А. М. |
| author_sort | Samoilenko, A. M. |
| baseUrl_str | https://umj.imath.kiev.ua/index.php/umj/oai |
| collection | OJS |
| datestamp_date | 2020-03-18T19:44:57Z |
| first_indexed | 2026-03-24T02:35:58Z |
| format | Article |
| fulltext |
I�S�T�O�R�I�Q� �N�A�U�K�Y
ÛYTT{VYJ I TVORÇYJ ÍLQX
MYKOLY MYKOLAJOVYÇA BOHOLGBOVA
(do 100-riççq vid dnq narodΩennq)
U 1908 roci v domovij cerkvi huberns\koho budynku NyΩn\oho Novhoroda povin-
çalysq vykladaç Zakonu BoΩoho, heohrafi], rosijs\ko] movy, dydaktyky, peda-
hohiky NyΩn\ohorods\koho [parxial\noho uçylywa, lohiky, psyxolohi], istori]
filosofi] NyΩn\ohorods\ko] duxovno] seminari] Mykola Myxajlovyç Boholg-
© A. M. SAMOJLENKO, 2009
1130 ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
ÛYTT{VYJ I TVORÇYJ ÍLQX MYKOLY MYKOLAJOVYÇA BOHOLGBOVA … 1131
bov ta vykladaç muzyky Instytutu ßlqxetnyx divçat mista NyΩn\oho Novhoroda
Ol\ha Mykola]vna Lgminars\ka, a 8 (21) serpnq 1909 roku u nyx narodyvsq per-
ßyj syn — Mykola. U Ωovtni c\oho Ω roku Mykolu Myxajlovyça bulo posvq-
çeno v san svqwenyka, i vin pohodyvsq zajnqty misce zakonovçytelq v NiΩyn-
s\komu istoryko-filolohiçnomu instytuti knqzq Bezborod\ka. Sim’q pere]xala
do NiΩyna, de projßly perßi majΩe çotyry roky dytynstva Koli Boholgbova.
VΩe u try roky z vyrazom hlyboko] zadumlyvosti vin xodyt\ z palyçkog po Ni-
Ωynu — duΩe serjozna moloda lgdyna — mrigçy „staty spoçatku poΩeΩny-
kom, a potim banwykom”, qk zhaduvaly pizniße bat\ky. Dytqçi mri] zmingvalysq,
postijnym zalyßavsq potqh do znan\: u NiΩyni Kolq navçyvsq çytaty rosij-
s\kog, bat\ko poçav vçyty joho nimec\kij movi.
U 1913 roci sim’q pere]xala do Ky[va, de Mykola Myxajlovyç Boholgbov po-
siv misce profesora bohosliv’q Universytetu sv. Volodymyra, zaxystyv doktor-
s\ku robotu „Filosofiq relihi]” ta otrymav u 1917 roci stupin\ doktora boho-
sliv’q. Dlq Koli v cej Ωe period do vyvçennq nimec\ko] movy bat\ko doluçyv u
1915 roci vyvçennq osnov francuz\ko] movy, a u 1916 roci — anhlijs\ko]. U
1916 – 1917 rokax Mykola Myxajlovyç poçav hotuvaty syniv Mykolu ta Olek-
siq, qkyj narodyvsq v NiΩyni 1911 roku, do himnazi]. Maty navçala syniv notnij
hramoti ta hri na pianino, xoça velykyx uspixiv tut ne dosqhla – çy to ]j ne vy-
staçylo vymohlyvosti, çy to ]] uçnqm zabraklo potqhu do muzyky.
U 1917 roci Mykola pißov u pidhotovçyj klas Perßo] Oleksandrivs\ko]
klasyçno] ky]vs\ko] himnazi], vçyvsq dobre, mav neharazdy lyße z odnoho predme-
tu – aryfmetyky, i nastil\ky velyki, wo vçytel\ odnoho razu skazav jomu: „Z
tebe, Kolg, matematyka ne bude!”
V period revolgci] Mykola Myxajlovyç Boholgbov zalyßyvsq bez roboty v
universyteti (kafedru bohosliv’q likviduvaly) i v 1920 roci pißov na parafig v
selo Velyka Kruça na Poltavwyni svqwenykom sil\s\ko] cerkvy. Syna Myko-
lu, vraxovugçy riven\ znan\, pryjnqly do ßostoho klasu miscevo] ßkoly. Vy-
kladannq provodylos\ ukra]ns\kog movog, qku Mykola ßvydko opanuvav.
„Kobzar” T. Íevçenka buv nym proçytanyj ne odyn raz, a mudri rqdky z n\oho
Mykola Mykolajovyç zhaduvav protqhom bahat\ox podal\ßyx rokiv. U cij
ßkoli Mykola provçyvsq v ßostomu ta s\omomu klasax. Atestat pro zakinçen-
nq semyriçky, otrymanyj u Velykij Kruçi, stav [dynym dokumentom pro osvitu,
qkyj vin otrymav za vse svo[ Ωyttq. Nastupnym dokumentom buv dyplom dokto-
ra matematyky. A matematykog Mykola poçav serjozno zajmatysq same u Vely-
kij Kruçi: spoçatku rozv’qzav usi zadaçi naqvnyx pidruçnykiv z aryfmetyky,
potim — z alhebry. I same v cej ças Mykola zrobyv svog perßu naukovu robotu:
ne magçy pidruçnyka z tryhonometri], vin vidnovyv za okremymy tryhonometryç-
nymy spivvidnoßennqmy, zapysanymy jomu odnym iz vçyteliv, usi inßi spivvidno-
ßennq tryhonometri].
Nastav ças zajnqtysq vywog matematykog. Bat\ko vyrißyv sam opanuvaty
ta navçyty syna matematyçnomu analizu. Nevdovzi z’qsuvalosq, wo uçen\ duΩe
ßvydko vyperedyv uçytelq, zasvo]vßy predmet za pidruçnykom „Dyferencial\-
ne ta intehral\ne çyslennq” Hrenvillq.
Povernuvßys\ do Ky[va naprykinci 1922 roku, Mykola Myxajlovyç zrozu-
miv, wo starßoho syna treba navçaty dali i serjozno. Na toj ças u vici trynad-
cqty rokiv Mykola mav znannq ne nyΩçe matematyçnoho fakul\tetu universy-
tetu, opracgvav nyzku pidruçnykiv rosijs\kog, anhlijs\kog ta francuz\kog
movamy, prostudigvav p’qtytomnyj traktat O. D. Xvol\sona z fizyky. Za pora-
dog profesora M. O. Stolqrova, davn\oho svoho znajomoho we z universytetu,
Mykola Myxajlovyç pißov iz synom do akademika D. O. Hrave — vçenoho-univer-
sala, matematyka Peterburz\ko] matematyçno] ßkoly P. L. Çebyßeva, — i toj
dozvolyv Mykoli vidviduvaty svij naukovyj seminar z alhebry.
Porqd iz doroslymy lgd\my, vykladaçamy j aspirantamy z’qvyvsq malen\ko-
ho zrostu xuden\kyj xlopçyk, kotryj spoçatku buv ob’[ktom Ωartiv. Ale neza-
barom Ωarty prypynylysq: vyqvylos\, wo „cej typ” volodi[ matematyçnymy me-
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
1132 A. M. SAMOJLENKO
todamy ne hirße, a, moΩlyvo, krawe za bahat\ox uçasnykiv seminaru. I najholov-
niße — xlopçyk ne til\ky volodi[ aparatom matematyky, a vmi[ matematyçno
myslyty. Krim toho, vin doskonalo znav fizyku. Qk povidomyv Mykoli Myxaj-
lovyçu D. O. Hrave, sluxaty lekci] v bud\-qkomu vywomu navçal\nomu zakladi
Mykoli vΩe nema[ potreby, z nym neobxidno pracgvaty indyvidual\no.
U D. O. Hrave Mykola probuv kil\ka misqciv. Ale odnoho razu seminar vid-
vidav M. M. Krylov i poznajomyvsq z najmolodßym joho uçasnykom. Potim vin
zustrivsq z Mykolog Myxajlovyçem Boholgbovym i zaproponuvav perevesty
Mykolu na joho kafedru. Nezadovho do c\oho Mykola Mytrofanovyç buv obra-
nyj akademikom UAN i oçolyv kafedru matematyçno] fizyky. Osnovna dumka,
vyslovlena nym M. M. Boholgbovu, bula takog: „Hrave zipsu[ Vaßoho syna, vin
sprqmu[ joho na alhebru”. Varto zauvaΩyty, wo na poçatku XX st. alhebru vva-
Ωaly najabstraktnißog z matematyçnyx nauk, pozbavlenog bud\-qkoho prak-
tyçnoho zastosuvannq. Tym bil\ße, wo D. O. Hrave vse Ωyttq mriqv rozv’qzaty
velyku zadaçu Ferma, a zaxoplennq neg mohlo zaßkodyty molodomu talantu.
Tak, za zhodog D. O. Hrave, Mykola otrymav novoho naukovoho kerivnyka. Bulo
Mykoli „aΩ” trynadcqt\ rokiv, dytynstvo zakinçylosq. „Praktyçno, pislq 13
rokiv dytynstva u n\oho vΩe ne bulo”, — zhaduvav brat Oleksij Boholgbov.
Poçalysq roky naukovo] tvorçosti. Perßa robota „Pro povedinku rozv’qzkiv
linijnyx dyferencial\nyx rivnqn\ na neskinçennosti” napysana Mykolog My-
kolajovyçem u 1924 roku i podana do Malo] prezydi] Ukrholovnauky pry zaraxu-
vanni M. M. Boholgbova do aspirantury. Dokument pro ce zaraxuvannq — pro-
tokol # 32 vid 1 çervnq 1925 roku — svidçyv: „Vraxovugçy fenomenal\ni zdib-
nosti z matematyky vvaΩaty M. M. Boholgbova na posadi aspiranta naukovo-dos-
lidnyc\ko] kafedry matematyky v Ky[vi vid 18.06.1925 r. Zanesty joho do spys-
ku na zarobitnu platu”. Naukovym kerivnykom bulo zatverdΩeno M. M. Kry-
lova.
U 1925 roci z’qvylasq perßa publikaciq M. M. Boholgbova spil\no z
M.UM.UKrylovym: „Pro Rayleigh’iv pryncyp v teori] dyferencial\nyx rivnqn\
matematyçno] fizyky ta pro odnu Ejlerovu metodu v variqcijnim çyslenni” (Pr.
fizyko-matematyçnoho viddilennq VUAN, t. 3, vyp. 3, s. 39 – 57). Ce buv poçatok
seri] spil\nyx iz M. M. Krylovym doslidΩen\, wo pryvely do novoho naukovoho
naprqmku — nelinijno] mexaniky.
Zaraxuvannq v aspiranturu spivpalo v çasi z povernennqm sim’] Boholgbovyx
do NyΩn\oho Novhoroda, de Mykola Myxajlovyç buv obranyj nastoqtelem
Spas\ko] cerkvy, i Mykola Mykolajovyç zalyßyvsq v Ky[vi sam.
U 1929 roci navçannq v aspiranturi bulo zaverßene robotog „Pro deqki me-
tody u variacijnomu çyslenni”, a Mykolu Mykolajovyça zaraxuvaly na posadu
naukovoho spivrobitnyka kafedry matematyçno] fizyky.
V 1930 roci vin otrymav premig Bolons\ko] akademi] za rozv’qzannq odni[]
problemy variacijnoho çyslennq, a ßostoho kvitnq c\oho Ω roku na zahal\nyx
zborax fizyko-matematyçnoho viddilennq VUAN za podannqm akademikiv
D.UO.UHrave ta M. M. Krylova Mykoli Mykolajovyçu Boholgbovu bulo prysud-
Ωeno vçenyj stupin\ doktora matematyky honoris causa (bez zaxystu dysertaci]).
Buv jomu nepovnyj dvadcqt\ odyn rik, u naukovomu dorobku naraxovuvalosq 20
publikacij, 15 iz nyx vydano francuz\kog movog, joho im’q vΩe vidome u svito-
vomu matematyçnomu tovarystvi (Italiq, Franciq, Nimeççyna).
U tomu Ω roci M. M. Boholgbov proponu[ novu pobudovu teori] rivnomirnyx
majΩe periodyçnyx funkcij, vysoko ocinenu zasnovnykom ci[] matematyçno]
teori] H. Borom, de rozkryva[ ]] hlybynnyj zv’qzok iz zahal\nog teoremog pro
povedinku linijnyx kombinacij dovil\no] obmeΩeno] funkci].
Tym çasom u NyΩn\omu Novhorodi v Ωytti sim’] Boholgbovyx vidbuvagt\sq
zminy. V 1928 roci Mykolu Myxajlovyça bez vysunennq zvynuvaçen\ zaareßto-
vugt\, i sim’q zalyßa[t\sq na utrymanni Ol\hy Mykola]vny. Mykola Myko-
lajovyç, qk moΩe, dopomaha[, nadsylagçy nevelyki sumy materi, vydilqgçy ]x zi
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
ÛYTT{VYJ I TVORÇYJ ÍLQX MYKOLY MYKOLAJOVYÇA BOHOLGBOVA … 1133
svo[] naspravdi hroßovo] zarplaty. Pislq bahat\ox bezrezul\tatnyx zvernen\ u
rizni instanci] stosovno zvil\nennq Mykoly Myxajlovyça vin po]xav do Moskvy,
de domihsq zustriçi z holovog ODPU V. R. MenΩyns\kym, pislq qko] Mykolu
Myxajlovyça vidpustyly na volg. Ce stalosq v 1931 roci, a çerez çotyry roky,
vΩe pislq smerti bat\ka, Mykola Mykolajovyç prydbav dvokimnatnu kvartyru
na vul. Lgterans\kij i zabrav Ol\hu Mykola]vnu do sebe v Ky]v.
Kafedra matematyçno] fizyky VUAN mala odnu xarakternu osoblyvist\:
M.UM. Krylov za osvitog buv hornym inΩenerom, vysoko cinuvav svo[ inΩenerne
zvannq i v koΩnij matematyçnij zadaçi cikavyvsq moΩlyvistg ]] zastosuvannq do
texniky. Cg inΩenernu sprqmovanist\ vin prywepyv takoΩ svo[mu uçnevi (a
Mykola Mykolajovyç buv [dynym joho uçnem). Tomu ne dyvno, wo v period roz-
vytku radiotexniky j aviaci] naukovci kafedry ßvydko perejßly do problem
teori] nelinijnyx kolyvan\, i, poçynagçy z 1930 roku, vzqlysq za ]x rozv’qzannq.
Protqhom 1932 – 1937 rokiv Mykola Mykolajovyç Boholgbov razom zi svo]m
uçytelem Mykolog Mytrofanovyçem Krylovym rozrobyly cilkom novu ob-
last\ matematyçno] fizyky — teorig nelinijnyx kolyvan\, nazvanu nymy neli-
nijnog mexanikog. DoslidΩennq buly sprqmovani na rozrobku novyx metodiv
asymptotyçnoho intehruvannq nelinijnyx dyferencial\nyx rivnqn\, wo opysu-
gt\ kolyvni procesy. Vperße u sviti buv zaproponovanyj praktyçno zruçnyj ta
stroho matematyçno ob©runtovanyj aparat doslidΩennq kolyvnyx procesiv iz
ßyrokym diapazonom zastosuvan\. Osoblyvistg cyx metodiv [ te, wo vony nada-
gt\ moΩlyvist\ otrymaty asymptotyçni rozklady rozv’qzkiv kolyvnyx system,
qki ne mistqt\ tak zvani sekulqrni çleny. Ostanni, qk vidomo, „zabrudnggt\”
rozklady, roblqt\ ]x neprydatnymy dlq qkisno] xarakterystyky rozv’qzkiv, zo-
krema dlq doslidΩennq ]x periodyçnosti, kvaziperiodyçnosti, stijkosti, povedin-
ky pry t → ∞ . Krim toho, avtory cyx metodiv, vykorystavßy rezul\taty
A.UPuankare ta A. DanΩua z teori] dynamiçnyx system na tori, provely qkisnyj
analiz kolyvnyx system druhoho porqdku: znajßly dlq nyx umovy naqvnosti
kvaziperiodyçnyx rozv’qzkiv ta opysaly ]x asymptotyçnu povedinku na neskin-
çennosti.
Provedeni u 1932 – 1934 rokax doslidΩennq buly oformleni qk spil\ni mo-
nohrafi] c\oho periodu „Pro deqki formal\ni rozklady nelinijno] mexaniky”,
„Nov¥e metod¥ nelynejnoj mexanyky” ta „PryloΩenye metodov nelynejnoj
mexanyky k teoryy stacyonarn¥x kolebanyj”.
Perßa reakciq matematyçno] hromads\kosti na novi metody bula neodnoznaç-
nog. Tak, na druhomu Vsesogznomu matematyçnomu z’]zdi v Leninhradi u 1934
roci A. A. Markov (u podal\ßomu — çlen-korespondent RAN) u svo]j dopovidi
rizko krytykuvav teorig stacionarnyx kolyvnyx procesiv, zasterihagçy proty ]]
ßyrokoho zastosuvannq, osoblyvo v zadaçax radiotexniky ta aerodynamiky. Ale
ças pidtverdyv pravotu M. M. Krylova i M. M. Boholgbova, pry c\omu vydannq
M. M. Boholgbovym u 1945 roci monohrafi] „O nekotor¥x statystyçeskyx me-
todax v matematyçeskoj fyzyke” ostatoçno sprostuvalo zastereΩennq
A.UA.UMarkova, oskil\ky tam Mykola Mykolajovyç naviv strohe matematyçne
ob©runtuvannq novyx metodiv.
U monohrafi] „PryloΩenye metodov nelynejnoj mexanyky k teoryy stacyo-
narn¥x kolebanyj” avtory, doslidΩugçy kvaziperiodyçni rozv’qzky, zaproponu-
valy novu ideg znaxodΩennq mnohovydu, zapovnenoho intehral\nymy kryvymy
rivnqnnq, qk neruxomo] toçky deqkoho intehral\noho operatora. Cq ideq bula
rozvynuta nymy do metodu intehral\nyx mnohovydiv u monohrafiqx 1935 roku ta
zaverßal\nij monohrafi] danoho periodu 1937 roku „Vvedenye v nelynejnug
mexanyku”. U cyx Ωe monohrafiqx bulo vperße sformul\ovano ideg znaxod-
Ωennq periodyçnyx rozv’qzkiv bahatoçastotnyx kolyvnyx system, qku bulo roz-
vynuto do odnoçastotnoho metodu nelinijno] mexaniky. Nareßti, tisnyj zv’qzok
asymptotyçnyx metodiv intehruvannq nelinijno] mexaniky z metodom userednen-
nq v nebesnij mexanici zmusyv M. M. Boholgbova prydilyty osoblyvu uvahu
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
1134 A. M. SAMOJLENKO
ostann\omu, rozßyryty kolo joho zastosuvannq ta dovesty osnovni teoremy jo-
ho ob©runtuvannq.
U 1936 roci krim osnovno] roboty na kafedri matematyçno] fizyky, wo pro-
dovΩyla svo[ isnuvannq v skladi Instytutu budivel\no] mexaniky, M. M. Boho-
lgbov poçyna[ vykladaty v Ky]vs\komu universyteti ta otrymu[ zvannq pro-
fesora.
U 1937 roci Mykola Mykolajovyç odruΩu[t\sq z {vheni[g Oleksandrivnog
Piraßkovog, z qkog poznajomyvsq v 1931 roci.
V 1939 roci M. M. Boholgbova obyragt\ çlenom-korespondentom AN URSR.
Krim doslidΩennq zadaç z nelinijno] mexaniky Mykola Mykolajovyç cika-
vyt\sq i problemamy teori] dynamiçnyx system. Tak, u 1937 roci u spil\nij iz
M.UM.UKrylovym monohrafi] „Zahal\na teoriq miry v nelinijnij mexanici” vony,
po suti, proponugt\ novu pobudovu teori] invariantno] miry rivnqn\ nelinijno]
mexaniky. Osnovog ci[] teori] [ ponqttq erhodyçno] mnoΩyny ta nyzka dostat-
n\o „tonkyx” teorem pro moΩlyvist\ rozbyttq invariantno] miry na nerozkladni
invariantni miry, lokalizovani v erhodyçnyx mnoΩynax.
U monohrafiqx 1939 roku „Pro deqki problemy erhodyçno] teori] stoxastyç-
nyx system” ta „Pro rivnqnnq Fokkera – Planka, wo vyvodyt\sq z teori] per-
turbaci] metodom, zasnovanym na spektral\nyx vlastyvostqx perturbacijnoho
hamil\toniana” M. M. Boholgbov i M. M. Krylov vyvçagt\ pytannq pro poqvu
stoxastyçnyx zakonomirnostej u dynamiçnyx systemax, qki znaxodqt\sq pid di[g
vypadkovyx zburen\. Vysunuvßy ideg, wo vypadkovyj proces v zaleΩnosti vid
vyboru ßkaly çasu moΩna rozhlqdaty qk dynamiçnyj, markovs\kyj, a v zahal\-
nomu vypadku — nemarkovs\kyj proces, M. M. Krylov ta M. M. Boholgbov tym
samym vperße zaprovadyly ponqttq pro i[rarxig çasiv u nerivnovaΩnij statys-
tyçnij fizyci.
U 1940 roci u sim’] Boholgbovyx narodyvsq perßyj syn. Za zavedenog tra-
dyci[g joho nazvaly Mykolog. U 1941 roci M. M. Boholgbov razom iz sim’[g
vy]xav do Ufy — miscq evakuaci] Akademi] nauk URSR. U 1942 roci v sim’] Boho-
lgbovyx narodyvsq druhyj syn — Pavlo. V 1943 roci rozpoçalasq reevakuaciq
ustanov, i sim’q Boholgbovyx bula reevakujovana do Moskvy.
Ves\ cej period Mykola Mykolajovyç Boholgbov pracgvav nad rozv’qzan-
nqm deqkyx zadaç oboronnoho pryznaçennq, çytav lekci], vyvçav praci Bol\cma-
na ta Hibbsa, prahnuçy „perekynuty mistok” miΩ metodamy nelinijno] mexaniky
ta statystyçnymy metodamy. Vid statystyçnyx ta jmovirnisnyx metodiv vin pe-
rejßov do kvantovo] mexaniky, ide] qko] znovu Ω taky peretynagt\sq z joho roz-
dumamy pro metod intehral\nyx mnohovydiv ta metod userednennq, rozrobleni
we v dovo[nni roky.
Pislq povernennq u 1944 roku do Ky[va M. M. Boholgbov prodovΩu[ svog
doslidnyc\ku robotu v tomu Ω naprqmku, qkym vin zajmavsq pid ças evakuaci]
(spoçatku v Ufi, a potim u Moskvi). Tomu zakonomirnym [ te, wo perßa povo[nna
monohrafiq M. M. Boholgbova „O nekotor¥x statystyçeskyx metodax v matema-
tyçeskoj fyzyke”, qka vyjßla v 1945 roci, we prysvqçena metodam nelinijno]
mexaniky, a druha „Problem¥ dynamyçeskoj teoryy v statystyçeskoj fyzyke”,
nadrukovanu u 1946 roci, vΩe stosu[t\sq teoretyçno] fizyky. Za ci roboty v
1947 roci M. M. Boholgbovu bulo prysudΩeno Stalins\ku premig perßoho
stupenq. Obydvi vony uvijßly do skarbnyci svitovo] klasyky. Z vyxodom
„Problem dynamyçeskoj teoryy v statystyçeskoj fyzyke” poçavsq vidlik sta-
novlennq ßkoly Mykoly Mykolajovyça Boholgbova v haluzi teoretyçno] fi-
zyky. V 1949 roci vin vyda[ „Lekci] z kvantovo] statystyky”. Do problem neli-
nijno] mexaniky poverta[t\sq epizodyçno, ostannij raz, napevno, u 1963 roci, ko-
ly vin çyta[ lekci] „O kvazyperyodyçeskyx reßenyqx v zadaçax nelynejnoj me-
xanyky” sluxaçam Perßo] litn\o] matematyçno] ßkoly v m. Kanevi.
U 1946 – 1949-mu rokax M. M. Boholgbov oçolg[ kafedru matematyçno] fi-
zyky Ky]vs\koho universytetu. Iz spohadiv uçenyci Mykoly Mykolajovyça, qka
sluxala joho lekci] v universyteti: „ … Poky vykladalysq ponqttq pro predmet
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
ÛYTT{VYJ I TVORÇYJ ÍLQX MYKOLY MYKOLAJOVYÇA BOHOLGBOVA … 1135
i postanovka zadaçi — vsim studentam vse bulo zrozumilo. A dali bulo vaΩko,
pryçomu trudnowi narostaly … Speckurs buv za vyborom, zdavaty joho bulo
neobov’qzkovo, i nezabarom sluxaty joho zalyßalysq lyße … okremi studenty”.
Zhadu[ B. I. Xacet: „ U 1945 – 1947 rokax q takoΩ buv vykladaçem kafedry
na pivstavky. Mykola Mykolajovyç stvoryv na kafedri çudovu atmosferu, qku
xoçet\sq nazvaty antyformalistyçnog. Zasidannq kafedry, qk pravylo, ne
provodylysq, vsi pytannq, wo vynykaly, rozv’qzuvalysq bez zatrymky, „na xo-
du”. A oskil\ky uçbova çastyna universytetu formal\no i stroho kontrolgvala
kafedry wodo c\oho, Mykola Mykolajovyç doruçyv sekretarevi kafedry svo[-
çasno vyhaduvaty protokoly zasidan\, lyße zridka pidkazugçy sutt[vi punkty
… Zamist\ formal\nyx zasidan\ Mykola Mykolajovyç rehulqrno provodyv na-
ukovi seminary”.
U 1947 roci Mykolu Mykolajovyça obyragt\ çlenom-korespondentom SRSR,
u 1948 roci — dijsnym çlenom AN URSR, i toho Ω roku vin iz sim’[g pere]ΩdΩa[
v novu kvartyru akademiçnoho budynku na vul. Kost\ol\nij. Tut, uperße u
svo[mu Ωytti, vin ma[ okremyj kabinet ta zmohu spokijno myslyty i pracgvaty.
V 1948 roci M. M. Boholgbov buv vidrqdΩenyj na try roky do Moskvy, de
oçolyv viddil teoretyçno] fizyky v Instytuti ximiçno] fizyky. Potrapyv vin tu-
dy majΩe vypadkovo. „Vin vidpoçyvav u Kyslovods\ku v sanatori] i, poznajomyv-
ßys\ tam z Semenovym, teΩ Mykolog Mykolajovyçem, mav neobereΩnist\
otrymaty zadovolennq vid neodnorazovyx besid iz nym. I os\, koly vin povernuv-
sq do Ky[va, joho zaprosyly do specviddilu ta oznajomyly z postanovog urqdu,
zhidno z qkog joho napravlqly dlq vykonannq speczavdannq na robotu do Insty-
tutu ximiçno] fizyky. Sam Mykola Mykolajovyç polgblqv cytuvaty z Il\fa i
Petrova prytçu pro pys\mennyka, kotryj neobereΩno zajßov do odni[] z redak-
cijnyx kimnat, wob prypalyty, a joho tam vidrazu zapysaly do desqty komisij,
tak wo knyh vin vΩe bil\ße ne pysav”, — zhadu[ B. V. M[dv[d[v, qkyj razom iz
Mykolog Mykolajovyçem i skladav uves\ ßtat viddilu na toj ças. Pizniße
spivrobitnykamy staly V. M. Klymov ta D. V. Íyrkov, ]x vzqly qk dyplomnykiv-
laborantiv. Zhadu[ D. V. Íyrkov: „Tut iz pam’qti splyva[ scenka v kabineti dy-
rektora instytutu, akademika, u podal\ßomu laureata Nobelivs\ko] premi] Seme-
nova. Mykola Mykolajovyç pißov do dyrektora razom iz Klymovym, wob
oformyty naß status v instytuti. Peredbaçalos\ nadaty nam po pivstavky la-
boranta za sumisnyctvom. Prote vyklykanyj do kabinetu pracivnyk viddilu kad-
riv dopoviv, wo oformyty sumisnyctvo ne tak prosto, neobxidna uzhodΩenist\ z
universytetom i t. d. i t. p. Todi, pislq xvylynnoho zniqkovinnq, vid Mykoly My-
kolajovyça prolunalo zapytannq: „Nu, a qkwo vzqty ]x na povnu stavku?” Vyq-
vylos\ — takyj variant ne ma[ formal\nyx trudnowiv. Wo j bulo oformleno
nakazom”.
Vsg hrupu vesnog 1950 roku bulo perevedeno iz Moskvy „tudy, kudy telqt
hanq[ Xaryton” — v Arzamas-16. Iz 1950 do 1953 roku M. M. Boholgbov oçolg-
vav tam matematyçnyj sektor i brav aktyvnu uçast\ u stvorenni qdernoho wyta
Bat\kivwyny. „… Za uçast\ u stvorenni perßoho varianta vodnevo] bomby pislq
]] uspißnoho vyprobuvannq 12 serpnq 1953 roku M. M. Boholgbov otrymav Sta-
lins\ku premig druhoho stupenq. Mykola Mykolajovyç osobysto buv prysutnim
na cyx vyprobuvannqx u Kazaxstani. Krim zadaç, pov’qzanyx zi stvorennqm zraz-
kiv qderno] zbro], Mykola Mykolajovyç prydilqv ças takoΩ pytannqm myrnoho
vykorystannq termoqdernoho syntezu. Razom iz svo]my uçnqmy D. I. Zubar[vym,
V. M. Klymovym ta G. O. Cerkovnykom vin pracg[ nad problemog mahnitnoho
termoqdernoho reaktora, doslidΩu[ pytannq stijkosti povedinky plazmy v
mahnitnomu poli ta vza[modi] plazmy zi stinkamy posudyny”, — zhadu[ V. S. Vla-
dimirov. Na „ob’[kti” (tak nazyvaly Arzamas-16) hrupy teoretykiv M. M. Boho-
lgbova i I. {. Tamma stvoryly komunu pid nazvog „Orhanizaciq ob’[dnanyx
teoretykiv” (OOT). Iz spohadiv V. S. Vladimirova: „Prezydentom OOT buv
I.U{.UTamm, a vice-prezydentom — M. M. Boholgbov. Mykola Mykolajovyç mav
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
1136 A. M. SAMOJLENKO
odyn obov’qzok — sluxaty zarubiΩne radio. Inßi, perevaΩno hospodars\ki,
funkci] bulo rozpodileno sered reßty çleniv OOT … Faktyçno, do OOT vxo-
dyv i A. D. Saxarov, qkyj iz sim’[g Ωyv u kotedΩi navproty. Çastym hostem tut
buv Q.UB. Zel\dovyç …”
U 1953 roci M. M. Boholgbova bulo obrano akademikom AN SRSR.
Poçynagçy z 1946 roku, M. M. Boholgbov pracg[ nad stvorennqm teori] nad-
plynnosti. Vin dovodyt\, wo qvywe nadplynnosti zumovlene poqvog v systemi
kondensatu, i proponu[ najbil\ß adekvatnyj c\omu qvywu matematyçnyj apa-
rat. Zakinçyvßy pobudovu makroskopiçno] teori] nadplynnosti, M. M. Boholg-
bov rozroblq[ kvantovu teorig polq ta pracg[ nad pobudovog makroskopiçno]
teori] nadprovidnosti. Ostanng vin blyskuçe zaverßu[ v 1957 roci. C\oho Ω
roku vin razom iz D. V. Íyrkovym vyda[ „Vvedenye v teoryg kvantov¥x polej”.
Rozvynuvßy ponqttq pro nadprovidnist\ qk pro nadplynnist\ fermi-systemy,
M. M. Boholgbov pryxodyt\ do vidkryttq u 1958 roci fundamental\noho efek-
tu nadplynnosti qderno] materi]. Za ci roboty M. M. Boholgbov u 1958 roci ot-
rymav Lenins\ku premig.
Uves\ cej ças Mykola Mykolajovyç pracg[ v Matematyçnomu instytuti
im.UV. A. St[klova, vyklada[ v Moskovs\komu universyteti im. M. V. Lomonosova,
provodyt\ naukovi seminary. Zhadu[ D. V. Íyrkov: „Seminar zakinçuvavsq na-
prykinci roboçoho dnq, pislq çoho Mykola Mykolajovyç z hrupog uçasnykiv
seminaru vyxodyv na vulycg, i vsq ]xnq kompaniq, projßovßy z pivkilometra (vid
budivli Matematyçnoho instytutu im. V. A. St[klova), zavertala do zakladu v
kinci budynku # 13, prykraßenoho vyviskog „Ararat” (de pizniße znaxodylas\
xlibna kramnycq). Tam ne til\ky vidkryvaly plqßeçku virmens\koho kon\qku,
ale, krim kelyxiv, podavaly porizanyj lymon. Pislq c\oho dijstva seminar,
spravdi, zakinçuvavsq … Vzahali, Mykola Mykolajovyç, i, osoblyvo, v ti molodi
dlq n\oho roky (1948 – 1949), buv duΩe Ωytt[lgbnog ta druΩelgbnog lgdy-
nog. Vin lgbyv radity Ωyttg i rozdilqty cg radist\ z inßymy. Dva holovnyx
vraΩennq vid osobystosti Mykoly Mykolajovyça v toj ças (oçyma studenta):
viddanist\ spravi ta vysoka kul\tura. Zdavalosq, wo naukovi zanqttq [ holov-
nym sensom i osnovnym dΩerelom radosti joho isnuvannq … „Harno provesty ças”
dlq n\oho oznaçalo dobre popracgvaty rozumovo … Velyçezna erudyciq Myko-
ly Mykolajovyça u pytannqx istori], linhvistyky ta literatury vraΩala …”
U 1955 roci vyxodyt\ u svit fundamental\na monohrafiq M. M. Boholgbova
i G. O. Mytropol\s\koho „Asymptotyçeskye metod¥ v teoryy nelynejn¥x ko-
lebanyj”, de buly vykladeni osnovni rezul\taty M. M. Krylova ta M. M. Boho-
lgbova iz rozrobky novyx metodiv nelinijno] mexaniky 30 – 50-x rokiv, a takoΩ
rezul\taty G. O. Mytropol\s\koho z pobudovy asymptotyçnyx metodiv intehru-
vannq kolyvnyx system rivnqn\ iz povil\no zminnymy parametramy. Cg monohra-
fig bahatorazovo perevydano ta perevedeno anhlijs\kog, nimec\kog ta kytaj-
s\kog movamy, wo prostymulgvalo podal\ßu rozrobku ci[] haluzi nauky.
Nastupnoho roku dopovid\ M. M. Boholgbova na konferenci] v Sietli zna-
menu[ novu storinku v rozvytku fizyky syl\no] vza[modi]. U svo]j dopovidi My-
kola Mykolajovyç bezposeredn\o dovodyt\ moΩlyvist\ analityçnoho prodov-
Ωennq amplitudy na kompleksni znaçennq enerhi]. Ce doslidΩennq bulo pov’q-
zane z vidkryttqm novoho pryncypu analityçnoho prodovΩennq uzahal\nenyx
funkcij bahat\ox zminnyx, a dovedena teorema „pro vistrq klyna” (teper teore-
ma Boholgbova) stala osnovog vaΩlyvoho naprqmku v matematyci.
Mykola Mykolajovyç buv orhanizatorom i perßym dyrektorom (z 1956 do
1965 roku) Laboratori] teoretyçno] fizyky Ob’[dnanoho instytutu qdernyx dos-
lidΩen\ (OIQD) u znamenytij pidmoskovnij Dubni. Holovni naprqmy roboty ci[]
laboratori] — teoriq çastynok i poliv, teoriq atomnoho qdra, statystyçna i ma-
tematyçna fizyka — velykog mirog vidobraΩaly hrani naukovyx interesiv
M.UM. Boholgbova druho] polovyny XX stolittq.
Z 1965-ho po 1989-j, majΩe 25 rokiv, Mykola Mykolajovyç oçolgvav Ob’[d-
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
ÛYTT{VYJ I TVORÇYJ ÍLQX MYKOLY MYKOLAJOVYÇA BOHOLGBOVA … 1137
nanyj instytut qdernyx doslidΩen\ — koordynugçyj centr u rozvytku fizyç-
nyx doslidΩen\ joho kra]n-uçasnyc\. „Te, wo Dubna posida[ odne z providnyx
misc\ u aktual\nyx haluzqx fizyky çastynok i atomnoho qdra, [ zasluhog
M.UM.UBoholgbova qk heneratora qskravyx idej, wo smilyvo pidtrymuvav novi
naprqmky”, — konstatugt\ akademiky V. S. Vladimirov ta A. O. Lohunov u
„Kratkom oçerke nauçnoj deqtel\nosty N. N. Boholgbova”.
U 1959 roci M. M. Boholgbov sformulgvav ßyroko vidomyj zaraz metod
kvaziserednix — universal\nyj zasib doslidΩennq system, osnovnyj stan qkyx
nestijkyj vidnosno malyx zburen\, a takoΩ doviv moΩlyvist\ bezmasovyx zbu-
ren\ — kvantiv typu fotona abo fonona.
U robotax iz kvantovo] teori] polq nadzvyçajno plidnymy vyqvylysq ide] ta
metody M. M. Boholgbova, rozvynuti nym pry vyvçenni neideal\nyx kvantovyx
system. Na ]xnij osnovi vynykla, zokrema, ideq pro moΩlyvist\ nestijkosti va-
kuumu ta bulo zaproponovano instrument doslidΩennq joho vyrodΩennq ta
stijkosti — najvaΩlyvißoho pytannq kvantovo] teori].
Pizniße Mykola Mykolajovyç zajmavsq rozrobkog novoho pryncypu pry-
çynnosti u kvantovij teori] polq, teper dobre vidomoho qk „umova mikropryçyn-
nosti Boholgbova”.
Na 1964 – 1966 roky prypadagt\ joho doslidΩennq z teori] symetri] ta dyna-
miçnyx kvarkovyx modelej elementarnyx çastynok. ZaprovadΩene M. M. Boho-
lgbovym ta joho uçnqmy nove kvantove çyslo kvarkiv, qke u podal\ßomu otry-
malo nazvu kol\oru, dalo zmohu rozv’qzaty vidomu problemu statystyky kvarkiv
i stalo osnovog dlq pobudovy kantovo] xromodynamiky — suçasno] kalibruval\-
no] teori] syl\nyx vza[modij.
U 1963 roci M. M. Boholgbov pobuduvav rivnqnnq hidrodynamiky nadplynno]
ridyny. V c\omu Ω roci vin oznajomyv sluxaçiv Perßo] litn\o] matematyçno]
ßkoly v m. Kanevi zi svo]my novymy rozrobkamy nelinijno] mexaniky. U dvox
proçytanyx nym lekciqx „O kvazyperyodyçeskyx reßenyqx v zadaçax nelynej-
noj mexanyky” bulo zaproponovano teorig zburennq stijkyx kvaziperiodyçnyx
rozv’qzkiv avtonomnyx kolyvnyx system u vypadku analityçnosti ]x vektornoho
polq. Pry pobudovi ci[] teori] M. M. Boholgbov vdalo ob’[dnav svij metod in-
tehral\nyx mnohovydiv iz rozroblenym na toj ças A. M. Kolmohorovym i
V.UI.UArnol\dom iteracijnym metodom n\gtonivs\koho typu dlq zadaç nebesno]
mexaniky. Tak Mykolog Mykolajovyçem bulo otrymano fundamental\ni teo-
remy isnuvannq ta stijkosti kvaziperiodyçnyx rozv’qzkiv rozhlqduvanyx system,
doslidΩeno pytannq ]x zaleΩnosti vid parametriv. Kanivs\ki lekci] M. M. Boho-
lgbova — ce verßyna i zaverßennq joho rozrobok novyx metodiv nelinijno] me-
xaniky, rozpoçatyx nym razom iz svo]m uçytelem M. M. Krylovym we v 30-ti
roky.
Na poçatku 60-x rokiv A. M. Baldin zhadu[: „Svog mic\, qk i naleΩyt\ svqto-
rus\komu bohatyrevi, Mykola Mykolajovyç vykorystovuvav ne lyße dlq prok-
ladannq novyx ßlqxiv. Neobxidno osoblyvo vidznaçyty wedrist\ ta ßyrotu du-
ßi, z qkog vin dopomahav usim, xto b i z çym do n\oho ne zvertavsq — çy to z
naukovym, orhanizacijnym pytannqm, çy v osobystij spravi. Odna z najbil\ß
sutt[vyx osoblyvostej xarakteru Mykoly Mykolajovyça — xrystyqns\ka dob-
rota i çujnist\, pov’qzani z joho hlybokymy relihijnymy perekonannqmy. Meni
neodnorazovo dovodylos\ çuty taki mirkuvannq: „… qkwo M. M. Boholgbovu v
naukovij praci vyslovlg[t\sq podqka, a takyx prac\ nadzvyçajno bahato, to ce,
z duΩe velykog jmovirnistg, oznaça[, wo osnovni ide] ta metody roboty zapro-
ponovano Mykolog Mykolajovyçem”.
PidtverdΩennqm podibnyx sudΩen\ pro xrystyqns\ku sutnist\ M. M. Boho-
lgbova moΩut\ sluhuvaty, napryklad, taki epizody z joho Ωyttq. U Çernivec\-
komu universyteti v 1940 roci M. M. Boholgbovu qk holovi DerΩavno] ekzamena-
cijno] komisi] dovelosq pryjmaty ekzamen iz dialektyçnoho ta istoryçnoho mate-
rializmu. Pislq povernennq dodomu na zapytannq materi, qk Ωe ce vin ekzamenu-
vav z takoho predmetu, Mykola Mykolajovyç vidpoviv: „Niçoho-niçoho, mamo, u
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
1138 A. M. SAMOJLENKO
mene v nahrudnij kyßeni bula ikonka Mykoly Çudotvorcq!” A v seredyni
1988Uroku vin peredav virugçym xram Poxvaly Presvqto] Bohorodyci v Ratmino
(Dubna), qkyj do c\oho perebuvav u vlasnosti OIQD.
U 1964 roci M. M. Boholgbov uΩe qk akademik-sekretar Viddilennq matema-
tyky, qkym vin buv z 1963-ho po 1988-j roky, zrobyv dopovid\ na Zahal\nyx zbo-
rax AN SRSR pro stan doslidΩen\ z matematyky. Zupynqgçys\ na nedolikax,
vin zauvaΩyv: „Zahal\nym nedolikom [ te, wo bahato doslidΩen\ prysvqçeno ne
duΩe cikavym pytannqm. Syly rozporoßugt\sq na riznoho rodu utoçnennq, uza-
hal\nennq, vydozminy nepryncypovoho xarakteru. Drib’qzkovi temy — serjoz-
nyj nedolik u rozvytku matematyky, i z nym neobxidno borotysq”. Ûorstko, ale
toçno j aktual\no doteper.
U 1964 – 1974 rokax Mykola Mykolajovyç — naukovyj kerivnyk Instytutu
fizyky vysokyx enerhij u pidmoskovnomu Serpuxovi, ta, majΩe odnoçasno, v
1965 – 1973 rokax — zasnovnyk i perßyj dyrektor Instytutu teoretyçno] fizy-
ky AN URSR u Ky[vi, çlen Prezydi] AN URSR.
Pryblyzno v cej Ωe ças perßi ky]vs\ki uçni Mykoly Mykolajovyça,
G.UO.UMytropol\s\kyj ta O. S. Parasgk, stagt\ vidomymy vçenymy, akademika-
my AN URSR, z’qvlqgt\sq novi uçni, sered nyx i V. P. Íelest — „holovnyj pro-
rab” budivnyctva u Feofani] novo] akademiçno] ustanovy — Instytutu teoretyç-
no] fizyky, qkyj u svo] 29 rokiv stav çlenom-korespondentom AN URSR i zastup-
nykom M. M. Boholgbova qk dyrektora c\oho instytutu.
„Fundamental\ni naukovi rezul\taty, otrymani M. M. Boholgbovym, ßyroke
kolo joho tvorçyx interesiv, hlyboki fizyçni ide] ta rozvynuti nym matematyçni
metody pry rozv’qzanni osnovnyx problem teoretyçno] fizyky, ridkisna naukova
wedrist\ pedahoha — vse ce spravylo velyçeznyj vplyv na robotu bil\ßosti fi-
zykiv-teoretykiv u Ky[vi ta zahalom v Ukra]ni”, — tak ocing[ cej druhyj ky]v-
s\kyj period v Ωytti M. M. Boholgbova perßyj pislq Mykoly Mykolajovyça
dyrektor Instytutu teoretyçno] fizyky O. H. Sytenko.
U 50 – 60-i roky M. M. Boholgbov prodovΩu[ rozroblqty qk statystyçnu
mexaniku (klasyçnu ta kvantovu), tak i kvantovu teorig polq. Sered fundamen-
tal\nyx rezul\tativ c\oho periodu vyokremlggt\sq: teoriq matryc\ rozsigvan-
nq; teoriq R-operacij — osnova suçasno] teori] perenormuvannq u kvantovij te-
ori] polq, wo proqsnyla pryrodu ul\trafioletovyx rozbiΩnostej ta dala zmohu
vvesty poslidovnu sxemu ]x usunennq; metod renormalizacijno] hrupy, rozroble-
nyj razom iz D. V. Íyrkovym; teorema pro vidnimannq rozbiΩnostej, dovedena
razom iz O. S. Parasgkom; dovedennq dyspersnyx spivvidnoßen\, nadzvyçajno
vaΩlyvyx dlq fizyky elementarnyx çastynok; rezul\taty z kvantovo] elektro-
dynamiky.
Za cykl robit „Metod renormalizacijno] hrupy v kvantovij teori] polq”
M.UM. Boholgbovu razom z A. O. Lohunovym ta D. V. Íyrkovym u 1984 roci bulo
prysudΩeno DerΩavnu premig SRSR.
Razom z M. H. Krejnom u 1987 roci M. M. Boholgbov za „Novi metody funkci-
onal\noho analizu dlq rozv’qzannq zadaç matematyçno] fizyky i teori] funkcij”
otrymav DerΩavnu premig URSR, odnak novyj pryncyp stvorennq kolektyvu
dlq otrymannq premi] za tematykog, a ne za spil\nymy rezul\tatamy, znecing[
cg vidznaku, pryçomu nastil\ky, wo pro ne] pizniße ne zhadano v Ωodnomu z
bibliohrafiçnyx dovidnykiv pro Mykolu Mykolajovyça.
„Ne rozumig, qk ce matematyky moΩut\ zajmatysq fizykog: adΩe vona, bez-
pereçno, nadto skladna dlq nyx”, — skazav odnoho razu Davyd Hil\bert. A
M.UM.UBoholgbov u svo]x pracqx po[dnuvav vidtoçenu lohiku matematyka z intu]-
ci[g fizyka.
Na svqtkuvanni 60-litn\oho gvileg M. M. Boholgbova M. V. Keldyß na zau-
vaΩennq kohos\ iz koleh pro te, wo xodyty na gvile] akademikiv [ dlq n\oho ser-
joznym navantaΩennqm, vidpoviv: „Tak, akademikiv bahato, i qkby q xodyv na
gvilej koΩnoho z nyx, to u mene ne lyßylosq b çasu dlq roboty. Ale takyx, qk
Mykola Mykolajovyç, — odynyci”.
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
ÛYTT{VYJ I TVORÇYJ ÍLQX MYKOLY MYKOLAJOVYÇA BOHOLGBOVA … 1139
Kolo naukovyx interesiv M. M. Boholgbova u 70 – 80-x rokax rozßyrg[t\sq,
vin vse bil\ße j bil\ße zverta[t\sq do problem, pov’qzanyx iz qdernog fizy-
kog. „ … Pobudova zahal\no] teori] elementarnyx çastynok [ central\nog
problemog suçasno] fizyky”, — pyße M. M. Boholgbov. — „Vona vΩe zustri-
las\ iz velykymy trudnowamy ta potrebu[ eksperymental\nyx doslidΩen\.
Wob pronyknuty vhlyb struktury elementarnyx çastynok, neobxidno vyvçaty
zitknennq çastynok iz nadzvyçajno vysokog enerhetykog … I xoça my ma[mo u
svo[mu rozporqdΩenni vysoki enerhi], vse Ω poky wo ne moΩemo pronyknuty na
mali vidstani, znaçno menßi, niΩ rozmiry nukloniv, dlq toho, wob z’qsuvaty, çy
isnugt\ tam bil\ß fundamental\ni zakonomirnosti”.
Ci roboty vymahaly velyçeznyx finansovyx zatrat, i, qk dyrektora instytutu
v Dubni, vony „… ne te, wob joho lqkaly, a … obtqΩuvaly sovist\ …”
U 1980 roci vyxodqt\ u svit dvi çastyny „Vvedenyq v kvantovug statystyçes-
kug mexanyku”, napysani u spivavtorstvi zi starßym synom M. M. Boholgbovym
(mol.), a takoΩ opublikovano pidruçnyk „Kvantov¥e polq”, napysanyj razom iz
D. V. Íyrkovym.
U kerovanomu Mykolog Mykolajovyçem OIQD-i zarodΩugt\sq j rozvyva-
gt\sq novi naukovi naprqmky, zokrema relqtyvists\ka qderna fizyka, mezoximiq,
fizyka vaΩkyx ioniv, fizyka ul\traxolodnyx nejtroniv towo. I vse ce za bezpo-
seredn\o] uçasti Mykoly Mykolajovyça.
U 1989 roci u Dubni vidznaçalosq 80-littq M. M. Boholgbova. V „Slove ob
uçytele” akademik A. O. Lohunov pysav: „Z toho çasu, qk p’qtnadcqtyriçnyj
xlopçyk dopoviv u Ky[vi svog perßu naukovu robotu, narodylos\ i pomerlo
bahato fizyçnyx teorij, matematyky u poßukax ostatoçno] istyny pokazaly, wo
[dyno] matematyky ne isnu[, praci vçenyx dvadcqtyx rokiv spryjmagt\sq nyniß-
nim pokolinnqm, qk poeziq visimnadcqtoho stolittq suçasnykamy O. S. Pußkina.
Prote nevaΩko vkazaty odnu z nebahat\ox nezapereçnyx osoblyvostej rozvytku
toçnyx nauk ostannix ßistdesqty rokiv: vin nerozryvno pov’qzanyj z tvorçistg
Boholgbova”.
U tomu Ω 1989 roci M. M. Boholgbov buv zvil\nenyj z posady dyrektora
OIQD zhidno iz zakonom pro hranyçnyj vik ta pryznaçenyj joho poçesnym dyrek-
torom — riznycq, qk dotepno kepkuvav iz podibno] sytuaci] poçesnyj akademik
D.UO. Hrave, „kak meΩdu „hosudarem” y „mylostyv¥m hosudarem”.
„Pryrodno, wo „perexid na zasluΩenyj vidpoçynok” dlq vçenoho, qkyj tvo-
ryv use svo[ svidome Ωyttq, navit\ ne magçy dytynstva j molodosti, ta dlq qko-
ho Ωyttq, pracq i nauka buly synonimamy, ne mih ne poznaçytysq na joho stani
zdorov’q: vin poçav xvority, i zdorov’q joho, qke j do c\oho ne bulo dobrym,
ßvydko pohirßuvalosq”, — pyße Oleksij Mykolajovyç Boholgbov u svo]j pra-
ci pro starßoho brata.
Nezadovho do zaverßennq Ωytt[voho ßlqxu M. M. Boholgbov zacikavyvsq
ideqmy, pov’qzanymy z hipotezog pro nearximedovu strukturu prostoru-çasu na
plankivs\kyx vidstanqx (porqdka 10– 33 sm), i blahoslovyv vynyknennq na ]] os-
novi p-adyçno] matematyçno] fizyky.
M. M. Boholgbov — tvorec\ naukovyx ßkil z matematyky, teoretyçno] i ma-
tematyçno] fizyky ta nelinijno] mexaniky v Ky[vi, Moskvi j Dubni. Joho uçni, v
svog çerhu, stvoryly svo] ßkoly v Moskvi, Ky[vi, Dubni, Protvino, Tbilisi, Ky-
ßynevi, L\vovi, Novosybirs\ku, Irkuts\ku.
„Rozvytok teoretyçno] i matematyçno] fizyky prodovΩuvaly bahatoçysel\ni
uçni ta poslidovnyky M. M. Boholgbova:
G. O. Mytropol\s\kyj, D. V. Íyrkov, A. O. Lohunov, V. H. Kadyßevs\kyj,
V.UA. Matv[[v, A. O. Slavnov, A. N. Tavxelidze, A. M. Baldin, V. A. Ruba-
kov,UV.US.UVladimirov, S. V. Tqblykov, D. N. Zubar[v, I. V. Volovyç, O. S. Para-
sgk, I.UT. Todorov, O. I. Zav’qlov, B. M. Stepanov, M. M. Boholgbov (mol.),
P.UI.UBohomolov, B. V. M[dv[d[v, O. T. Filipov, V. O. Mewerqkov, A. I. Oksak,
M.UK. Polyvanov, V. H. Solovjov, Q. D. Solovjov, O. D. Suxanov, V. V. Strumyn-
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
1140 A. M. SAMOJLENKO
s\kyj, O.UN.USysakqn, A. V. Svydzyns\kyj, O. A. Xrustal\ov, R. M. Muradqn,
G.UO.UCerkovnykov, O. {. Tar[[va, D. Q. Petryna, N. M. Plakina, V. A. Moska-
lenko, A. M. Samojlenko, I. R. Gxnovs\kyj, V. P. Íelest, I. O. Kvasnykov,
V.UA.UZahrebnov ta bahato inßyx”, — konstatu[ u peredmovi do 12-tomnoho vy-
dannq prac\ Mykoly Mykolajovyça, prysvqçenoho joho stolitn\omu gvileg,
akademik V. S. Vladimirov.
Varto zaznaçyty, wo protqhom us\oho tryvaloho naukovoho Ωyttq M. M. Bo-
holgbova velyke znaçennq mav toj fakt, wo vin odnoçasno buv matematykom,
mexanikom i fizykom. Take po[dnannq tr\ox fundamental\nyx nauk dlq odni[]
lgdyny traplq[t\sq nadzvyçajno ridko. „A çy ne isnugt\ kil\ka Boholgbovyx,
koΩen iz qkyx [ najbil\ßym faxivcem u svo]j haluzi?” — vykazav spovnene
podyvu pytannq-prypuwennq „bat\ko kibernetyky” Norbert Viner.
Mykola Mykolajovyç volodiv velykym poçuttqm humoru, hovoryv zavΩdy
hostro, nestandartno, nasyçugçy movu porivnqnnqmy ta obrazamy. Napryklad,
zasterihagçy vid nadmirno] doviry do odni[] praci, vin skazav pro ne]: „Avtor vy-
konav ]] tak, qk odna babcq hotuvala hrybnu gßku: odyn bilyj hryb, dvi pohanky,
odyn bilyj, dvi pohanky …”, — ta peremoΩno zapytuvav: „wo?” Koly try aspi-
ranty … prynesly jomu try rizni znaçennq odni[] i ti[] samo] velyçyny, vin nad-
zvyçajno poΩvavyvsq ta z nepryxovanog nasolodog dviçi promovyv: „Istyna [dy-
na, a nepravda riznomanitna …” Mykola Mykolajovyç podilqv aspirantiv na ço-
tyry hrupy, qki umovno poznaçav heometryçnymy fihuramy: 1) prqmokutnyk (as-
piranty posydgwi i tqmuwi); 2) romb, postavlenyj na odnu verßynu (neposydg-
wi i netqmuwi); 3) rivnobedrenyj trykutnyk, postavlenyj na osnovu (posydgwi,
ale netqmuwi); 4) trykutnyk, postavlenyj na verßynu (neposydgwi, ale tq-
muwi).
Qk napysav u svo[mu „Slove ob uçytele” akademik A. O. Lohunov, „ … dumka
pro joho misce v nauci sklalasq davno: ce najbil\ßyj uçenyj stolittq. Pislq
Puankare i Hil\berta lyße vin uosoblgvav u sobi velykoho fizyka i matematyka.
DoslidΩennq M. M. Boholgbova naklaly indyvidual\nyj vidbytok na ves\ zov-
nißnij vyhlqd teoretyçno] fizyky druho] polovyny dvadcqtoho stolittq. Qk
uçenyj, vin [ nepovtornym, i, tak samo, nepovtorni obstavyny joho Ωyttq i tvor-
çosti”.
Mykola Mykolajovyç pißov iz Ωyttq 13 lgtoho 1992 roku. Vypadkovo vin
spitknuvsq u svo]j kvartyri ta vpav. Vyqvyly triwynu u kosti nohy, poçalosq
likuvannq, znajßlysq inßi xvoroby i t. d. i t. p. V „Yzvestyqx” vid 15 lgtoho
1992 roku Prezydent RAN akademik G. S. Osypov opublikuvav korotkyj nekro-
loh „Pißov iz Ωyttq velykyj rosijs\kyj uçenyj, klasyk svitovo] nauky”, v qko-
mu vidznaçyv, wo „… z im’qm akademika M. M. Boholgbova pov’qzana cila epoxa v
rozvytku suçasno] matematyky, mexaniky, fizyky. Vin naleΩyt\ do pleqdy tyx
vyznaçnyx uçenyx-pryrododoslidnykiv, qkyx podaruvala svitovi naßa Bat\kiv-
wyna”.
U Trapeznij cerkvi Novodivyçoho monastyrq vidbulasq poxoronna vidprava za
obrqdamy pravoslavno] cerkvy, do qko] Mykola Mykolajovyç naleΩav use Ωyt-
tq. Poxovaly joho na Novodivyçomu cvyntari „sered svo]x druziv ta davnix zna-
jomyx”, i xtos\ neveselo poΩartuvav, wo „tut moΩna provodyty zasidannq Vid-
dilennq matematyky Akademi] nauk …”
Zasluhy vçenoho bulo vidznaçeno: dviçi zolotog medallg Heroq Socialis-
tyçno] Praci, ßist\ raziv Ordenom Lenina, bahat\ma inßymy derΩavnymy naho-
rodamy. Sered akademiçnyx nahorod — zolota medal\ im. M. V. Lomonosova,
najvywa nahoroda AN SRSR, ta zolota medal\ i premiq im. M. O. Lavrent\[va.
M. M. Boholgbov buv nahorodΩenyj bahat\ma miΩnarodnymy premiqmy ta meda-
lqmy, sered nyx: premiq im. D. Xajnemanna Amerykans\koho fizyçnoho tova-
rystva, zolota medal\ im. Maksa Planka Fizyçnoho tovarystva FRN, zolota
medal\ im. B. Franklina Instytutu B. Franklina (SÍA), zolota medal\ „Za zas-
luhy pered naukog i lgdstvom” Slovac\ko] akademi] nauk, premiq im. A. P. Kar-
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
ÛYTT{VYJ I TVORÇYJ ÍLQX MYKOLY MYKOLAJOVYÇA BOHOLGBOVA … 1141
pins\koho za vydatni dosqhnennq v rozvytku matematyçno] ta teoretyçno] fizyky
(FRN), orden Kyryla i Mefodiq perßoho stupenq (NRB), medal\ „DruΩba”
(Monholiq), medal\ im. H. Hel\mhol\ca Akademi] nauk NDR, medal\ im. P. Diraka
MiΩnarodnoho centru teoretyçno] fizyky (Tri[st, Italiq) — posmertno.
Mykola Mykolajovyç buv obranyj poçesnym çlenom bahat\ox inozemnyx
akademij nauk, sered qkyx: Amerykans\ka akademiq mystectv i nauk, Bolhars\ka,
Pol\s\ka, Uhors\ka ta Çexoslovac\ka akademi] nauk, Akademi] nauk Monhol\-
s\ko] NR ta Indi]. Jomu prysudΩeno poçesni stupeni doktora nauk nyzky najav-
torytetnißyx universytetiv svitu, sered nyx: Allaxabads\kyj universytet (In-
diq), Berlins\kyj universytet im. V. Humbol\dta (NDR), Çykahs\kyj universytet
(SÍA), Turyns\kyj universytet (Italiq), Vroclavs\kyj universytet (PNR), Bu-
xarests\kyj universytet (SRR), Xel\sins\kyj universytet (Finlqndiq), univer-
sytet Ulan-Batora (MNR), Varßavs\kyj universytet (PNR).
Imenem M. M. Boholgbova nazvano: Laboratorig teoretyçno] fizyky OIQD
(Dubna), Instytut teoretyçno] fizyky NAN Ukra]ny (Ky]v), Instytut teoretyç-
nyx problem mikrosvitu MDU im. M. V. Lomonosova.
U 1993 roci NAN Ukra]ny ta OIQD zasnuvaly premig im. M. M. Boholgbova,
u 1998 roci RAN zasnuvala zolotu medal\ iz premi[g im. M. M. Boholgbova.
Pohruddq M. M. Boholgbova vstanovleno na joho bat\kivwyni v NyΩn\omu
Novhorodi, a takoΩ u Dubni ta Instytuti teoretyçno] fizyky im. M. M. Boholg-
bova v Ky[vi, nahadugçy pro bezsmertnu velyç lgds\koho heniq.
P. S. 1. Semylitnij Kolq da[ poradu molodßomu bratu, qk treba tvoryty:
„Al\oßo, wo ty robyß?” — „Ta, os\, pyßu starodavng istorig”. — „A qk ty
pyßeß? Tak pysaty ne moΩna, adΩe ty prosto perepysu[ß iz odni[] knyhy, zna-
çyt\, ce bude ne tvo[. A potribno tak robyty: viz\my try knyhy, vidkryj ]x i
perepysuj: iz odni[] — slovo, iz druho] — slovo, iz tret\o] teΩ — slovo. Todi ce
bude tvo[!” Qk to kaΩut\, „bez komentariv”.
2. Iz vraΩen\ vid perßo] zakordonno] po]zdky u 1936 roci:
„ … ParyΩanky vel\my vytonçeni, ale zanadto xudi ta prahnut\ nahaduvaty
malen\kyx divçat… Buv u muzeqx. Osoblyvo çudovym [ Luvr z joho kolekci[g
kartyn majΩe vsix znamenytyx xudoΩnykiv. Vidvidav s\ohodni mohylu Napo-
leona …”
3. Ne bez dumky pro stan nauky v ridnij kra]ni Mykola Mykolajovyç cytu-
vav henial\ni rqdky M. {. Saltykova-Wedrina iz „Wodennyka provinciala v Pe-
terburzi”: „ … Buvagçy sered lgdej usqkoho stanu, q zavΩdy pomiçav, wo lyße
ti z nyx cilkom waslyvi, kotri trymagt\ sebe na dostatnij vid nauky vidstani …”
Zoloti slova!!! Ale ce vΩe inßa tema …
1. Boholgbov A. N. N. N. Boholgbov: Ûyzn\. Tvorçestvo. – Dubna: OYQD, 1996. – 182 s.
2. Íyrkov D. V., Sysakqn A. N. y dr. Nykolaj Nykolaevyç Boholgbov. K 95-letyg so dnq
roΩdenyq. – Dubna: OYQD, 2004. – 82 s.
3. Dmytryj Vasyl\evyç Íyrkov. K 70-letyg so dnq roΩdenyq. – Dubna: OYQD, 1998. – 95 s.
4. Boholgbov N. N. Matematyka y nelynejnaq mexanyka. T. 1. Matematyka, 1925 – 1990 //
Sobranye nauçn¥x trudov: V 12 t. – M.: Nauka, 2005. – 776 s.
A. M. Samojlenko
ISSN 1027-3190. Ukr. mat. Ωurn., 2009, t. 61, # 8
|
| id | umjimathkievua-article-3085 |
| institution | Ukrains’kyi Matematychnyi Zhurnal |
| keywords_txt_mv | keywords |
| language | Ukrainian English |
| last_indexed | 2026-03-24T02:35:58Z |
| publishDate | 2009 |
| publisher | Institute of Mathematics, NAS of Ukraine |
| record_format | ojs |
| resource_txt_mv | umjimathkievua/b9/da557da35c4128c18188833fcef6ffb9.pdf |
| spelling | umjimathkievua-article-30852020-03-18T19:44:57Z Life and work of N. N. Bogolyubov (on his 100th birthday) Життєвий і творчий шлях Миколи Миколайовича Воголюбова (до 100-річчя від дня народження) Samoilenko, A. M. Самойленко, А. М. Institute of Mathematics, NAS of Ukraine 2009-08-25 Article Article application/pdf https://umj.imath.kiev.ua/index.php/umj/article/view/3085 Ukrains’kyi Matematychnyi Zhurnal; Vol. 61 No. 8 (2009); 1130-1141 Український математичний журнал; Том 61 № 8 (2009); 1130-1141 1027-3190 uk en https://umj.imath.kiev.ua/index.php/umj/article/view/3085/2919 https://umj.imath.kiev.ua/index.php/umj/article/view/3085/2920 Copyright (c) 2009 Samoilenko A. M. |
| spellingShingle | Samoilenko, A. M. Самойленко, А. М. Life and work of N. N. Bogolyubov (on his 100th birthday) |
| title | Life and work of N. N. Bogolyubov (on his 100th birthday) |
| title_alt | Життєвий і творчий шлях Миколи Миколайовича Воголюбова
(до 100-річчя від дня народження) |
| title_full | Life and work of N. N. Bogolyubov (on his 100th birthday) |
| title_fullStr | Life and work of N. N. Bogolyubov (on his 100th birthday) |
| title_full_unstemmed | Life and work of N. N. Bogolyubov (on his 100th birthday) |
| title_short | Life and work of N. N. Bogolyubov (on his 100th birthday) |
| title_sort | life and work of n. n. bogolyubov (on his 100th birthday) |
| url | https://umj.imath.kiev.ua/index.php/umj/article/view/3085 |
| work_keys_str_mv | AT samoilenkoam lifeandworkofnnbogolyubovonhis100thbirthday AT samojlenkoam lifeandworkofnnbogolyubovonhis100thbirthday AT samoilenkoam žittêvijítvorčijšlâhmikolimikolajovičavogolûbovado100ríččâvíddnânarodžennâ AT samojlenkoam žittêvijítvorčijšlâhmikolimikolajovičavogolûbovado100ríččâvíddnânarodžennâ |